sa paj ka konsèrné lannen di kalandriyé julyen anprò a henri vi ka préparé so kò à partir an krwazad prens ya di chip é d arméni ka roukonnèt so sizrennté an échanj di kouronn rwayal henri ka réklamé partisipasyon an di bizans épi vèrsman an di roun tribi anniyèl pou lakèl anprò a alexis iii ange divèt lévé oun enpo èstraòrdinèr alamanikon é ka dépouyé tonb enpéryal a henri ki té maryé so frè philippe di souabe à irène tifi d isaac ange ka pozé so kò an vanjò di lanprò a ki détroné i fo vèrsman bizanten yan ké opozisyon an di pap pou détourné krwazad a di konstantinòp bò d latè sent a anpir achéménid sa pronmyé dé anpir pèrs à régné asou roun grann parti di mwayen oryan douran ier milénèr anv j k i ka étann so kò alò o nò é à lwès an azi minò an thrace é asou laplipa dé réjyon di pon euxin à lès jouk an afghanistan é asou roun parti di pakistan atchwèl é o sid é o sid lwès asou roun atchwèl irak asou siri éjip nò di arabi saoudit jordani israyèl é palestin liban é jouk o nò di libi non an achéménid an vyé pèrs haxmaniiya ka rapòrté so kò o klan fondatò ki ka libéré bò d anv j k di titèl dé mèd oparavan yé souvren ensi ki o gran anpir ki ka rézilté answit di yé fizyon adiksyon an oben dépandans oben aswétid sa roun kondjwit ki ka roupozé asou roun anvi ki répété é iréprésib di fè oben di konsomé tchèk kichoz an dépi di motivasyon é dé léfò di sijè pou soutrè so kò sijè a ka livré so kò à so adiksyon pa lègzanp itilizasyon di roun ladròg oben partisipasyon à roun jé di lajan malgré konsyans égi a ki li gen pli souvan an d abi é di pédi di so libèrté d aksyon oben di yé évantchwalité oun adiksyon ka manifèsté so kò pa roun fénomenn di mank lòské nou sa privé di roun benzwen pa vital lègzanp di benzwen vital nouritir somèy sa adiksyon sa dit grav si so sévraj ka antréné di vyolans a oben di agrésivité a adisyon an sa roun opérasyon élémantèr ki ka pèrmèt notaman di dékri réyinyon an di kantité oben adjonksyon an di grandò ègstansiv di menm natir kou longò ya lè ya oben volim yan an partikilyé an fizik adisyon an di dé grandò pa pouvé éfèktchwé so kò nimérikman ki si sa grandò ya sa èsprimé ké menm inité di mizour rézilta a di roun adisyon sa aplé oun sonm é nonm yan ki nou ka adisyonnen tèrm yan an matématik adisyon an sa dévlopé asou ansanm yan di nonm izwèl mè ka défini so kò osi pou ròt lòbjè matématik kou vèktò ya é fonksyon yan pa analoji nou ka aplé adisyon lalwa a di konpozisyon entèrn dé lèspas vèktoryèl é di sèrten group abélyen adolf hitler prounonsé an alman a dlf ht l sa roun idéyològ é wonm di léta alman né avril atè braunau am inn an otrich ongri jòdla an otrich é toujou lavil frontchèr ké almagn é mouri pa sousid avril atè berlin fondatò ké figir santral di nazism i ka pran pouvwar an almagn an é ka enstoré oun diktatir totalitèr enpéryalis é rasis dézigné anba non an di trwazyenm reich manm di parti nasyonal sosyalis dé travayò alman nsdap parti nazi i ka enpozé so kò à tèt a di mouvman an é ka tanté an oun kou di léta ki ka échwé an rélijyon adorasyon an sa kilt ki randé à roun bondjé pronmyé koumannman an to ké kontan ségnò to bondjé di tout to tchò di tout to lanm é di tout to fòs ya ka aplé wonm an à krè an bondjé à èspéré an li é à konton li pa disou tout bagaj adoré bondjé priyé li ofri li kilt a ki ka rouvini li akonpli pronmès ya ké vé ki li té fè sa dé zak di vèrti a di rélijyon ki ka roulévé di obéyisans a o divwè di wonm an endividjwèlman é sosyalman di randé à bondjé oun kilt otantik antan ki li ka roujété oben ka roufizé ègzistans a di bondjé atéyis a sa roun péché wonm an divèt pouvé profésé libman rélijyon an an privé é an piblik dh agnotisism an oben pansé di entérogasyon an sa roun konsèpsyon soulon lakèl lèspri moun an pa pouvé aksédé à absoli a soulon agnostik ya li sa enposib di tranché déba a asou ègzistans a di roun bondjé oben di roun divinité i pa gen pyès pròv définitiv asou sijè a é i pa posib di prounonsé so kò si agnostik ya ka rifouzé roufizé di prounonsé so kò kant quant à ègzistans di roun entélijans sipéryò i pa ka akòrdé an révanch oben di mwen ka tann à akòrdé pyès transandans ké pyès valò sakré o rélijyon profèt mési tèks sakré é à yé enstitisyon klèrjé ritchwèl ké prèskripsyon divèrs oun aksidan vaksidan sérébral avs ansyennman aksidan serébro vasikilè asv é popilèrman aplé atak sérébral enfarktis sérébral oben konjésyon sérébral sa roun défisit nérolojik souden di lorijin vaskilèr ki kozé pa roun enfarktis oben rounémoraji o nivo di sèrvo tèrm an aksidan ka souligné laspè souden oben brital dé senptom mè annan laplipa dé ka koz ya di sa afèksyon sa entèrn lyé à laj a alimantasyon an oben ijyenn an di lavi motaman senptom yan ka varyé bokou di roun ka à ròt a soulon natir a di avs a ichémik oben émorajik andrwa a ké tay a di lézyon sérébral a pyès sign roumarkab pédi di motrisité a pédi di sansibilité a troub di langaj pédi di wè a pédi di konésans désè ab al hasan al ibn ab tlib v an arab an persan souvan dézigné senpman pa so prénon ali al sa tiboug d ab tlib tonton di profèt di islam mahomet ki élvé li é ka protéjé kou so pròp tiboug aprè lanmò a di so gran pè abd al mottalib ali né bò d atè la mecque atchwèl arabi saoudit oun dizenn di lannen anvan koumansman di misyon profétik a di mahomet li té an menm tan protéjé a kouzen an disip a ké jand a di mahomet an épouzan so tifi ftima né di so pronmyé épouz khadija an alinisaj oben alinaj di fason pli korèk étimolojikman atérisaj asou lalin an sa rivé a san domaj di roun anjen èspasyal abité oben inabité à sirfas a di lalin an di roun satélit natirèl di roun planèt mo a alinisaj sa pafwè kwaki sa ka rété rar anplwayé pou roun atérisaj asou rounòt satélit natirèl èsplorasyon an di lalin an té roun dé lòbjèktif di mounité a dipi ki sala konprann ki lalin an té kò sélès a ki pi pròch di latè a roun dé lègzanp ki pli flagran ki sa famé roman an di jules verne de la terre à la lune ékri an oben pli résaman album yan di hergé objectif lune ké on a marché sur la lune aljèb linéyèr sa branch a dé matématik ki ka entérésé so kò o lèspas vèktoryèl é o transfòrmasyon linéyèr fòrmalizasyon jénéral dé téyori dé sistenm d ékwasyon linéyèr listwè a di aljèb a linéyèr ka koumansé ké al khawarizmi ki té tradjwi dé tèks di matématik endjen réyentèrprété travay ya di lékòl grèk a é ki sa sours a di dévlopman konsyan di aljèb a ki ké étann so kò pannan dé syèk aprè li li té roupran pa rené descartes ki ka pozé dé problenm di jéyométri kou détèrminasyon an di entèrsèksyon an di dé drèt an tèrm d ékwasyon linéyèr ki ka établi dè lò roun pon ant dé branch matématik jouk alò séparé aljèb a jé jéyométri a aluminium an sa éléman chimik di niméro atomik di senbòl al i ka apartni o group di tablo péryodik ensi ki à fanmi a dé métal ki pov kò senp aluminium an sa roun métal maléyab di koulò lajan roumarkab pou so inaltérabilité é so fèb dansité a métal a pli abondant a di lapo pyébwa térès a é trwazyèm éléman an ki pli abondant aprè òksijenn an ké silicium an i ka rouprézanté anviron mwayenn di lamas a dé matéryèl di sirfas a ki solid di nou planèt aluminium an sa an règ jénéral ki tròp réyaktif pou ègzisté à léta natif a annan milyé natirèl a nou ka trouvé li anba fòrm konbiné annan pli di minéral diféran anpir britanik oben anpir kolonyal britanik té roun ansanm téritoryal konpozé dé dominyon koloni protèktoral manda ké ròt téritwar gouvèlné oben administré pa rwayom ini i ka trouvé so orijin annan kontwar komèrsyal ya épi koloni ya di lout lanmè établi trè progrésivman pa anglétèr à partir di finisman an di xvie syèk li té pronmyé pwisans mondjal à so apojé an ké roun kar di popilasyon mondjal ki sa anviron milyon di zabitan é té ka étann so kò milyon di km anviron dé latè émerjé an konsékans so éritaj annan domenn yan di politik a di drwè di lengwistik a é di kiltir a kolosal anpir bizanten oben anpir romen d oryan ka tèsté parti oryantal di anpir romen isou di partaj di pouvwar enpéryal o ive syèk ant dé anprò roun ka régné asou oryan pars orientalis ké pou kapital constantinople ansyennman aplé byzance ròt a asou parti ògsidantal pars occidentalis ké kou kapital milan épi ravenne a annan ségonn lanmotché di xixe syèk ki apélasyon an bizanten ka jénéralizé so kò pou anpir romen d oryan mè anfèt i pa gen di fondasyon ni di koumansman di anpir bizanten dustenksyon an ant anpir romen ké anpir bizanten ki ranplasé ésprésyon ba anpir sa roun késyon di konvansyon ant istoryen modèrn yan tout an présizan ki sa tèrm pas kart dézigné rounòt léta ki léta romen mè oun péryòd istorik di sala ampir romen an latin imperium romanum sa non ki té bay par sé istoryen a dominasyon romenn antik antr av j k é ap j k pou péryod postéryèr a di a ap j k ki ka konserné sirtou parti oryantal di ampir a ké constantinople pou kapital a sé istoryen modern ka palé jòdla di ampir byzanten mè sa term apari sèlman o xvi e syèk sé zabitan di épòk ki té ka toujour aplé li ampir di sé romen é distenksyon antr ampir romen ké ampir byzanten é dat di nèsan a asigné li oun kestyon di konvansyon antr cherchèr moderne an éròp di lwès é santral ampir di oksidan di sé rwa karolenjyen épi sen ampir a romen don sé souvéren té ka fè yo kò aplé amperòr di sé romen té ka konsidéré yo kò osi kou sé siksésò léjitim di ampir antik analiz a di grèk analuein gen pou pwen di dépa fòrmilasyon rigouréz a di kalkil enfinitésimal a branch a dé matématik ki ka trété èsplisitman di nosyon an di limit a ki sa swé limit a di roun swit oben limit a di roun fonksyon li ka enkli égalman dé nosyon kou kontinwité a dérivasyon an ké entégrasyon an sa nosyon yan sa étidjé annan kontèks a ki réyèl oben dé dé nonm konplèks soupannan yé pouvé osi fika défini é étidjé annan kontèks a pli jénéral dé lèspas métrik oben topolojik annan antikité a é o mwayen laj rèspèktivman matématisyen grèk ké endjen entérésé yé kò à enfini tésimal a é té òbténi dé rézilta prométò mè fragmantèr analiz modèrn an té émèrjé o xviie syèk ké kalkil enfini tésimal a d isaac newton é gottfried wilhelm leibniz o xixe syèk cauchy té ka entrodjwi konsèp a di swit di cauchy é té ka koumansé téyori fòrmèl a di analiz konplèks a anèstézi sa souprésyon an dé sansasyon é an partikilyé sansasyon an di doulò li ka vizé à pèrmèt roun prosédir médikal ki ròtman sa tròp doulouréz anèstézi a pouvé vizé roun manm oun réjyon oben òrganism antché a anèstézi jénéral anèstézi a loko réjyonal sa osi pratiké annan ka ya di doulò kronik mo a anèstézi ka provini di grèk fakilté di pèrsouvwè par sans ya ki konbiné à alpha privatif é o nu éfonik domenn an di médsin ki ka étidjé é pratiké anèstézi a sa anèstozyoloji sa èspésyalité médikal sa résant é li révolisyoné médsin an ki ka pèrmèt oun sourji chiriji di kalité itilizasyon tèknik a di anèstézi modèrn sa roun dé pilyé di rékipérasyon rapid a aprè sourji ki ka rédjwi konplikasyon yan é ka pèrmèt o pasyan di routrouvé pli rapidman so mwayen yan é so otonomi an jéyométri nosyon jénéral a dang ka dékliné so kò an plizyò konsèp ki aparanté annan so sans ansyen ang a sa roun figi ki plann pòrsyon an di plan délimité pa dé dimi drèt a ensi ki nou ka palé dé ang di roun poligonn soupannan izaj a sa atchwèlman di anplwayé tèrm an sèktò angilèr pou roun tèl figi ang a pouvé dézigné égalman oun pòrsyon di lèspas a ki délimitée pa dé plan ang djèd mizour a di tèl ang ka poté kouraman abizivman non an d ang li osi an roun sans pli abstrèt ang a sa roun klas d ékivalans a pou di roun ansanm ki té obténi an asimilan ant yé tout ang figi idantiyab pa izométri angkor vat oben angkor wat prasat angkor vat sa pli gran dé tanp di konplèks monimantal d angkor o kanbòdj li té konstri pa suryavarman ii o koumansman di xiie syèk antan ki tan di léta é kapital tanp simyé prézèrvé a d angkor roun dé pli grann lavil médjéval di monn li sa sèl ki rété oun enpòrtan sant rélijyé dipi so fondasyon inisyalman hindou é dédjé à vishnou épi bouddhis tanp a sa archétip di èstil klasik di architèktir khmèr a li divini senbòl di kanbòdj é ka figiré asou so drapo nasyonal li sa prensipal lyé touristik di péyi anlman an anlman deutsch dt sa roun dé lanng endo éropéyen ki ka apartni à branch ògsidantal a dé lanng jèrmannik di fè ki li gen bokou djalèk anlman an ka konstitchwé annan roun sèrten mizou roun lanng twè dachsprache so listwè antan ki lanng distenk dé ròt lanng jèrmannik ògsidantal ka koumansé o rot mwéyen laj lò di ségon mitasyon konsonnantik a di nou jou so lokitò ya ki aplé jèrmannofonn ka réparti prensipalman so kò ké bò d milyon di lokitò an léròp sa ki ka fè di yé lanng ki pli palé a annan linyon éropéyen an le anlman an sa lanng ofisyèl a di pyès léta fédéré dé létazini malgré roun lasèrsyon rékiran ki fondé asou roun konfizyon istorik ké pronmyé mitasyon konsonnantik a erste germanische lautverschiebung òbò di ve syèk anv j k té ka nèt jèrmannik koumen an à pati di roun djalèk endo éropéyen sa anmòrfrézaj ka èspliké dé diférans ant lanng jèrmannik pli arményen ké ròt lanng endo éropéyen nou pouvé pou senplifyé prézanté fè ya ensi nou ka koumansé palé di lanng anlman oben an lengwistik rot anlman lò djalèk ya ki palé annan sid lwès di lanlmangn té ka sibi ségon mitasyon konsonnantik a zweite germanische lautverschiebung oben hochdeutsche lautverschiebung ki nou ka sitchwé groso modo bò d vie syèk a o kour di lakèl lanng an ki ka koumansé à diféransyé so kò dé djalèk di nò niederdeutsch ba anlman a roun lanng jèrmannik di branch lwès a ki pròch notanman di néyèrlandé anlman an ka ékri so kò ké lèt di lalfabé laten trwè vwéyèl ki sirmonté di roun umlaut sòrt di tréma et ké roun senbòl grafik èdpésyal eszett oben scharfes s ligatir di s lonng é di s oben z itilizé an lyé é plas di ss annan sèrten ka prensipalman apré roun vwéyèl lonng oben roun diftonng swis a ka itilizé plis dipi lannen yan jouk annan lannen yan anlman an té enprimen an lékritir gotik fraktur é ékri an stterlin ki sa diféran vèrsyon di lalfabé laten an annglé a english an anglé prounonsé l sa roun lanng endo éropéyen jèrmannik ki orijinèr di langlétè ki ka tiré so rakaba ya di lanng di nò di léròp latè di lorijin di anng yan sagson yan ké frison yan don vokabilèr a té anrichi épi sentags a ké granmèr ki modifyé pa fransé anglo nòrman ki té mennen pa nòrman yan épi pa fransé a ké plantajénèt ya lanng anglé a sa ensi konpozé di anviron à di mo di lorijin nòrman ké fransé anglé a sa égalman tré enfliyansé pa lanng ronman yan an partikilyé pa litilizasyon an di lalfabé laten ensi ki chif arab ya lanng ofisyèl di rwéyonm ini di lirlann ké ròt zilé di larchipèl britannik zilé di man zilé anglo nòrman anglé a sa lanng matèrnèl a di tout oben roun pati di popilasyon an é itou lanng an oben roun di lanng ofisyèl ya di plizyò péy totalman oben parsyèlman isou di ansyen kolonni britannik di pèpman don létazini kannanda lostrali a ké nouvèl zélann ki nou ka réyni anba lapélasyon an di monn anglo sagson menm i pa ka ègzisté di définisyon inivèrsèl di sa lèsprésyon li sa égalman lanng ofisyèl oben lanng di léchanj annan rounlo péy ki isou di ansyen lanpir britannik menm an labsans di popilasyon di lorijin anglo sagson signifikativ kénya nijérya hong kong lenn pakistan etc patché péy don anglé a sa lanng ofisyèl a sa réyni annan commonwealth a byen ki pou sèrten li pa sa sèl lanng ofisyèl li sa égalman roun di vennkat lanng ofisyèl ya di linyon éropéyen annglé a sa lanng an ki pi palé asou latè antan ki lanng matèrnèl li ka klasé sokò trwézyenm apré chinwè a mandaren ké èspangnòl a annglé a sa roun lanng jèrmannik ògsidantal don lorijin an ka trouvé sokò annan djalèk anglo frison ki té mennen asou zilé di britangn pa tribi jèrmannik ya ki vini enstalé yékò é fòrtman enfliyansé answit sirtou annan plan lègsikal a pa lanng yan di kolon orijinèr di èskandinavi di nòrmandi fransé anglo nòrman é di nò di lafrans an jénéral pannan mwéyen laj épi pa fransé modèrn an kou pou ròt lanng tchèk lanpren di grèk ansyen ké laten anrichi di mannyè konstan lègsik a jouk jòdla ròt idjonm ronman ensi ki palé ya di ansyen kolonni ya enfliyansé abnglé britannik a di mannyè bokou mwen signifikativ men ka kontinwen di fika itilizé annan yé téritwè di lorijin anglo anmériken sa roun bon lègzanp annglé a sa annan koumansman an roun lanng jèrmannik fanmi annan lakèl lanng vivan yan ki pi pròch ya sa lanng frison yan ké èskot a men ki néyanmwen sibi plizyò fwè lenfliyans a di ròt lanng jèrmannik kou vyé norwè a di divèrs lanng ronman kou laten an ké sirtou fransé a lenfliyans latino ronman ki nou ka roumarké annan palò ya ki sa apriyori tchèk lanpren lègsikal déjà vu oben rendez vous lèsprésyon fransé ki itilizé an anglé embargo di èspangnòl a cupola folio oben stiletto di italyen an men òkò annan rounlo palò ké étimon laten kou expect exspectare school schola oben scuttle scutela péy ya koté anglé a sa pronmyé lanng an men pa fòrséman ofisyèl i ka ègzisté patché varyété ké sibvaryété di annglé a pa lègzanp annglé a sa roun lanng plirisantrik oben polisantrik ki réji pa pyès lotorité lengwistik santral kou lakadémi fransé a atè lafrans é di sa fè pyès varyété sa konsidéré kou korèk oben enkorèk annglé a ka itilizé lalfabé laten an ké ansyennman tchèk lèt kou oben i ka itilizé tchèk sign djakritik ki pou marké palò ya di lorijin étranjé toutfwè tréma sa itilizé annan sèrten tègs pou endiké ki roun dézyenm vwéyèl pa ka fè pati di roun diftong pa lègzanp nou ka trouvé pafwè coperate byen ki grafi ya cooperate oben co operate fika pli frékan so lòrtograf ka dékoulé di roun lonng lévolisyon istorik é i gen souvan pli di korèspondans ègzak ant sala a ké prounonsyasyon atchwèl a dipi xvie syèk plizyò moun propozé di senplifyé lòrtograf annglé a kou benjamin franklin ké george bernard shaw té menm propozé roun lékritir fonnétik men san sigsé mo figtif a ghoti ki ka prounonsé sokò kou fransé a fich té itilizé kou lègzanp di linadékwasyon an di lòrtograf atchwèl a senbòl ya ki annan lis a ki anba sa ya di lalfabé fonnétik entèrnasyonnal a tèl ki yé sa itilizé pou transkripsyon an di annglé a sof pou létazini pa majorité a di digsyonnèr ya ki èspésyalizé oben pa dipi finisman an di lannen sékans ya ki aplé triftong sa anfèt tchèkfwè konstitchwé di dé silab ki sa roun diftong ki swivi di tablo a ki anba ka prézanté sistenm an di konsonn di annglé a ké senbòl ya di lalfabé fonnétik entèrnasyonnal a lfe lòské roun kaz ka kontni dé son sa a di rot sa sour oben pa vwézé sala a di ba sa sonnò oben vwézé soulon jean pierre cléro ké sandra laugier sèrten karagtéristik di granmèr annglé a ki ka korèsponn ké roun roufi di konstrigsyon lengwistik isou di èspékilasyon filozofik a é ké préférans pou lanng òrdinèr a ka randé sa lanng souvan difisil pou anmòrfrézé sa inanmòrfwézabilité an partikilyé bò d fransé a ki ka jwé roun ròl krisyal annan majorité a di linivèrsalizasyon di roun lanng aparanman senp ké inivèrsèl pitèt strigtiré otour di tchèk pwen majò oun ansanm ka dézigné entitchwitivman oun kolèksyon di lòbjè éléman yan di ansanm an oun miltitid ki pouvé fika konprann kou roun o sans d omni annan roun apròch aksyomatik téyori a dé ansanm sa roun téyori di roun apartnans a oun éléman di roun ansanm sa nonm apartni à sa ansanm mo a ansanm ka de alò roun lòbjè di domenn di sa téyori don aksyom ka réji propriyété ya téyori a dé ansanm sa itilizé pou fondé matématik ya é annan sa apròch tout lòbjè matématik sa roun ansanm mè nosyon di ansanmvsa osi roun di baz ki ka entèrvini annan pratikman tout domenn yan dé matématik antikité sa oun lépòk di listwè a pa dévlopman ou adopsyon di ékritir ki antikité ka souksédé a préistwè an istwè éropéyenn antikité ka dézigné péryod di sivilizasyon yan di ékritir otour di lanmè méditérané aprè préistwè é anvan mwayen aj majorité di istoryen yan ka estimé ki antikité a ka koumansé o ive milénèr av j k av j k av j k ké envansyon di ékritir an mézopotami é an éjip é ka wè so finisman douran grann envazyon érazyenn yan otour di ve syèk à dat senbolik sa roulativ à oun sivilizasyon ou oun nasyon dépozisyon di dannyé anprò romen d oksidan an sa roun répèr koncansyonèl pou éròp oksidantal mè ròt born pé sa signifikativ di finisman di monn antik andan oun apròch érosantris antikité sa souvan rédwi à antikité gréko romenn dit antikité klasik andan amérik ya antikité sa asosyé o sivilizasyon prékolonbyenn si byen ki li ka koumansé ver anvan nou lè ké envansyon di sistèm d ékritir piktogramm idéyogramm pa olmèk ya é ka achévé so kò annan koumansman di xvie syèk ké arivé di éropéyen yan donj swivi dirèkman pa lépòk modern pa di mwayen aj antoni van leeuwenhoek òktòb atè delft out atè delft sa roun komèrsan é savan néyèrlandè konnèt pou so amélyorasyon di mikroskòp é kou roun dé prékirsò di byoloji sélilèr a é di mikrobyoloji a li de facto pourswvi òv di jan swammerdam ki té ka viv koté amsterdam leeuwenhoek ka dévlopé tèknik pou fabriké dé lanti di mikroskòp di roun kalté é roun pwisans enkonnèt ayò annan monn syantifik a di so lépòk dè i ka an tiré di nonbréz é étonant òbsèrvasyon dékouvèrt dé protozoèr dé spèrmatozoyid trè an avans asou so tan i ka afirmé osi ègzistans di baktéri oun antroupriz pafwè antrépriz sa roun òrganizasyon oben roun inité enstitisyonèl mwé pa roun projè dékliné an stratéji an politik é an plan d aksyon don but sa di prodjwi é di fourni dé byen oben dé sèrvis à dèstinasyon di roun ansanm di kliyan oben d izajé an réyalizan oun lékilib di so kont di charj é di prodjwi pou fè so kò oun antroupriz ka fè apèl ka mobilizé é ka konsomé dé rousours matéryèl di moun finansyèr imatéryèl é enfòrmasyonèl sa ki ka kondjwi li à divèt koòrdoné dé fonksyon fonksyn d acha fonksyon komèrsyal fonksyon enfòrmatik li ka ègzèrsé so aktivité annan kad a di roun kontèks prési okèl li divèt adapté so kò oun anvironnman plis oben mwen konkiransyèl oun filyèr tèkniko ékonomik ka karaktérizé pa roun léta di lar a oun kad sosyo kiltirèl é régmantèr spésifik li pouvé bay kou òbjèktif di dégajé oun sèrten nivo di rantabilité pli oben mwen élvé an matématik oun antché natirèl sa roun nonm pozitif ki ka pèrmèt fondamantalman di dénonbré dé lòbjè ka konté chaken pou roun é kidonk di konté dé lòbjè konsidéré kou ékivalan oun jéton dé jéton oun kart dé kart trwa kart oun tèl nonm antché pouvé ékri so kò ké roun swit fini di chif an notasyon désimal pozisonèl san sign é san virgil chak nonm antché gen roun siksésò inik a pou di ki roun antché ki li sa imédjatman sipéryò ké lis a dé antché natirèl sa enfini définisyon orijinèl sa di richard dedekind di ansanm an dé antché natirèl ki ka èskli nonm an zéro pli résaman rounòt définisyon té propozé ki ka enkli zéro sa dé définisyon ka koègzisté òkò jòdla an matématik oun antché rélatif sa roun nonm ki ka prézanté so kò kou roun antché natirèl okèl nou adjwenn oun sign pozitif oben négatif ki ka endiké so pozisyon pa rapò à asou roun aks oryanté antché pozitif ya sipéryò à zéro ka idantifyé yé kò o antché natirèl tandi ki antché négatif ya sa yé opozé antché a li menm sa kidonk sèl nonm an an menm tan pozitif é négatif antché rélatif ya sa osi tchèkfwè aplé antché rasyonèl apélasyon an ki pa divèt antréné di konfizyon ké nonm rasyonèl ya oben fraksyon yan oun nonm réyèl sa antché si li sa san parti fraksyonnèr ki lé di si so ékritir désimal pa ka konprann di chif ròt ki zéro aprè virgil a rou aparèy fotografik kouraman aparèy foto sa roun lòbjè ki ka pèrmèt kaptir a di gadé di lòbjè réyèl an dé dimansyon fotografi oben an rélyèf èstéréyoskopi oben èstéréyofotografi oun aparèy fotografik ki ka konpozé so kò omwen di roun chanm nwè dispozitif don prensip ya sa konnèt omwen dipi antikité a ké di roun koté roun ouvèrtir pou fè rantré limyè a ki émèt pa senn an à fotografyé di ròt sirfas sansib a pou an révanch sa limyè annan ka a pli frékan roun lòbjèktif sa pozisyonnen o nivo di ouvèrtir a pli souvan an i ka kontni roun djafragm ki ka pèrmèt di dozé kantité a di limyè a ki ka rantré ensi ki profondò a di chan sa dé laspè ya ki sa lyannen sèrten lòbjèktif dé modèl senp pou amatò oben lòbjèktif katadjoptrik ki ka itilizé dé ouvèrtir fiks apatou sa roun koumin fransé ki sitchwé annan départman an di lagwiyann li ka fè pati di kouminoté a di koumin di lwès gwiyannen an koumin an ka tiré so non di kaptenn apatou roun bonni di litoral ki ka sèrvi di gid o èsploratò fransé crevaux ké coudreau ki charjé di misyon pou délimité frontchè a ké gwiyann néyèrlandé a di à an rékonpans di so sèrvis ya li fika nonmen kaptenn é ka obténi roun téritwè an konsésyon koumin an ka sitchwé so kò annan lwès a di lagwiyann li sa frontalyé ké sourinanm an pli présizéman li ka sitchwé so kò annan larondisman di sen laurent di maronni osen di kanton di maripasoula apa bour a d apatou koumin an ka konprann patché zéka kou vilaj ya di providans mayman pasyans la forestière santonia bois martin nasson new campo anaou londo oben bossou laltitid magsimal a sa di mèt annan masif dékou dékou ké so laltitid minimal di mèt so laltitid mwéyen sa di mèt apatou sa sitchwé asou flòv maronni a ki ka konstitchwé roun dé zags di transpò di koumin an klima sa di tip ékwatoryal tip af soulon klasifikasyon an di koppen dipi mars larout nonmen di flòv ki k alé di sen laurent di maronni à apatou sa louvri sa larout a ka pèrmèt di randé so kò atè apatou dipi sen laurent di maronni an anviron minout sa larout a té dézanklavlé apatou é ka lyannen li o rès di rézo routché gwiyannen apatou sa agsésib pa flòv maronni a prensipal vwè di lagsé pou patché vilaj ki prézan asou lariv di sala a a pou nou konté lèr di piròg o dépa di sen laurent di maronni an i ganyen lòjman atè apatou parmi sa ya sa dé rézidans prensipal dé rézidans ségondèr é anfen dé lòjman sa vakan koumin an té kréyé an pa séparasyon an di koumin an d apatou di ansyen koumin an di gran santi papaychton apatou popilasyon an sa tré majoritèrman isou di zétni bonni a lévolisyon an di zabitan sa konnèt atravè rousansman yan di popilasyon an ki éfègtchwé annan koumin an dipi pronmyé rousansman pòstéryò à départmantalizasyon an di à pati di popilasyon légal ya dé koumin sa pibliyé anniyèlman pa insee a rousansman an ka roupozé dézòrmè asou roun kolèk di lenfòrmasyon anniyèl ki ka konsèrnen sigsésivman tout téritwè kouminal ya o kour di roun péryòd di senk lannen pou koumin yan di mwen di zabitan roun ankèt di rousansman ki ka poté asou tout popilasyon an fika réyalizé tout senk lannen yan popilasyon légal ya dé lannen lentèrmédjèr ki fika kant à yé èstimen pa entèrpolasyon oben èstrapolasyon pou koumin an pronmyé rousansman ègzostif ki ka antré annan kad a di nouvèl dispozitif té fika réyalizé an i ganyen roun kolèj kolèj d apatou osen di koumin an an popilasyon èskolarizé a té ka konprann pa tranch di laj dé timoun di à lannen dé timoun di à lannen dé é lannen dé à lannen dé à lannen é dé pli di lannen asou ansanm an di popilasyon an ki pa èskolarizé sa titilèr di roun cep di bepc di cap oben di bep di bac oben roun lékivalan di roun bac é di roun diplonm di nivèl sipéryò di so popilasyon pa gen di diplonm lavil a ka kontni roun sant di santé ké médsen ké enfirmyé arché ya oben archaea di grèk ansyen orijinèl primitif ansyennman aplé archéyobaktéri sa dé mikrolòrganism inisélilèr prokaryot ki lé di dé fika vivan ki konstitchwé di roun sélil inik ki pa konprann ni nwayo ni òrganit an menm tan ki baktéri ya ké aparans souvan sanblab à sa dannyé ya arché ya té lontan konsidéré kou dé baktéri èstrèmofil partikilyèr jouk sa ki ka sasé filojénétik ya asou prokaryot ya koumansé an ka abouti ké travay ya di carl woeseet george e fox à piblikasyon an an di roun pyébwa filojénétik ki fondé asou sékans ya dé jenn d arn ribosomik dé lòrganism ki étidjé pyébwa annan lakèl prokaryot ya té sendé an dé domenn distenk sa di baktéri ké sa dé arché an architèktir oun ark sa tout asanblaj di pyèr di molon oben di brik ki dèstiné à franchi roun lèspas pli oben mwen gran o mwayen di roun kourb oben pa kontré a di dé éléman kourb ki ka roupozé asou dé pwen d apwi pyédrèt é ki dèstiné à kouvri roun bè oun ouvèrtir oben roun distans annan roun masonnri di mir plen ark avòg nou ka distengé di nonbré sòrt d ark an fonksyon di yé fòrm sa prosédé di konstriksyon adopté é sistématizé pa romen yan té dévlopé òkò pa architèk ya di mwayen laj é li té prédominé annan architèktir arab anvan entrodiksyon an di ark ojiv o koumansman di xiie syèk an lafrans ark a sa roun arm di trè dèstiné à lansé dé flèch li sa konstitchwé prensipalman di roun pyès kourb flèksib ki ka anmagaziné é rèstitchwé énèrji a kou roun résò é di roun kòrd ki ka pèrmèt armman an di ark a tansyon di résò épi transmisyon an di èspilsyon an à flèch a lò di détant a antrennman an à izaj a di sa arm à roun nivo amatò oben profésyonèl sa aplé tir ké ark oben ansyen archri a oun wonm ki ka tiré à ark a sa rouge arché oun fanm sa roun archèr mo a arché té ka dézigné ròtfwè oun konbatan don ark a té arm prensipal a i té ka déplasé so kò pli souvan an à pyé mè pafwè osi à chouval oben ka transpòrté asou roun char à chouval oun arm sa roun zouti oben roun dispozitif otonom oun pyèj oun min dèstiné annan so konsèpsyon oben annan so konsèpsyon oben annan so itilizasyon à nétralizé à blésé oben à tchwé roun fika vivan oben à kozé roun dèstriksyon matéryèl nou ka dénonbré kat izaj prensipal dé arm yé égalman dé finalité dérivé tèl ki sérémoni ké lafèt mark di èstati sosyal annan arm yan di lagèr nou ka distengé dé grann katégori arm yan ki pa konvansyonèl pou savé arm nikléyèr ya chimik é byolojik ké arm konvansyonèl ya tout ròt arm yan jòdla prensipal izajé ya dé arm ka rété léta ya ki tout an kontrolan dévlopman an prodiksyon an é laksè a ka dèstiné yé an pronmyé lyé o militèr é à lapolis a oun arm ké difé sa roun arm ki ka vizé orijinèlman pou doné lanmò a ké grann distans via dé projèktil o mwayen di gaz ki prodjwi pa roun déflagrasyon konbisyon rapid é konfiné di roun konpozé chimik étonan dipi tchèk syèk à partir di rounésans tardiv arm ké difé sa divini arm prépondérant ya di mounité a itilizé pou lachas a sèrten èspò krim an é lagèr a yé té sours di nouvèl tip di blès é sékèl é di profonn mitasyon annan dòktrin militèr nou ka klasé yé osi soulon otomatizasyon an di yé sékans di tir nou ka distengé ensi arm yan ké tchòk pa tchòk arm yan ké répétisyon arm sémi otomatik ya ké arm otomatik ya oun arm nikléyèr sa roun arm ki pa konvansyonèl ki ka itilizé énèrji a ki dégajé pa fisyon an di nwayo atomik lou uranium plutonium annan ka a dé bonm a oben pa roun konbinézon di sa fénomenn ké sa di fizyon an di nwayo atomik léjé idrojenn annan ka a dé bonm h énèrji a ki libéré pa èsplozyon an ki ka èsprimé pa so ékivalan an tnt arm nikléyèr pa té itilizé di fason opétasyonèl ki pa étazini ya lò dé bonbardman dé lavil japinèz di hiroshima é di nagasaki pannan ségonn lagèr mondjal a ki ka antréné anviron trwa san mil mò so léfè dèstriktò ya sa prensipalman akoz di souf kou égalman o boulour é ensandi ki provoké pa tanpératir ègstrenm é à léfè a dé radjasyon nou ka aplé artiri ansanm an dé arm kolèktiv oben lourd ki ka sèrvi pou voyé à grann distans asou ennmi a oben asou so pozisyon yan é so ékipman yan divèr projèktil di gro oben piti kalib obi boulé rokèt misil pou apiyé si pròp troup ya ki angajé annan roun batay oben roun syèj tèrm an té aparèt anviron o xiiie syèk ki ka dérivé di vyé fransé artilyé ki ka dézigné artizan yan fabrikan d arm é ékipman di lagèr so artizan yan té pannan lontan sèl èspésyalis ya annan sèrvis a di sa arm yan pis ki yé ka fabriké yé é ka éséyé yé anvan livrézon yan a pousa ki jouk xviiie syèk yé té komisyoné pa souvren yan pou sèrvi yé à lagèr a oun artis sa roun endividi fézan oun òv kiltivan oben métrizan oun lar oun savwar oun tèknik é don nou ka roumarké antrot kréyativité a powézi a orijinalité a di so prodiksyon di so zak di so nika so òv sa sours d émosyon di santiman di réflèksyon di spiritchwalité oben di transandans annan roun sans komen é plito péjorativman oben pou diskalifyé li nou ka palé égalman d artis oben di powèt à propo di roun moun étranj marjinal waziv révéz ki ka fè nenpòrtékwa di tchèk moun ki pa gen sans dé réyalité dé larèl é sa pafwè konsidéré kou rébèl oben fou mè ki pouvé osi à lenvèrs fika aprésyé kou fézan pròv di jéni oun asid sa roun konpozé chimik swé minéral swé òrganik asèptò o sans larj di doublè élèktronik é jénéralman défini pa dé réyaksyon tip annan diféran sòlvan an partikilyèr an libéran yon hydronium an annan sòlvan dilo a asid ya ka réyaji souvan ké dégajman d énèrji ké ròt konpozé chimik baz ya oben alkalis ansyen yé donò di doublè élèktronik ki té an partikilyé pouvwar a di jénéré an tout oben parti yon idroksil a annan dilo a asid ya ki fò annan roun milyé solvan ki kz bay inisi dé réyaksyon konplèt é rapid ki ka transfòrmé sòlvan an anba so fòrm pli asid a alò ki asid ya ki fèb ka kontribiyé à dé réyaksyon ékilibré asid dézoksibonikléyik oben adn an anglé deoxyribonucleic acid oben deoxyribose nucleic acid oben dna sa roun makromolékil byolojik ki prézant annan tout sélil ya ensi ki koté di nonbré virus adn ka kontni tout enfòrmasyon jénétik a aplé jénom ka pèrmèt dévlopman an fonksyonnman an ké rouprodiksyon an dé fika vivan a roun asid nikléyik o menm tit ki asid ribonikléyik arn aside nikléyik ya sa ké peptid ya ké glisid ya roun dé trwa grann fanmi di byopolimèr ésansyèl à tout fòrm yan dit lavi konnèt molékil ya d adn dé sélil vivant sa fòrmé di dé bren antiparalèl ki anroulé roun otour di ròt a pou fòrmé oun doub lélis atlétism an sa roun spòr ki ka konpòrté oun ansanm di disiplin rougroupé an kours so lansé épròv konbiné ké march lorijin an di mo atlétism ka vini di grèk athlos ki ja signifyé briga a lar a di dépasé pèrfòrmans an dé advèrsèr an vitès oben an andirans an distans oben an lotò épròv atlétik ya endividjwèl oben pa lékip té varyé ké tan an é mantalité ya atlétism an sa roun dé rar spò inivèrsèlman pratiké ki sa swé annan monn amatò oben o kour di nonbréz konpétisyon di tout nivo senplisité a é pé a di mwayen nésésèr à so pratik ka èspilké an parti sa siksè pronmyé tras di konkour atlétik ka roumonté o sivilizasyon antik disiplin an ka dévlopé so kò o kour dé syèk dé pronmyé épròv à so kodifikasyon latmòfè térès a sa anvlop gazéz a ki ka antouré latè a ki nou ka aplé lè lè sèk ka konpozé so kò di di djazòt djòksijenn d argon di djoksid di karbonn é dé tras di ròt gaz latmòsfè a ka protéjé lavi a asou latè a an absòrban réyonnman solèr iltravyolé a an réchofan sirfas a pa rétansyon di chalò léfè di sèr é an rédjwizan lékar ya di tanpératir ant jou a ké lannwit a niyaj ya ki sa likid pafwè solid pa sa konsidéré kou dé konstitchwan di latmòsfè an révanch vapò dilò a ki kontni annan lè imid ka rouprézanté an mwayenn di lamas total di latmòsfè a awala yalimapo sa roun koumin fransé di lagwiyann kòd pòstal ki sitchwé à èstrenm nò lwès di lagwiyann à pli di km di sen laurent di maronni à anviron kilonmèt di mannan à èstrenm nò lwès di lagwiyann koumin an ka étann so kò ant bouchou a di flòv mannan é di maronni enpé anvan lèstchwè a di flòv téritwè kouminal a sa délimité koumin an ka trouvé so kò asou lariv ya di maronni é di loséyan atlantik a klima sa di tip tropikal koumin an ka rougroupé vilaj ké roun zanmo anmérendjen oun kouminoté kalinya ka viv laba an i té ganyen lòjman atè awala yalimapo parmi sa ya sa dé rézidans prensipal dé rézidans ségondèr é anfen dé lòjman sa vakan awala awara sa roun mo kalinya ki ka déziyen roun palmyé astrocaryum vulgare é an fransé frwi a di sala a koumin an té administrativman kréyé désanm pa so séparasyon di koumin an di mannan ki swété pa popilasyon kalinya ya dé vilaj d awara é dé hattes ki té ròtfwè akéyi roun kan dépandan di bangn di sen laurent di maronni ki aplé kan dé hattes dis lannen apré an popilasyon d awala yalimapo té èstimen à zabitan mé ké roun to di akrwasman di pa lannen popilasyon an té déjà ogmanté di à à laswit a dé konfli armé di sourinanm ki té pousé dé fanmi antché di réjyon an d albina é di galibi à établi yé kò atè lagwiyàn à awala yalimapo an anviron di popilasyon an gen mwen di ven lannen oun sit finérèr anmérendjen té dékouvèrt an finisman an dé lannen dé travay arkéyolojik ki résan té mété o jou di nouvèl zartéfak sa koumin sa majoritèrman péplé d anmérendjen kalinya lévolisyon an di nonm di zabitan sa konnèt atravè rousansman yan di popilasyon an ki éfègtchwé annan koumin an dipi pronmyé rousansman pòstéryò à départmantalizasyon an di à pati di popilasyon légal ya dé koumin sa pibliyé anniyèlman pa insee a rousansman an ka roupozé dézòrmè asou roun kolèk di lenfòrmasyon anniyèl ki ka konsèrnen sigsésivman tout téritwè kouminal ya o kour di roun péryòd di senk lannen pou koumin yan di mwen di zabitan roun ankèt di rousansman ki ka poté asou tout popilasyon an fika réyalizé tout senk lannen yan popilasyon légal ya dé lannen lentèrmédjèr ki fika kant à yé èstimen pa entèrpolasyon oben èstrapolasyon pou koumin an pronmyé rousansman ègzostif ki ka antré annan kad a di nouvèl dispozitif té fika réyalizé an nou ka trouvé laba légliz sainte bernadette awala yalimapo sa konnèt pou laplaj dé hattes lonng di kilonmèt koté dé santenn di toti lit ka vini ponn sa laplaj sa roun dé dannyé gran zonn di pont di toti lit di févriyé à jwiyé anviron a toti vèrt ki ka sigsédé yé kò pou vini ponn la sit a sa protéjé pa mété an plas di rézèrv nasyonnal di lanmannan mé brakonnaj a dé toti oben di yé dizé byen ki li té rédjwi té pourswiv notanman pa lègzistans a di roun doumann ka di vyolans ka rété toutfwè marjinal lapèch ilégal a ka rété roun danjé pou toti maren yan oun aéronèf sa roun mwayen di transpò kapab di élvé so kò é di mouvwè so kò an altitid osen di latmòsfè térès a syans ya é tèknoloji ya ka pèrmèt di konstrwi konprann é kontrolé vòl a ensi ki itilizé aéronèf ya ka konpozé aéronotik a aéronèf ya sa divizé an dé klas prensipal an fonksyon di mwayen di sistantasyon ki itilizé aérostat a ka itilizé oun fò èstatik pannan ki aérodib ka jénéré oun fòs dinamik pou ékilibré yé pwa nou ka dézigné yé souvan pa pli léjé oben pli lou ki lè a konpozant vèrtikal a di pousé a di roun réyaktò oben di roun lafizé ka pèrmèt osi sistantasyon an mè sa jénéralman itilizé rounso kou appweb é pannan roun kourt douré oun baraj sa roun ouvraj di lar ki konstrwi an travè di roun kour d lo é ki dèstiné à an régilé so débi é oben à stokè dilo a notaman pou kontrolé li dé kri irigasyon endistri idroélèktrik pisikiltir oun rézèrv dilo potab etc annan lanatir a i ka ègzisté osi dé baraj di kastò oun baraj sibmèrsib jénéralman nonmen chosé séy lévé oben dig sa dannyé tèrm sa simyé ki mo baraj lò nou ka palé di kannalizé roun flo oun baraj flivyal ki ka pèrmèt di régilé débi a dilo o profi di trafik flivyal di irigasyon an di roun prévansyon rélativ dé kastastròf natirèl kri inondasyon pa kréyasyon an di lak artifisyèl oben di rézèrvwè baròk a sa roun mouvman artistik ki ka trouvé so lorijin an itali annan dé lavil tèl ki rom mantou véniz ké florans dè milyé di xvie syèk é ki ka tèrminé o milyé di xviiie syèk i té gen roun laj baròk diféran soulon domenn yan ki li fika entélèktchwèl istorik oben artistik baròk a ki ka touché tout domenn yan ki ka karaktérizé so kò pa ègzajérasyon an di mouvman sirchaj dékorativ a léfè dranmatik ya tansyon yan ézibérans a grandò a pafwè ponpéz ké kontras a sa menm kontras don té ka palé philippe beaussant lépòk baròk a tanté di di oun monn koté tout kontrèr ya ké fika armonyézman posib bengali a oben bangla bangla sa roun lanng endo iranyenn anba branch endo aryenn di fanmi a dé lanng endo éropéyenn ké assamè a aplicaciones oryantal dé lanng endo éropéyenn orijinèr di réjyon an di bengal à lès di anba kontinan endjen pronmyé lanng palé o bangladesh an di popilasyon an gen li kou lanng matèrnèl swé milyon di lokitò ensi ki antan ki ségonn lanng swé milyon di lokitò pou roun total di milyon di lokitò ké e lanng palé an enn anviron milyon di lokitò lanng matèrnèl swé anviron milyon di lokitò lanng matèrnèl annan monn an an big bang an gran boum sa roun modèl kosmolojik itilizé pa syantifik ya pou dékri lorijin an ké évolisyon an di linivèr a li té inisyalman propozé an pa chanwan katolik bèlj georges lematre ki té ka dékri annan grann lign yan èspansyon an di linivèr a anvan ki sala sa mété an évidans pa astronòm amériken an edwin hubble an sa modèl sa dézigné pou pronmyé fwè a anba tèrm ironik a di big bang lò di roun émisyon di bbc a the nature of things mars don tèks a té pibliyé an pa fizisyen britannik a fred hoyle ki li menm té ka préféré modèl ya di léta èstasyonèr oun bisiklèt osi aplé oun bisik an amérik di nò oben roun vélo abrévyasyon di mo vélosipèd sa roun véyikil térès ki ka rantré annan katégori a dé sik konpozé di dé rou aligné a pou sa nou ka aplé li bisiklèt fòs motris sa fourni pa so kondiktò aplé siklis an pozisyon pli souvan asiz pa entèrmédjèr a di dé pédal ka antréné roun aryè a pa roun chenn ké rouloks dirèktiv a ce di komisyon éropéyenn an ki rélativ à sékirité a de prodjwi ka propozé kou définisyon di bisiklèt oun véyikil ké dé rou propilsé èsklizivman oben prensipalman pa énèrji miskilèr a di siklis à èsépsyon an dé véyikil ékipé di dé sèl oben plis bolivi an fòrm lonng léta plirinasyonnal di bolivi an èspangnòl bolivia ké estado plurinacional de bolivia an quechua bulibiya ké bulibiya mama llaqta an aymara wuliwya ké wuliwya suyu an gwaranni volvia ké tet volvia sa roun péy ki anklavé di lanmérik di sid ki antouré pa brézil paragwé larjantin chili ké pérou anvan kòlonnizasyon éropéyen an téritwè bolivyen té ka apartni à lanpir enka ki té pli gran léta di lanmérik prékolonbyen an lanpir èspangnòl a té konkéri réjyon an o xvie syèk pannan péryòd kòlonnyal èspangnòl a réjyon an ka aplé so kò rot pérou oben charcas apré déklarasyon an di lendépandans an lannen di lagèr ka ékoulé so kò anvan mété an plas di répiblik a di non di simn bolvar anvan konkèt èspangnòl a zann yan té abité pa rounlo kiltir don pli enpòrtan an té sèrtennman sivilizasyon di tiahuanaco osi ékri tiwanaku o xve syèk enka ya ka entégré roun pati di atchwèl bolivi a annan yé lanpir èspangnòl ya ka dékouvri à yé rivé o xvie syèk oun tré gran kantité di lajan annan min yan di potos bolivi a fika dabò pati di vis rwèyèlté di pérou anvan di pasé anba kontròl a di vis rwèyèlté di ro de la plata anvan rivé a dé èspangnòl rotò ya di bolivi a té péplé di politéys rélijyon enka épi sa dannyé ya ka enpozé gradjwèlman katolisism an jòdla majorité a di popilasyon an sa katolik lalit ya pou lendépandans a ka koumansé an ké sala a sa akéri an gras o larmé di bolvar an lonmaj dikèl bolivi a ka pran so non bolivi a ké pérou a ka konstitchwé anba non an di konfédérasyon pérouanno bolivien roun sèl péy pannan roun kour péryòd di tan kou pérou a chili a mègsik oben kolonbi a péy a ka fè apèl à bours di lonn pou finansé dé sosyété minyé bolivar ka nasyonnalizé pou senk milyon di pésos di min ki abandonnen out pou rouvandé li é kréyé potosi la paz and peruvian mining association ki ké fika likidé apré krach a di désanm é gen pou ajan james paroissien médsen annglé é ofisyé bolivaris bolivi a sa konpozé di réjyon jéyografik ki byen distenk lwès a sa travèrsé pa kòrdiyèr di loryantasyon nò sid ki ka bòdé roun vas plato l altiplano a annan sa réjyon ki ka viv majò pati dé bolivyen kòrdiyèr ògsidantal arid ka abrité tchè pik majèstchwé kou nevado sajama ké so mèt sa pwen kilminan an di bolivi a rot plato a sa bòdé o nò lès pa kòrdiyèr rwèyèl a koté nou pwé admiré antrot nevado illimani ké illampu é koté ka abrité so kò lavil di la paz masif ya di kòrdiyèr oryantal ka abrité dé valé imid é ka posédé dé kontfò ki roukouvri di danbwa nou ka routrouvé an bolivi péyzaj montangné ya di kòrdiyèr a dé zann mé osi dé péyzaj di plato di laltitid ké l altiplano o sid labankiz disèl ka ofri roun péyzaj linèr nou ka dékouvri osi lagin vòlkann ké kannyonn annan réjyon an di oriente o nò lès roun péyzaj di plenn ka débouché asou danbwa anmanzonnyen an à frontchè a ké brézil a klima bolivyen an sa sibtropikal cho ké imid mé so kondisyon klimatik ya sa varyé an rézon di laltitid divèrs an rot laltitid kou annan zann yan klima sa frèt sèk ké vanté alò ki an plenn li sa imid é pli dous tanpératir mwéyen anniyèl ya ka sitchwé so kò ant c annan l altiplano é c annan plenn oryantal ya koté yé ka varyé enpé tout o lonng di lannen an kiltir bolivyen an té fika fòrtman enfliyansé pa quechuas aymaras ensi ki pa kiltir a di lanmérik laten an annan so ansanm dévlopman kiltirèl a sa divizé an trwè péryòd distenk prékolonbyen kòlonnyal ké répibliken di enpòrtan vèstij arkéyolojik dé òrnman dilò é di lajan dé monnouman di pyèr dé séranmik dé tisaj òkò prézan jòdla ka vini di plizyò kiltir prékolonbyen nou pouvé sité kou vèstij enpòrtan tiwanaku oben samaipata péy a ka rougòrjé ròt sit ki difisil pou atenn é té fè lòbjè di enpé di lèsplorasyon arkéyolojik èspò nasyonnal a sa foutbòl bébifout sa osi tré popilèr lanmizik bolivaryen sa rich ké varyé enstrouman yan di lanmizik ki itilizé sa sicus laflit di pan quena tarkas ké quenacho enstrouman ké van charango piti gita à dis kòrd ké gita klasik ki mennen pa èspangnòl ya fò é otantik lanmizik bolivaryen an sa mwen fasil di lagsé ki byen ròt lanmizik di lanmérik laten an bolivi a gen pou kòd bònò osi òrtografyé bonnò sa roun léta dourab di plénitid di satisfaksyon oben di sérénité léta agréyab é ékilibré di lèspri a é di kò sa ki ka fè ki soufrans a strès a enkyétid a ké troub a sa absan bònò pa sa rounso oun léta pasajé di plézi di lajwa li ja rouprézanté oun léta d ékilib ki ka douré andan tan an a roun konsèp ki ka étidjé an psikoloji an sosyoloji ensi ki an filozofi laplipa dé kouran filozofik ògsidantal ki ka siksédé à socrate sa dé édémonism dé dòktrin ki ka vizé à atenn bònò sa sasé di bonnò endividjwèl ka ranfòrsé so kò òkò di mannyè signifikativ ké aparisyon di épikirism an di stoyisism bouji a sa roun lòbjè ki ka sèrvi an jénéral pou ékléré ki konpozé di roun kò gra sir é di roun mèch ki anflanmen douran dé syèk jonk té itilizé pou fè dé chandèl li ka fonn ké prékosyon pou pa abimen mwèl a li té tranpé annan lagrès véjétal oben zannimo ki nou ka lésé answit rédi nou ka fè li boulé annan boulé jonk a an ògsidan à parti di mwayen laj chandèl a ka rivalizé ké lanp à lwil sa dannyé pou pu li réklanmen oun atansyon konstant i fo ranpli li régilyèrman koupé é roumonté mèch a ki charbonn ka nétwayé lwil ki ka koulé boulyé a sa roun abak zouti ki ka sèrvi pou kalkilé fòrmé di roun kad rèktangilèr mini di tij asou lakèl ka koulisé dé boul boulyé a sa lyannen o sistenm di nimérasyon désimal mè i ka ègzisté dé gran katégori di boulyé boulyé an baz pou lakèl chak boul ka rouprézanté soulon tij a asou lakèl li ka trouvé so kò oun inité oun dizenn oun santenn sa boulyé ya ka kontré so kò an éròp ògsidantal é di lès a désimal ya ki pouvé osi fika rouprézanté asou pronmyé tij a é boulyé ya an baz altèrné pou lakèl chak tij ka konprann dé parti oun parti sipèryò asou lakèl boul ya ka val inité oben dizenn santenn soulon pozisyon an di tij a é roun parti enféryò asou lakèl boul ya ka val inité oben dizenn santenn soulon pozisyon an di tij a sa boulyé ya ka kontré ésansyèlman an azi bronz a sa roun non jénérik ki té bay ròtfwè à tout alyaj ya di kwiv jòdla so sans rèstren o alyaj kwiv ké d éten tèrm an airain ka dézigné osi bronz an powézi é annan tèks litérèr ya ensi k an kanpanoloji koté li ka de dézigné alyaj a ki itilizé pou fondri a dé klòch bronz ya sa pou laplipa konpozé di pli di di kwiv ki pouvé alé jouk à avwéziné é di roun propòrsyon varyab ki an plis sa rounso d éten mè osi d aluminium di plonm di béryllium di manganèz é di tungstèn ensi ki aséswarman di silicium é di fosfòr mè pa di zenk an kantité notab a pa pou konfann ké lèton an don tèrm anglé a brass sa souvan tradjwi pa bronz brézil potidjé brasil ba ziw annan so fòrm lonng répiblik fédérativ di brézil potidjé repblica federativa do brasil sa pli gran léta di lanmérik laten brézil a sa senkyenm pli gran péy di plannèt a dèyè larisi kannanda létazini ya ké lachin an ké roun sipèrfisi di km péy a ka kouvri pré di lanmotché a di téritwè di lanmérik di sid li ka patajé dé frontchèr ké lourougwé larjantin paragwé bolivi pérou kolonbi vénézwéla gwiyannan sourinanm an ké lafrans a pa lagwiyann swé tout péy ya di kontinan sof chili a ké lékwatò péy a ka konté roun popilasyon di milyon di zabitan ansyen kolonni potidjé brézil a gen pou lanng ofisyèl potidjé a alò ki lapila dé péy di lanmérik laten gen pou lanng ofisyèl èspangnòl a an soulon fmi a pib a di brézil ka élvé so kò à bilyon di dolar anmériken sa ki ka fè di li lwitchenm pwisans ékonnonmik mondjal konsidéré kou roun gran pwisans émèjan péy a sa notanman manm di lòrgannizasyon dé nasyonzini di mercosul di g ké dé brics asou plan militèr a larmé brézilyen an sa klasé parmi ven pronmyé pwisans militèr ya é ka doumòré pli enpòrtan an di kontinan anmériken dèyè létazini ya blazon an di répiblik a té ka poté à lorijin an à adòpté pa péy a apré labolisyon an di monnarchi an estados unidos do brasil létazini di brézil vèrsyon atchwèl a ki établi pa lalwa a no di é sèptanm ka rouflété chanjman an di non ofisyèl di péy an repblica federativa do brasil répiblik fédérativ di brézil dapro brézilyen an ka prézanté roun gran lozanj jòrn asou fon vèrt sa ki ka senbolizé linyon enpéryal a lò di nésans a di kaz rwayal brézilyen an vèrt a ka rouprézanté kaz rwayal a di bragance à lakèl ka apartni pierre ier pedro i pronmyé lanprò brézilyen jòrn an ka rouprézanté kaz rwayal otrichyen an di habsbourg pas marie léopoldine di lotrich fanm an di pierre ié té roun prensès otrichyen o sant di lozanj koté té ka tronnen blazon an di lanpir a di brézil té plasé roun sfè blé ki ka rouprézanté syèl a di rio de janeiro o jou di koudléta ki enstalé répiblik a vennsèt zétwèl ki désinen asou sa fon ka rouprézanté vennsis léta fédéré ensi ki kapital a di péy o sant di sfè a nou ka routrouvé fanmé bannyè a ka poté lenskripsyon an ordem e progresso lòrd ké progré déviz nasyonnal a di péy sa lenskripsyon ka vini d auguste comte filozòf ké papa di pozitivism dispozisyon an dé zétwèl di drapo ka rouflété sa di syèl di rio de janeiro novanm a à h dat di lenstitisyon ofisyèl a di répiblik a anvan so dékouvèrt pa potidjé ya an nou ka èstimen ki téritwè atchwèl a di brézil lakot oryantal a di lanmérik di sid té abité pa anviron dé milyon di anmérendjen ki réparti o nò é o sid popilasyon anmérendjen an té divizé an gran nasyon otogtonn ki konpozé di diféran group étnik parmi lakèl ka distengé yé kò prensipal fanmi lengwistik ya toupi gwaranni makro j ké arawak anmérendjen yan té réparti annan d inonbrab tribi don tupiniquims gwaranni ya ké tupinambas an pedro lvares cabral ka dékouvri lakot brézilyen yan é viré o potidjal li ka annonsé ki li dékouvri nouvèl téritwè nou ka èstimen ki anvan lakot oryantal a di lanmérik di sid té abité pa anviron milyon d anmérendjen soulon trété a di tordesillas signen an anba léjid a di pap alexandre vi tout latè ya ki nouvèlman dékouvèrt sitchwé à pli di lyé à lwès di kap vèrt té k alé à lèspangn an ròt ya té atribiyé o potidjal pwen oryantal a di kontinan sid anmériken brézil a té ka rouvini ensi o potidjal dé navigatò ka viré tòrnen plita o brézil é ka rapòrté laba bwa di brézil bwa di koulò bréz ki yé ka achté o endjen é okèl brézil a divèt so non atchwèl toutfwè antrépriz a di kolonnizasyon pa ka koumansé réyèlman ki annan lannen yan lòské jean iii té ka divizé an douz kaptennri éréditèr soupannan à laswit a di nonbré problenm ki lyannen à sa sistenm lirwè a di potidjal jean iii té ka désidé di nonmen janvyé roun gouvèlnò jénéral tomé de souza ki charjé d administré kolonni antché a bò d milyé a di xvie syèk souk a sa divini prensipal richès koumèrsyal a di brézil sa ki té ka mennen potidjé ya à dévlopé trét a dé lèsklav afriken afen di ogmanté prodigsyon an é réponn à doumann entèrnasyonnal krwasant a brézil a ka koumansé à dévlopé so kò ékonnonmikman ké lèsplwatasyon an di popilasyon endjen lokal a ki pli fika sifizan pou prodigsyon soukriyé a pronmyé lèsklav ya té enpòrté di lafrik an trét négriyé a ké douré jouk milyé di xixe syèk brézil a sa péy a di lanmérik di sid ki té risouvwè plis a di lèsklav nwè ké anviron milyon d afriken majoritèrman di lafrik a di lwès a ki dépòrté di xvie syèk o lannen swé di total lèsklav ya té prensipalman enpòrté pa dé trafikan britannik ké fransé notanman bòrdélè ké nanté lèsklav ya té rivé asou kontinan anmériken o mwayen di léchanj entèrkontinantal ki bazé asou sistenm an di koumèrs triyangilè konfli a ké douré trwa lannen ké tèrminen so kò an ké vigtwè a dé troup brézilyen ké signatir a di trété di rio de janeiro an pronmyé konstitisyon brézilyen an té pronmilgé mars a ògtòb a lanpir a di brézil sa ofisyèlman proklanmen dom pedro sa proklanmen lanprò anba non an di pierre é brézil a gen roun sipèrfisi total di km li ka étann so kò di lékwatò o tropik di kaprikòrn péy a ka tchipé roun vas zonn lonng an di lakot a sa di lanmérik di sid é ka konprann roun gran parti di entéryò a di kontinan péy a sa dilwen pli gran an di lanmérik laten ka kouvri pré di lanmotché a di sirfas a do kontinan sid anmériken li ka patajé dé frontchèr térès ké lourougwé o sid larjantin an ké paragwé a o sid lwès bolivi a ké pérou a à lwès a kolonbi a o nò lwès ké vénézwéla sourinanm an gwiyannan ké lagwiyann o nò di pa so tay brézil a ka partajé roun frontchè koumin ké tout péy ya di lanmérik di sid à lésèpsyon an di lékwatò a é di chili téritwè brézilyen an ka konprann égalman roun sèrten nonm di zilé oben di tizilé kou fernando de noronha atoll das rocas zilé ya di saint pierre ké saint paul ensi ki larchipèl a di trindad é martin vaz so tay so rélyèf so klima ké so rousours natirèl ka fè di brézil roun péy jéyografikman divèrsifyé brézil a sa senkyenm pli gran péy a di monn apré larisi kannanda létazini ya ké lachin an ensi ki trwazyenm pli gran an lanmérik dèyè kannanda ké létazini ya so sipèrfisi total ka étann so kò asou km don km dilo nwayo a di kiltir a di brézil sa rézilta di mélanj ant tradisyon yan ké koutim yan dé trwa group ki kontribiyé à fasonnen lidantité nasyonnal a di péy fondatò potidjé ya anmérendjen yan ké imigran yan ki sa vini o brézil o kour dé syèk éropéyen afriken oryantal slav èskandinav etc lenfliyans a di kiltir éropéyen an asou brézil a ka routrouvé so kò annan lanng an potidjé rélijyon an katolisism ké larchitègtir a kiltir brézilyen an ka tchenbé égalman dé kiltir afrik anmérendjen é dé péy éropéyen ròt ki potidjal plizyò laspè di kiltir brézilyen an té fòrtman enfliyansé pa rivé a dé imigran italyen alman ké èspangnòl trwa dé prensipal group an provnans di léròp ki enstalé yé kò an gran nonm annan réjyon yan di sid é di sid lès di brézil anmérendjen yan yé té enfliyansé lanng an plizyò di potidjé brézilyen sa dérivé dé ansyen lanng endijenn tandi ki afriken yan té lésé yé anprent asou lanmizik a latchwizin an ké ladans a notanman lò yé bay nésans o capoeira roun lar marsyal envanté pa lèsklav ya ki vini di lafrik bwa a sa roun matéryo natirèl di lorijin véjétal li sa konstitchwé pas roun tisou véjétal ki ka fòrmé pli grann parti a di tron dé plant lignéz bwa a ka asiré koté plant a rol a di kondiksyon di lasèv brit dé rakaba jouk féy ya é rol di soutchen mékanik di pyébwa a oben di tipyébwa a i ka sèrvi osi pafwè di tisou di rézèrv nòrm an nf b ka défini nomanklatir di bwa ka défini li kou roun ansanm di tisou ki ka rézisté ségondèr di soutchen di kondiksyon é di miz an rézèrv ki ka fòrmé tron branch ké rakaba ya dé plant lignéz isou di fonksyonnman di cambium périférik li sa sitchwé ant sala ké mwèl a a roun dé matéryèl ki pli aprésyé pou so propriyété mékanik ya pou so pouvwè kalorifik é kou matchè pronmyé pou di miltip branch endistriyèl oun byografi oun byo di grèk ansyen lavi ké ékri sa roun ékri ki gen pou òbjè listwè di roun lavi di protagonis li pé fika ékri pa moun an limenm otobyografi oben pa rounòt moun di nonbré faktò oben roun moun pouvé pousé à rédijé oun byografi parmi lakèl swè a di apòrté so pròp entèrprétasyon à roun parkour volonté a di afirmé so entérè pou sala don nou ka fè byografi a volonté a di briga kont bliyé oben tantasyon di érijé so kò an gardjen di mémwar a tout an lésan oun témoignaj istorik janr byografik ka ègzisté dipi antikité a iv s av j k an grès mè tèrm byografi ka ègzisté ki dipi xviie syèk byoloji a di grèk bios lavi ké logos diskou sa syans di vivan li ka roukouvri oun parti dé syans di lanatir é di istwè natirèl dé vivan lavi ka prézanté so kò anba dé nonbréz fòrm é à dé léchèl trè diférant byoloji a ka étann so kò di nivo molékilèr a sala di sélil épi di lòrganism jouk nivo di popilasyon an ké di ékosistèm an tèrm an byoloji sa fòrmé pa konpozisyon dé dé mo grèk bios an fransé lavi ké logos ki ka signifyé diskou palò sa néyolojism sa kréyé à finisman an di xviiie syèk é o koumansman di xixe syèk ké di fason endépandant ocde a ka défini byotèknoloji kou aplikasyon an à dé òrganism vivan dé prensip syantifik é di enjényéri a à transfòrmasyon an di matéryèl vivan oben pa vivan o fen di prodiksyon di konésans di byen é di sèrvis byotèknomoji a oben tèknoloji di byokonvèrsyon kou so non ka endiké ka rézilté di roun maryaj ant syans a dé fika vivant byoloji a é roun ansanm di ròt tèknik nouvèl isou di ròt disiplin tèl ki mikrobyoloji a byochimi a byofizik a jénétik a byoloji molékilèr a enformatik a pa abi di langaj nou ka rèsyren li souvan o domenn di jéni jénétik é o tèknoloji isou di transjénèz a ki ka pèrmèt an partikilyé di entèrvini asou patrimwann jénétik dé lèspès pou dékripté oben modifyé li carl linnus épi carl von linné aprè so anoblisman né mè atè rshult é mouri janvyé à uppsala sa roun natiralis swédwa ki té fondé baz ya di sistenm modèrn di nomanklatir binominal a konsidéran soulon fòrmil d edward coke nomina si nescis perit cognitio rerum konésans dé kichoz ka péri pa ignorans a di non ki konésans syantifik a ka nésésité di nonmen kichoz ya li répèrtoryé nonmen ké klasé di mannyè sistématik ésansyèl a dé lèspès vivant ki té konnèt à so lépòk an pézan so kò asou so pròp òbsèrvasyon kou asou sa di so rézo di korèspondan char pou briga osi aplé char di batay char d aso an anglé tank an alman panzer an ris an italyen carro armato é an arab sa roun sistenm d arm mobil konstitchwé di roun kannon ki monté asou roun véyikil otombil blendé é ki pouvé fika chéniyé tchèk mwa aprè koumansman an di pronmyé lagèr mondjal a an òktòb kolonèl a swinton en di british army a roun taktisyen militèr gen projè a di konsouvwè oun véyikil armé blendé é à chéni oun vizit o fron té an léfè konvenk li ki konbinézon di lagèr a dé tranché é di mitrayéz té ka ègzijé oun tèl véyikil sa projè ka atéri asou biro a di winston churchill alò pronmyé lord di amiroté a ki ka konprann lentérè a é ka konstitchwé an févriyé oun komité pou étid a di sa prototip ya di lands ships litéralman navir di latè landships committee a char a ka nèt ensi atè lonn charlemagne di laten carolus magnus oben charles ie nonmen gran an né à roun dat enkonnèt vrèsanblabman douran lannen wè oben pitèt avril mouri janvyé à aix la chapelle sa roun rwa dé franc é anprò i ka apartni à dinasti a dé carolingien tiboug di pépin le bref li sa rwè dé franc à partir di ka divini pa konkèt rwa dé lombards an é sa kouronné anprò à rome pa pap léon iii désanm oben décembre ka rélévé oun dignité ki té disparèt dipi chit a anpir romen di ògsidan an oun chif sa roun sign ki ka sèrvi pou ékritir a di roun nonm antché kardinal oben di niméro òrdinal annan roun sistenm di nimérotasyon sistenm désimal a ki pli kouran dé sistenm di nimérotasyon ki ka konpòrté dis chif ki ka rouprézanté nonm yan di zéro à nòv oun chif sa roun éléman di ékritir pou nonmen roun nonm nou pa ka itilizé di chif nou ka nonmen non an di nonm ki nou pouvé osi ékri an tout lèt non an di roun nonm pouvé fika senp kou sèz oben konpozé kou disèt oben mil dé san katréven senk non an di nonm ka varyé soulon lanng yan mè li ka toujou référé so kò ègzakman à menm abstraksyon an pou éfèktchwé dé opérasyon asou nonm yan nou envanté dé sistenm di nimérotasyon ki ka pèrmèt di ékri yé rapidman an chif izaj a dé chif pou ékritir dé nonm sa lyannen à pratik a di kalkil chili an fòrm lonng répiblik di chili an èspangnòl chile é repblica de chile sa roun péy di lanmérik di sid ki ka patajé so frontchè ya ké pérou o nò bolivi a o nò lès ké larjantin an à lès é don téritwè a ka fòrmen roun étrwè bann ki k alé di dézè d atacama jouk kap horn zilé di pak ki sitchwé à kilonmèt du valparaso annan loséyan pasifik a ka fè pati di chili dipi sipèrfisi a di péy sa di km gouvèlman an ka rouvandiké osi oun posésyon asou kontinan lantargtik téritwè chilyen di lantargtik a ka korèsponn o lonjitid w ké w é sa sitchwé o sid di swésant senkyenm paralèl sid kapital a di chili sa santiago an fernand de magellan sa pronmyé èsploratò éropéyen an ki mété pyé asou téritwè a di atchwèl chili a apré ki li dékouvri détrwè a ki ka poté atchwèlman so non an conquistadores èspangnòl ya ka tanté di konkéri téritwè a di valle de chile an konbatan enka ya lèspédisyon di diego de almagro sa roun zéchèk sa a di pedro de valdivia ki éfègtchwé an sa pli konvenkan valdivia ka fondé roun séri di vilaj kou santiago di nouvèl estremadure févriyé oben valdivia an valdivia ka koumansé oun laboryé kanpangn militèr kont popilasyon endijenn dé mapouch a lagèr a d arauco qu alonso de ercilla ka roulaté ké pasyon annan so zòv la araucana pedro de valdivia ka mouri an à laswit a di roun lensirègsyon dé mapouch ka koumansé ensi péryòd ki konnèt anba non an di patri ansyen ki ké douré jouk dézas di rancagua an lò troup rwèyèlis ka roupran kontròl a di téritwè troup endépandantis ya ki ganyen soda ka réfijyé yé kò alò atè mendoza ki ka ini yé fòs ké troup di provens di larjantin an ki té ka konté soda ki ka fòrmen ensi larmé a dé zann sa dannyé ka libéré chili a apré batay a di chacabuco févriyé lannen ki ka swiv lendépandans a di chili sa déklaré é péy a sa plasé anba lòpsyon an di bernardo o higgins ki ka pran tit a di koumandò siprenm sitchwé asou lakot pasifik a di lanmérik di sid chili a ka étiré so kò asou sa kilonmèt di lonng di pérou o kap horn ké roun larjò mwéyen di kilonmèt di kilonmèt o magsimonm à latitid s ké kilonmèt minimonm à latitid s o nò santiago dé frontchè natirèl ka izolé chili a di so vwézen yan ki sa séparé di larjantin an pa kòrdiyèr dé zann di bolivi é di pérou pa dézè a d atacama sipèrfisi total a di péy sa di km si nou ka konté larchipèl a di juan fernndez ké zilé di pak chili a ka rouvandiké dayò km di lantargtik a prézan asou trwè kontinan lanmérik di sid loséyanni ké lantargtik chili a ka konsidéré so kò é sa pafwè dékri kou roun péy trikontinantal téritwè chilyen an sa travèrsé pa divèrs kour dilo ki jénéralman ka nèt asou kòrdiyèr a dé zann é ganyen yé bouchou bò d loséyan pasifik a swé di lès an lwès soupannan di fè di jéyografi a di péy kour dilo sa di dévlopman an ki asé fèb jénéralman mwen di kilonmèt péy a ka posédé dé frontchè ké chili a gen pou kòd chimen di fè oben chimen fè sa roun sistenm di transpò gidé ki ka sèrvi pou déplasman di moun é di marchandiz li ka konpozé so kò di roun enfrastriktir èspésyalizé di matéryèl ki ka roulé é di prosédir d èsplwatasyon ki ka fè pli souvan an entèrvini moun an menm si annan ka a dé métro otomatik sa entèrvansyon ka limité so kò an tan nòrmal à sirvéyans a pa métonimi chimen di fè ka dézigné osi sosyété ya ki èsplwatant souvan applé ròtfwè konpagni anplwayé ya di chimen di fè sa aplé chimenno an frans èsprésyon chimen di fè sa aparèt ofisyèlman annan òrdonans rwayal a di févriyé ki ka otorizé konstriksyon an di pronmyé lign franséz atè saint étienne ladjèktif ki ka korèsponn férovyèr ki ka dérivé di italyen an ferrovia sa aparèt bò d difé sa prodiksyon di roun flanm é dégradasyon vizib di oun kò pa roun réyaksyon chimik ègzotèrmik ògsidasyon aplé konbistyon di mannyè jénéral tèrm a difé ka souvan dézigné oun fénomenn ki ka prodjwi limyèr a ké chalò a ki ka provini di oun konbistyon oben pa konbistchon an sa roun réyaksyon chimik ké difé ké gaz ki ka dégajé di énèrji tèrmik a ègzotèrmik é di énèrji liminéz a a osi dégradasyon vizib a di roun matchè sa dégradasyon sa réyèlman vizib ki pou matchè konbistib solid pou gaz sèl abèsman an di présyon annan konténan an pouvé fika òbsèrvé é pou likid ya abèsman an di nivo di sala si li sa vizib dimanch sa sétchenm ké dannyé jou di lasimenn sivil annan plizyò péy di monn nòrm entèrnasyonnal iso ka konsidéré ki dimanch ka fronmen simenn an é sa kodé ké chif pou sé rélijyon biblik dimanch a pronmyé jou di lasimèn musulmanjoudasm jwiv krétyenn pou sé krétyen dimanch a ka rouprézanté jou di rézireksyon di kris ensi ki di lapantekot sélon tout vrésanblans sé pré krétyen té ka réini yé kò déjà dimanch a pou sélébré kilt a é pou partajé lasèn an léròp dimanch a sa konsidéré kou roun jour di répo dépi règn di amprèr romen constantin ié ki fè di li jou di solèy pa oun lalwa di mars an omaj o solèy envenki dinozò ya di grèk ansyen deins téribman gran ké saros léza ka fòrmé oun sipèr lòrd èstrenmman divèrsifyé di vèrtébré djapsid a dé archozòr ovipar ki gen an komen roun pòstir ki érijé é ka partajé oun sèrten nonm di sinapomòrfi tèl ki prézan s di roun krèt deltopektoral alonjé o nivo di humérus ké roun acetabulum ki ka pèrforé basen an prézan dè milyé di ladinyen dannyé étaj di trias mwayen i té gen anviron ma yé ka disparèt près antchèrman lò di èstenksyon an crétacé tertiaire i té gen ma majorité a dé paléyontològ ki ka admèt ki zozo ya té émèrjé di piti dinozò téropòd di jurassique sipéryò sans a di tèrm diskriminasyon sa à lorijin nét a sinonim di mo distenksyon mè li té pran dè lò ki li ka konsèrné oun késyon sosyal oun konnotasyon péjorativ ki ka dézigné aksyon an di distengé di fason enjis oben iléjitim kou fè a di séparé roun endividi oben roun group sosyal dé ròt an trétan li mwen byen konsèp a di diskriminasyon sosyal ka fè so aparisyon à laswit a dé lit politik pou égalité a di drwè ant wonm yan ki ka abouti annan laplipa dé péyi ògsidantal o koumansman di ségonn motché di xxe syèk à abolisyon progrésiv a dé diférans légal di trétman finisman di kolonizasyon an di ségrégasyon an o étazini etc oun divèrtisman sa roun aktivité ki ka pèrmèt o wonm di okipé yé tan lib an anmizan yé kò é ensi di détourné so kò di yé kò préyokipasyon divèrtisman yan ka fòrmé ésansyèl a di fanmi pli larj dé lwézir pa lègzanp oun kozman anmikal é ki nou pa ka antann ant ansyen kolaboratò ké fika roun lwézir notab annan lantrépriz san fika roun divèrtisman divèrtisman an té étidjé pa diféran filozòf an partikilyé blaise pascal dipi lèr di sosyété a di konsomasyon é dé lwézir li divini roun sèktò di aktivité ékonomik florisan notaman konsèrnan park di lwézir é di divèrtisman ensi ki médja ya djabèt a oben sendrom poliro polidipsik an médsin ka dézigné oun sendrom ki karaktérizé pa roun ogmantasyon di prodiksyon an di lirin poliouri nésésèrman akonpagné di roun swèf ègsésif polidipsi mo a djabèt ka vini di grèk ansyen dia bano ki ka signifyé pasé atravè nou ka diféransyé dé group di maladi an koz soulon prézans a di glikoz annan lirin yan glycosurie djabèt soukré ké glycosurie sa pli frékan an li sa lyé à roun anomali di sentèz oben di aksyon an di ensilin an djabèt a ki ensipid san glycosurie sa pli rar li sa an rapò ké roun anomali di sékrésyon an oben di roukonésans a di lòrmòn antidjirétik a djosèz di kayenn an laten de curie dioecesis caiennensis sa roun sirkonskripsyon éklézyastik di légliz katolik ronmen an ki ka apartni à provens éklzyastik dé lézanti é di lagwiyann li fika érijé févriyé an i té gen batizé asou zabitan lévèk di kayenn sa mgr emmanuel lafont ki sa manm di konférans épiskopal di lafrans é di konférans épiskopal dé lézanti pronmyé misyonnè katolik ki vini évanjélizé lagwiyann té kapisen yan don prézans a asou téritwè a sa atèsté dipi dé di sa frè misyonnè ya konnèt jean baptiste de dieppe ké bernardin du renouard an jézwit ya ka òbténi lotorizasyon an di konpangni dé lenn ògsidantal di enstalé so kò atè lagwiyann yé ka koumansé pa roun kanpangn di lévanjélizasyon dé pli entans ké frigtché ki ké douré roun syèk jouk lòské lalwa asou souprésyon an di konpangni di jézi ka antré an laplikasyon atè lagwiyann jézwit ya té fondé pronmyé parwas ya é té osi entrodjwi annan lagwiyann sistenm an di rédigsyon atè kourou konnanmanman ké sennmari yé égalman fondé bitasyon loyola oun létablisman agrikòl jouk lèsklav ka travayé laba pou prodjwi dé byen don rouvini té ka finansé gran projè a di lévanjélizasyon dé anmérendjen pa byé a dé misyon a gras à lentérè a dé jézwit pou sa téritwè ki li fika érijé an préfègtir apostolik di gwiyann fransé kayenn an désanm pa détachman di téritwè di préfègtir apostolik dé zilé é di kontinan dannyé sipéryò a dé jézwit alexis ruel rété atè lagwiyann kou prèt misyonnè jouk lò li fika raplé an métropòl apré lèspilsyon an dé jézwit misyon an bokou soufri jouk lòské li sa konfyé à kongrégasyon an di sen lèspri don rélijyé sa kouminéman aplé lipè èspiriten yan an travay ya di roukonstrigsyon di ansyen légliz saint nicolas atè kayenn ka koumansé pou fini an nouvèl légliz sa konsakré o sen sovò a atchwèl katédral djosézen an bò d milyé a di xixe siècle jézwit ya fika otorizé à rouvini an gwiyann fransé ké misyon an di asiré lomonnri a dé diféran lyé di détansyon annan kolonni pénitansyèr a di kayenn bò d finisman an di syèk tansyon yan ant rélijyé ya ké gouvèlman lokal a ka antrennen lèspilsyon an dé mwann swivan lègzanp a di sa ki ka pasé an métropòl préfègtir apostolik a sa alò konfyé o klèrjé sékilyé jouk déklanchman di ségon lagèr mondjal a djosèz di kayenn ka kouvri ansanm an di lagwiyann so sipèrfisi sa di km syèj épiskopal a sa atè kayenn annan katédral sen sovò téritwè a sa divizé an parwas préfè apostolik ya té ka rézidé atè lanmantinik dolar unicode u sa non an di lanmonnen di plizyò péy don lostrali kannanda létazini nouvèl zélann sèrten léta dé karayb di lazi é di lanmérik di sid atè kannanda annan réjyon frankofonn yan dolar a sa aplé popilèrman loonie oben pyas pyas a té roun linité monnétèr ki té gen kour o kannanda anvan rivé a dé britannik a té dé pyès ékivalan o dolar mé ki té ka provni di ròt réjyon di monn kou lanpir otoman ké répiblik di véniz annan lanmérik di nò britannik a lizaj a té di konsidéré pyas kou tradigsyon fransé a di dolar a an koumansman di xxe syèk ki mo dolar a koumansé ranplasé pyas an fransé kannandjen asou biyé ya di labank bilenng ké inilenng fransé pa lègzanp pannan lannen yan sèrten labank té ka émèt dé dis pyas alò ki ròt té ka émèt dé di dolar dollar dé étazini oben dollar amériken oben dollar us oben usd sa lanmonnen nasyonal a dé étazini é di so téritwar ya di lout lanmè kou puerto rico a osi sa di ékwatò a di zimbabwe di micronésie dé zil marshall dé palaos di panama di salvador di timor oriental dé les turques et caques dé les vierges britannik épi dé zil bes li sa divizé an cents so kod iso sa usd ké non an dollar dé étazini so senbòl sa us oben senpman karaktèr unicode u soupannan sa dannyé senbòl sa itilizé lokalman pou dézigné ròt lanmonnen nasyonal pa lègzanp peso a koté mèksik domèstikasyon an sa modifikasyon an di patrimwann jénétik di popilasyon di fika vivan pa moun yan pou réponn à yé benzwen sa modifikasyon yan k alé di izolman an di popilasyon senp izola di jénotip sovaj rouprodjwi o chanjman di jénom é jouk kréyasyon di lèspès nouvèl nou ka palé di lèspès domèstiké di plant oben di zannimo domèstiké domèstikasyon an sa roun aktivité di moun trè ansyen li ka présédé sédantarizasyon an ké agrikiltir domèstikasyon di chyen oben di figyé pa chasò paléyolitik ya tèrm an domèstikasyon sa itilizé pa ègstansyon o tèknik dé bézwen di moun domestikasyon di roun flèv di roun énèrji etc koté zannimo a ki domèstiké ka itilizé so kò kou sinonim d aprivwazé drwè a sa défini kou ansanm di règ ki ka réji kondjwit di wonm an an sosyété rapòr sosyal oben di fason pli konplèt ansanm dé règ enpozé o manm di roun sosyété pou ki yé rapòr sosyal ka échapé à labitrèr a ké à vyolans a dé endividi é ka fika konfòrm à étik dominant so règ abstrèt é obligatwar ka endiké sa ki divèt fika fè sa règ jouridik pouvé trouvé yé sours annan roun sours nòrmativ sipèryòr èkstèryòr transandant kou drwè natirèl oben ka dékoulé di nòrm entrensèk andan sa ségon ka règ ya sa isou di izaj konstaté é ka asèpté drwè koutimyé oben sa édikté é konsakré pa roun lorgann ofisyèl charjé di réji òrganizasyon ké déroulman dé roulasyon sosyal drwè ékri an jéyométri drèt a ka dézigné oun lign rèktilign ki enfini é san épésò annan pratik a li sa rouprézanté asou roun féy pa roun lign drèt ki gen dé limit sala di féy a é roun épésò sala di kréyon pou ansyen yan drèt ya an matématik é sirtou an jéyométri té roun lòbjè k alé di swé si évidan ki nou té ka néglijé di présizé di kisa nou té ka palé roun dé pronmyé à fòrmalizé nosyon an di drèt té grèk a éklid annan so éléman yan ké dévlopman an di kalkil vèktoryèl ròt définisyon ka vini ajouté so kò mè a nésans a dé jéyométri ki pa éklidjenn ki kondjwj à dékouvèrt a di nouvèl tip di drèt é pa lanmenm fòrsé nou à éklèrsi é aprofondi sa konsèp djòksid di karbonn osi aplé gaz karbonik oben anibrid karbonik sa roun konpozé inòrganik don fòrmil chimik a sa co molékil a ki gen roun èstriktir linéyèr di fòrm an o c o i ka prézanté so kò anba kondisyon nòrmal di tanpératir é di présyon kou roun gaz ki enkolòr inodò à savò pikant a co a sa itilizé pa anabolism an dé véjétal pou prodjwi byomas a atravè fotosentèz a processus ki ka konsisté à rédjwi djòksid a pa dilo a gras à énèrji liminéz a ki ka rousouvè di solèy é kapté pa klorofil a an libéran di òksijenn an pou prodjwi dé oz é an pronmyé lyé di glucose pa sik a di calvin déyism an di laten deus bondjé sa roun krwayans oben roun dòktrin ki ka afirmé ègzistans a di roun bondjé ké so enfliyans annan kréyasyon an di linivèr a san obligatwarman apiyé so kò asou dé tèks sakré oben dépann di roun rélijyon révélé o sans yérarchik pou pansé déyis sèrtenn karaktéristik di bondjé pouvé fika konpriz pa fakilté entélèktchwèl ya di wonm an édiké pa rézon an doté dé fakilté ki ka ouvri oun sèrtenn jimnastik disiplinèr à lojik a déyism an ka pronnen oun rélijyon natirèl ki ka viv so kò pa èspéryans endividjwèl a é ki pa ka antchèrman répozé asou roun tradisyon ékrit pou sèrten déyis nou pouvé gen oun rélasyon ké bondjé mè li sa dirèk notaman pa kontanplasyon an tèrm an démokrasi di grèk ansyen dmokrata konbinézon di dmos téritwar di daiesthai partajé épi ansanm dé sitwayen ké kratos pouvwar ka dézigné pli souvan an oun réjim politik annan lakèl sitwayen yan gen pouvwar a li pouvé osi dézigné oben kalifyé pli larjman oun fòrm di sosyété oun fòrm di gouvèlnans di tout òrganizasyon oben òkò roun sistenm di valò soulon sélèb fòrmil d abraham lincoln e prézidan dé étazini di à prounonsé lò di diskou di gettysburg démokrasi a sa gouvèlman an di pèp pa pèp a pou pèp a sa roun dé définisyon kanonik kouraman roupran ensi k an ka témwagné artik di konstitisyon di di senkyenm répiblik franséz tit ié di souvrennté a dériv jénétik a sa évolisyon an di roun popilasyon oben di roun lèspès ki kozé pa dé fénomenn ki aléyatwar ki enposib à prévwayé di mannyè di wè jénétik a modifikasyon an di frékans di roun alèl oben di roun jénotip osen di roun popilasyon endépandaman dé mitasyon di sélèksyon natirèl a ké dé migrasyon dériv jénétik a sa kozé pa dé fénomenn aléyatwar é ki enprévizib kou azò a dé kontré dé èspèrmatozoyid é dé ovil annan ka a di rouprodiksyon sèkswé léfè ya di dériv jénétik a sa osi pli enpòrtan ki popilasyon an sa piti pa lékar ya ki òbsèrvé pa rapò o frékans alélik sa osi pli pèrsèptib edgar allan poe né janvyé atè boston é mouri atè baltimore òktòb sa roun powèt romansyé nouvèlis kritik litérèr dramatirj é éditò amériken ensi ki roun dé prensipal figir di romantism amériken té konnèt soutou pou so kont janr don briyèvté ka pèrmèt li di mété an valò so téyori di léfè a swivan lakèl tout éléman yan di tèks divèt konkouri à réyalizasyon an di roun léfè inik li bay à nouvèl a so lèt di noblès é sa konsidéré kou envantò a di roman polisyé bokou di so rési ka préfigiré janr ya di syans fiksyon yan é di fantastik oun èsplozif sa défini pa roun mélanj di kò sisèptib lò di yé transfòrmasyon di dégajé an roun tan trè kourt oun gran volim di gaz porté à rot tanpératir sa ki ka konstitchwé oun èsplozyon lapoud pou kannon sèl èsplozif ki konnèt jouk xviiie syèk té ka kontni du salpèt di souf é di charbon di bwa an nou ka itilizé fulmicoton an di nitrocelluloz a èstabilizé sentétizé pa christian schnbein di èsplozyon ki ka rézilté kréyasyon an di roun fro d onn di présyon vitès a di sa fron d onn ka détèrminé klasifikasyon an dé èsplozif i ka dé gran group d èsplozif diférans a ant réjim yan di déflagrasyon é di détonasyon pa fika toujou senp an matématik èksponansasyon sa roun opérasyon binèr ki pa komitativ ki ka étann nosyon an di pwisans di roun nonm an aljèb li ka noté so kò an plasan roun dé opérann an èspozan di ròt a aplé baz pou dé èspozan rasyonèl èksponansasyon an sa défini aljébrikman di fason pou satisfè rélasyon an pou dé èspozan réyèl konplèks oben matrisyèl définisyon an ka pasé an jénéral pa itilizasyon an di fonksyon èksponansyèl a à kondisyon ki baz a ka admèt oun logaritm èksponansyèl ansanblis a sa défini à lèd a dé ansanm di fonksyon li ka pèrmèt di défini èksponansasyon an pou kardino ya ki asosyé li ka jénéralizé so kò pa ayò an téyori dé katégori pa nosyon an di lòbjè èksponansyèl enpéryalism an sa roun èstratéji oben roun dòktrin politik di konkèt ki ka vizé fòrmasyon an di roun anpir oben di roun dominasyon pou john atkinson hobson nouvèlté a annan enpéryalism an di finisman an di xixe syèk é di koumansman di xxe syèk a ki li pa sa lyé à lidé a di roun anpir ki ka kouvri monn an ki konnèt kou a té ka a annan kad a di pax romana o kontrèr à laswit a di monté a di nasyonalism o xixe syèk sa enpéryalism ka bay lyé à roun lit ant anpir konkiran anpir alman anpir britannik anpir ris etc o nivo ékonomik enpéryalism an sa alò di natir protèksyonnis é ka opozé so kò o lib échanj pa ayò so lyen an ké sèrtenn fòrm di kapitalism monopolistik sa mété an anvan pa di nonbré lotò marksist di nou jou sa tèrm sa anplwayé di fason larj pou dézigné tout rapò di dominasyon établi pa roun nasyon oben péyi asou roun oben plizyò ròt péyi oun enfèksyon sèkswèlman transmisib ist oben its o kanada sa roun enfèksyon ki ka transmèt ant partnèr o kour dé diférant fòrm di rapò sèkswèl sa enfèksyon pouvé bay lyé à roun maladi enfèktchéz ròtfwè aplé maladi vénéryenn non an ka provini di vénus déyès di lanmou a tout pratik ya ki sèkswèl ka konpòrté oun kontak jénital moutchwèel oben oro jénital ké rounòt moun oben so flwid jénital ya sa konsidéré kou ka konpòrté oun risk di transmisyon di roun ist chak ist ka prézanté roun risk é roun dégré di gravité diféran enfèksyon an pouvé fika miltip plizyò ajan enfèktché an menm tan li sa frékaman résidivant à kour tèrm mo a enfini e s di laten in préfiks négatif é finitus limité sa roun ladjèktif ki ka sèrvi pou kalifyé tchèk kichoz ki pa gen di limit an nonm oben an tay nosyon an d enfini té fòrtman marké pansé ògsidantal a dipi xviie syèk alexandre koyré ka afirmé ki sibstitisyon an di roun linivèr ki enfini é omojenn o kosmos fini é yérarchikman òrdoné di pansé antik a ké médjéval ka enpliké é ka nésésité roufont a dé prensip pronmyé di rézon filozofik ké syantifik annan rélijyon éjipsyenn antik a noun é non an di bondjé di roun loséyan enfini ki ka ègzisté anvan kréyasyon an di monn enjényéri a sa ansanm an dé fonksyon ki ka mennen di konsèpsyon an é dé étid di acha a é di kontrol di fabrikasyon dé ékipman à konstriksyon an é à miz an sèrvis a di roun enstalasyon tèknik oben endistriyèl pa ègstansyon tèrm a sa osi souvan itilizé annan ròt domenn nou ka palé pa lègzanp di enjényéri enfòrmatik sa aktivité sa atchwèlman ègzèrsé à tit prensipal pa dé sosyété dit sosyété d enjényéri ki ka étidjé ka konsouvwè é ka fè réyalizé tout oben parti di n aménajman pòrtchwèr routyé etc di roun ouvraj lopital izin etc oben di roun ékipman tronson d airbus véyikil élèktrik etc tèrm a enjényéri sa roun tèrm entrodjwi asé résaman andan lanng franséz a pa oubli di tèrm jéni dézignan lar di enjényò a ensèk insecta sa roun laklas di zabitan envèrtébré di anbranchman an dé artropòd ké di anba anbranchman dé lègzapòd yé sa karaktérizé pa roun kò ki sègmanté an trwa tagm tèt ki ka posédé dé pyès bikal èstèrn oun pèr d antenn é omwen oun pèr di wéy ki konpozé toraks ki pourvu di trwa pèr di pat artikilé ké dé pèr di zèl plis oben mwen modifyé abdomen ki dépourvu d apandis protéjé pa roun kitikil ki ka fòrmé oun ègzoskélèt ki konpozé di chitine é pourvu di traché rèspiratwar ké prè di milyon di lèspès ki dékrit ki ka ègzisté òkò é prè di nouvèl lèspès envantoryé pa lan zensèk ya ka konstitchwé pli grann pa a di byodivèrsité zannimo défini pa nonm an di lèspès entéraksyon fèb a osi aplé fòs fèb é pafwè fòs nikléyèr fèb sa roun dé kat entéraksyon fondamantal di lanatir a trwa ròt ki sa entéraksyon élèktromagnétik ya nikléyèr fòrt é gravitasyonèl li sa rèsponsab di dézentégrasyon radjoaktiv a di partikil sibatomik é sa à lorijin an di fizyon nikléyèr a annan zétwèl ya li ka afèkté tout katégori ya di fermion ki konnèt à koumansé pa élèktron yan quark ya é nétrinos ya annan modèl èstandar di fizik a de partikil entéraksyon fèb a sa kozé pa échanj a di boson yan w w et z léfè a ki pli konnèt an sa radjoaktivité a laplipa dé partikil sa sijèt à dézentégrasyon an ki kozé pa entéraksyon fèb a èstétik a sa roun disiplin di filozofi a ki gen pou lòbjè pèrsépsyon yan sans ya bèl a annan natir a oben lar a oben èsklizivman sa ki ka rapòrté o konsèp di lar a èstétik a ka korèsponn ensi o domenn dézigné jouk o xviiie syèk pa syans di bèl oben kritik di gou é ka divini dipi xixe syèk filozofi di lar a li ka rapòrté so kò pa lègzanp o émosyon provoké pa roun òv di lar oben sèrten jès atitid kichoz o joujman di òv à sa ki sa èspésifik oben sengilyé à roun èsprésyon artistik litérèr powétik etc à sa ki ké pouvé défini so kò kou bèl pa opozisyon à itil a é o fonksyonèl oun fiksyon sa roun listwè fondé pli souvan asou dé fè imajinèr ki asou dé fè réyèl pèrsonnaj ki sa dékri andan l nonmen pèrsonnaj fiktif oun òv di fiksyon pouvé fika oral oben ékrit di domenn di litératir a di sinéma di téyat oben di odjovizwèl a radjo a ké télévizyon an wè ròt fòrm ki ka dévlopé so kò asou entèrnèt mo a fiksyon ka vini di vèrb laten fingere fingo is fixi fictum ka signifyé manyé touché karésé an présan konpozé kwafé frizé modlé fenn fè sanblan envanté figiré kò imajiné é pli dirèkman di akizatif a fictionem di mo laten fictio nis fon monétèr entèrnasyonal ya fme sa enstitisyon ki ka rougroupé péyi don lòbjèktif a sa di promouvwè koopérasyon monétèr entèrnasyonal a garanti èstabilité finansyèr fasilité échanj entèrnasyonal ya kontribiyé à roun nivo élvé di anplwa à èstabilité ékonomik é fè tchoulé povté a fmi gen ensi pou fonksyon d asiré èstabilité di sistenm monétèr entèrnasyonal sme ké jésyon an dé kriz monétèr ké finansyèr pou sala li ka fourni dé krédi o péyi ki ka konnèt dé difikilté finansyèr ki ka mété an péril òrganizasyon gouvèlmantal di péyi èstabilité di so sistenm finansyé labank marché finansyé oben flux d échanj di komèrs entèrnasyonal ké ròt péyi ya an matématik oun fonksyon sa roun rélasyon ant roun ansanm d antré varyab é roun ansanm di sòrti imaj ké propriyété a ki chak antré sa lyannen o plis a roun inik sòrti oun lègzanp di fonksyon sa fonksyon an ki à tou nonm ki noté x ka asosyé so karé ensi nonm an ka asosyé nonm an é nonm an nonm an pa lègzanp nou ka noté oun tèl fonksyon f x xoben f x x notasyon an f x sa li f di x nou ka ékri f oben òkò f annan kad a di analiz a tèrm an sa ésansyèlman anplwayé pou roun fonksyon nimérik a pou di don rézilta a sa toujou roun nonm mè li ka itilizé so kò pafwè pou dé ègstansyon di nosyon an kou klas ya di fonksyon p entégrab oben distribisyon yan tèl fonksyon an di dirac football futbol annan lanng oral a pa apokop foot a oben soccer sk an amérik di nò sa roun èspò kolèktif ki ka jwé prensipalman so kò o pyé ké roun balon sférik li ka opozé dé lékip di onz jouwò andan roun èstad ki sa swé asou roun téren gazonné oben asou roun planché lòbjèktif a di chak kan sa di mété balon an annan but advèrs san itilizé bra ya é di fè li pli souvan ki ròt lékip kodifié pa britannik o finisman di xixe syèk football a doté so kò an di roun fédératsyon entèrnasyonal fifa a pratiké an pa anviron milyon di jouwò atravè monn an fòrm an di roun lòbjè sitchwé annan roun lèspas sa roun dèskripsyon jéyométrik di parti a di sa lèspas ki tchipé pa lòbjè a tèl ki détèrminé pa so frontchèr ègstèrn abstraksyon fèt di anplasman an ké oryantasyon an annan lèspas a tay a ké ròt propriyété kou koulò a kontni a ké yé matéryèl konstititif oun fòrm jéyométrik senp pouvé fika dékri pa roun lòbjè jéyométrik di baz tèl ki roun ansanm di dé oben plizyò pwen oun lign oun kourb oun plan oun figi plann pa lègzanp karé oben sèrk oben roun figi solid kib oben sfèr pa lègzanp laplipa dé figi jéyométrik ki ka prodjwi yé kò sa konplèks sèrtenn kou èstriktir véjétal ya é kot ya pouvé fika tèlman arbitrèr ki yé ka défyé dèskripsyon matématik tradisyonèl okèl ka yé pouvé fika analizé pa jéyométri diféransyèl a oben kou fraktal foton an sa quantum dit énèrji asosyé o onn élèktromagnétik ka alé dé onn radjo o réyon gamma an pasan pa limyè vizib a ki ka prézanté sèrtenn karaktéristik di partikil élémantèr an téyori kantik dé chan foton an sa partikil médjatris a di entéraksyon élèktromagnétik ròtman nonmen dé partikil charjé élèktrikman ka entéraji sa entéraksyon ka anmòrfwézé so kò di roun mannyè di wè kantik kou roun échanj di foton lidé a di roun kantifikasyon di énèrji transpòrté pa limyè a té dévlopé pa albert einstein an à partir di étid a di réyonnman di kò nwè pa max planck pou èspliké léfè foto élèktrik ki pa pouvé konprann annan kad a di roun modèl ondilatwè klasik di limyè a mè osi pa sousi di koérans téyorik ant fizik èstatistik é fizik ondilatwè fransé a sa roun lanng endo éropéyen di fanmi a dé lanng ronman fransé a fòrmen so kò atè lafrans varyété di lanng an lanng d oyl ki sa lanng an di parti sèptantriyonnal a di péy é sa jòdla palé asou tout kontinan yan pa anviron milyon di moun don milyon ka itilizé l kotidjennman milyon an étan dé lokitò natif an milyon di élèv ké étidjan ka enstrwi yé kò an fransé annan monn an li sa roun dé sis lanng ofisyèl épi roun dé dé lanng di travay ké anglé a di lòrgannizasyon dé nasyonzini é lanng ofisyèl oben di travay di plizyò lòrgannizasyon entèrnasyonnal oben réjyonnal don linyon éropéyen an apré ki li té à lépòk a di ansyen réjim an lanng an dé lakou rwayal ké prensyé dé tsar di larisi o rwè di lèspagn é di langlétè an pasan pa prens ya di lanlmangn li ka doumòré roun lanng enpòrtan di diplomasi entèrnasyonnal a ké anglé a majorité a di fon lègsikal fransé ka provini di laten antan ki lanng manman oben sa konstrwi à partir dé rakaba gréko laten rounlo tèrm ka posédé roun doublon di menm étimoloji roun ki évoliyé atravè syèk ya à partir di laten popilèr tandi ki ròt a sa anprenté dirègman o laten klasik métier ministère faon faction raide rigide froid frigide frle fragile ranon rédemption raison ration poison potion chance cadence etc souvan lenvansyon an di mo à partir di mo byen fransé ka pasé pa roun lanpren à so fòrm an laten klasik mère maternel frère fraternel cheveu capillaire foi fidèle il oculaire sr sécurité siècle séculaire etc à lépòk a di konkèt a di lagol pa larmé ronmen yan di jules césar an anv j k ésèpté lakitenn an di lanng proto bask lagol té majoritèrman péplé di tribi golwa ki té ka palé dé lanng sèltik ki sèrtennman aparanté é probabman konpréyansib i pa té ka ègzisté roun mé plizyò lanng golwa i e bèlj a golwa tranzalpen an golwa sizalpen an ki té ki tré rarman marjé lanng an dé ronmen laten an té konnèt markaj é antan ki lanng di lotorité a ké lanng préstij laten vilgèr a pròch dé golwa té piti piti adòpté pa tout moun o kour dé syèk ki té ka swiv konkèt a di péy an av j k vèrsyon ronman dé sèrman di èstasbour di sa pronmyé tègs marké an lanng d oyl dérivé di ba laten é roumodlé à laswit a di létablisman an dé jèrmen prensipalman dé fran a di la ki vini lapélasyon an di fransé annan nò a di lagol pronmyé mansyon an lègzistans a di roun lanng ronman ka daté di lò di konsil di tour ki ka nonmen li lingua romana rustica lanng ronman ristik a pou antan bò d pou pronmyé tègs litérèr a sékans di sen élali òkò ki nou pwé konsidéré ki lanng an di sa tègs sa plis di pikar ki di fransé li menm fransé a ki té roun djalèk parmi plizyò o mwayen laj aplé franceis franoys franois alò prounonsé progrésivman frntseis frntsois épi frswe pari ké so réjyon sa bèrso istorik di sa franceis ki tré vit anrichi so kò pa lapò a di nòrman di pikar di bourgignon ké dé ròt palé d oyl alantou pas pi pari té ka pran di lenpòrtans a asou plan politik a dé jan di tout péy a té ka afliyé yé kò é ka enpòrté ké yé yé varyant lengwistik fransé a sa marké prensipalman ké lalfabé laten an di baz lèt ki étann pa tchèk sign djakritik obligatwar ké ligatir itilizé konvansyonnèlman mé soulon roun konvansyon mwen rèspègté markaj a di fransé an markaj laten ka fè lòbjè a dipi plizyò syèk di nòrm òrtografik ki asé prési pibliyé ansengnen jénéralman roukonnèt é asèpté mé pa toujou tré byen rèspègté sa nòrm té évoliyé é té plizoumwen adapté yé kò ké tan an frontchè ant brézil ké lafrans a sa roun frontchè entèrnasyonnal ki ka délimité téritwè nasyonnal ya di brézil é di lafrans annan nò lès a di lanmérik di sid a ensi ki o larj di sala a annan lwès a di loséyan atlantik a lonng di km so konpozan térès sa kontini é ka séparé léta brézilyen an di lanmanpa di lagwiyann ki sa an menm tan oun réjyon ké roun départman di lout lanmè à so èstrenmité sid lwès frontchè franko brézilyen an ka koumansé asou plato dé gwiyann pa roun tripwen koté li ka kontré frontchè a ant brézil a ké sourinanm an ké frontchè a ant sa péy ké lafrans a aplé koulimapopann asou kart ya di lenstiti nasyonnal a di lenfòrmasyon jéyografik a ké forèstché li sa sitchwé pa di latitid nò ké di lonjitid lwès di sa pwen li ka kouri plen sa asou km lonng an di lign an di partaj dé dilo ant basen an di lanmanzonn an ké flòv gwiyannen yan ki ka jité yé kò dirèkman annan loséyan atlantik a li ka bòdé ensi limit a di koumin fransé a di kanmopi fas o municipio brézilyen di laranjal do jari li ka roujwenn answit kour a di loyapòk ki ka koulé an dirègsyon di nò annan danbwa ékwatoryal a é ki ka sèrvi sa fwè di frontchè asou km ant téritwè ya di kanmopi ké sen georges di roun pa é d oiapoque di ròt pa li ka atenn bouchou a di flòv à lwès a di kap zoranj pa di latitid nò ké di lonjitid lwès di sa pwen ki sa sitchwé annan bè a di loyapòk li sa prolonjé pa roun frontchè maritim ki ka séparé dilo téritoryal ya dé dé péy anvan dis bòrn ka matéryalizé frontchè a asou téren an an swivan so trasé frontchè a ka parkouri km sa ki ka fè di li e pli lonng frontchè térès a di monn jis dèyè frontchè a fino norvéjyen ké jis divan frontchè a ant lajéyòrji a ké larisi a li sa osi pli lonng an dé frontchè di lafrans divan frontchè a franco èspangnòl ki sa pli kourt di ananviron san kilomèt li sa an révanch pli kourt dé dis frontchè di brézil apré so frontchè ké sourinanm an baz ya di sa frontchè ka roumonté o trété d utrecht di ant lafrans ké potidjal a mé divèrs entèrprétasyon kant o trasé di frontchè a ki té ka ègzisté ensi lafrans a té ka konsidéré ki flòv japoc don li té késyon annan tègs a té ka korèsponn o flòv araguary tandi ki pou brézil a a flòv oiapoque litij a té ka kontinwé douran dé syèk lafrans ké brézil a ki divini endépandan té ka enstalé piti piti pòs militèr ké misyon krétchen annan sa ki ka divini kontèsté franko brézilyen an é ka akizé mitchwèlman yé kò do anfrenn yé entégrité téritoryal rèspègtiv finalman roun larbitraj entèrnasyonnal ki asiré pa laswis a té ka bay rézon o brézil an rivé byen préparé so délégasyon ki mennen pa baron an di rio branco ki té jà òbténi oun larbitraj favorab fas à larjantin té ka gangnen arbit ya pou li tandi ki lafrans ki pa ka vréman tchipé di késyon an é ka akaparé pa kolonnizasyon an di lafrik a té voyé dé diplomat ki pé san fouté di problenm vicomte henri de lavaur de sainte fortunade km di téritwè ki té miltipliyé pa kat sirfas a di téritwè gwiyannen ki ka chapé ensi à lafrans a é ka roujwenn lèskarsèl a di brésil ki ka sésé à sa lépòk di grignoté dé latè o détriman dé péy vwézen vèstij kiltirèl di sa péryòd ka doumòré òkò annan lanmanpa dé kouminoté anmérendjen ki ka palé roun kriyòl gwiyannen ansyen frontchè a ki sa sitchwé annan roun zonn di danbwa ékwatoryal ki travèrsé di kour dilo é ki souvan marékajé pasaj a di lagwiyann o brézil té lontan tré difisil konstrigsyon an an di roun pon asou laprouag atè réjina li ka pèrmèt di rélyé kayenn à sen georges asou frontchè a vya rn a an dézèr é dimi di larout té konstitchwé roun pronmyé létap di sa lyézon kayennen yan ka pran labitoud a di fè yé acha annan péy vwézen an à dé pri byen mwen élvé ki atè lagwiyann tandi ki annan ròt sans a brézilyen yan k alé sasé di travay atè lafrans oun projè di lalwa fransé ki dépozé an jwiyé ka prévwè louvriti a di roun pon asou loyapòk o nivo dé lavil frontchè di sen georges di loyapòk atè lafrans é d oiapoque o brézil ka randé anfen posib travèrsé a di frontchè a pa roun vwè routché alò ki i jouk aprézan posib ki an prénan bak a ki ka fè navèt a an mwen di roun dimiyò akò a sa ratifyé pa brézil a an é pa lafrans a an à laswit a di roun apèl di lòf ki lansé an chantché a sa atribiyé o groupman brézilyen egesa cmt travay ya ka koumansé finisman é ka achévé yé kò o dézyenm simès mé an pon an pa òkò louvri pou sirkilasyon an di ròt koté a di flòv larout a br ki parsyèlman asfalté ka pèrmèt di roujwenn kapital a di lanmanpa makapa so inogirasyon finalman gen lyé mars sirvéyans a dé frontchè gwiyannen ka konstitchwé pronmyé sèrk a di protègsyon di sant èspasyal ki sitchwé atè kourou fòs larmé fransé ya gen an lout pou misyon d andigé limigrasyon klandésten an é di kontrolé trafik ya an tout janr an provnans dé péy vwézen kontrol a di limit a ant lafrans ké brézil a kou sa a ké sourinanm an sa tré difisil pa so londjò é pa natir a dé téren sof annan zonn kontigi a atè sen georges patrouy ya di sirvéyans pa pouvé éfègtchwé so kò ki pa roun vwè flivyal pa sant forèstché é èspsyonnèlman pa lélikoptè kannopé a randé difisil tout latérisaj e réjiman an di lenfantri di léjyon étranjé a ka afègté konstanman dé sègsyon roulévé tout mwè ya à sa misyon sala a ka fòrmen pou briga an milyé ékwatoryal ka anfonsé pafwè so kò di kilomèt annan danbwa a é ka patrouyé an partikilyé zonn an di rot loyapòk ki tré izolé à partir di yé baz di kanmopi annan langaj kouran an é an tchwizin oun frwi sa roun aliman véjétal à savò soukré jénéralman konsomé kri tèrm an frwi ka provini di laten fructus ki gen dipi lépòk latin an diféran sans ya ki nou konnèt di li jòdla a té partisip pasé di fruor alò ki frwi gen roun doub asépsyon soulon ki nou ka plasé nou kò annan kad di tchwizin an oben di botanik légim sa roun tèrm strikman kilinèr o plan botanik roun frwi di tip charni oben pa sa èstriktir ki isou di évolisyon ki rivé à matirité di ovèr don rol a sa di protéjé é di asiré difizyon an dé grenn règn dé fungi osi aplé mikota oben mysèt oben fonj ka konstitwé oun takson ki ka rougroupé dé òrganism ékaryot aplé pli kominéman chanpignon sa règn ki ka konstitchwé oun larj group divèrsifyé dipi dé òrganism inisélilèr lévir oben plirisélilèr mwazisir mikroskopik envizib pou wéy touni jouk o chanpignon sipéryò doté pli souvan an di roun pyé ké di roun chapo ki pronmennò ka rékolté ègzistans similtané a di roun parwa sélilèr périférik ké di vakiyòl tirjèsant annan sitoplasm an rapròch ya dé véjétal okèl nou ka rataché yé ròtfwè alò ki yé kò véjétatif ki pa diféransyé é yé parwa peptido poliyosidik ka distengé yé dé plant fwa a sa roun lòrgann abdominal di aparèy dijèstif a dé vèrtébré sékrétan bil a é ka ranpli pli di fonksyon vital notaman trwa swivant ya oun fonksyon d épirasyon oun fonksyon di sentèz ké roun fonksyon di èstokaj li ka édé osi o métabolism é sa rotman vaskilarizé sibstantif maskilen an fwa prounonsé fwa an fransé èstandar sa isou di laten tardif ficatum fwa gra di koté pli jénéralman fwa fòrmé asou ficus fig kou ka klaké di grèk ansyen suktn fwa gra di zannimo ki nouri di fig ki dérivé di nouri di fig di skon fig féminism an sa roun ansanm di mouvman ké lidé politik filozofik ké sosyal ki ka partajé roun òbjèktif komen défini établi é ka atenn égalité politik a ékonomik kiltirèl pèrsonèl sosyal ké jouridik ant fanm yan ké wonm yan féminism an gen kidonk pou òbjèktif di aboli annan sa diféran domenn inégalité wonm fanm don fanm yan sa prensipal viktim ké ensi di promouvwè drwè ya dé fanm annan sosyété sivil ké annan so lavi privé si tèrm an féminism pa ka pran so sans atchwèl ki à finisman an di xixe syèk lidé ya di libérasyon di fanm an ka prann yé rakaba annan syèk a dé limyèr é ka réklanmen so kò di mouvman pli ansyen oben di briga ki mennen annan ròt kontèks istorik oun lafòs ka dézigné an fizik entéraksyonèl ant dé lòbjè oben sistenm oun aksyon mékanik ki kapab di enpozé oun aksélérasyon ki ka endjwi modifikasyon di vèktò vitès oun fòs ki ègzèrsé asou lòbjè ka fé alé sala pli vit mwen vit oben ka fé tounen an isaac newton présizé sa konsèp an établisan baz ya di newtonyenn baz sansoryèl di nosyon an sa bay pa sansasyon di kontraksyon miskilèr konsèp a di lafòs sa ansyen mè li té mété à òbténi oun nouvèl définisyon itilizab an léfè à diférans a di grandò fizik tèl ki longò a oben lamas a ki sa rouprézanté pa dé grandò èskalèr lafòs ya pouvé fika rouprézanté pa dé vèktò global positioning system gps an gwiyanè sistenm mondjal di pozisyonnman litéralman oben jéyo pozisyonnman pa satélit osi byen konnèt anba non an di navstar sa pronmyé sistenm di jéyolokalizasyon mondjal ki ka fonksyonnen asou èsplwatasyon an di signal radjo ki émèt pa roun konstélasyon di satélit ki dédjé mété an plas pa départman di défans a dé étazini à dé fen militèr à partir di sistenm an ké satélit sa totalman opérasyonèl an é ka ouvri so kò o sivil an signal ya ki transmèt pa satélit ya pouvé fika libman rousouvè é èsplwaté pa kikonk itilizatò a ki li sa asou latè asou lanmè oben annan lè ya pouvé konnèt so pozisyon à tout lò é an tout lyé asou sirfas a oben o vwézinaj di sirfas a di latè a ké roun prédizyon san présédan dè lò ki li sa ékipé di roun résèptò gps é di lojisyèl nésésèr o trétman dé enformasyon ki rousouvè go a sa roun jé di plato orijinèr di lachin li ka opozé dé advèrsèr ki ka plasé à tour di rol dé pyèr rèspèktivman nwè ké blanch asou entèrsèksyon yan di roun tabliyé ki kadriyé aplé goban lòbjèktif a sa di kontrolé plan an di jé an konstrwizan dé téritwar pyèr ya ki ansèrklé ka divini dé prizonyé gagnan sa jouwò a ki totalizé plis di téritwar é di prizonyé a di plis ansyen jé di èstratéji jonbatinwar abstrè ki konnèt probabman kréyé an lachin pannan péryòd a di prentan ké otomn malgré so ansyennté go a ka kontinwé à jwi di roun grann popilarité an chin an koré é o japon annan rès a di monn koté so dékouvèrt sa résant so notoryété sa krwasant gransanti sa roun koumin fransé di drom di lagwiyann koumin an sa sitchwé o sid dé montangn fransé lonng an di larivyè lawa ki ka divini pli ba flòv maronni a ki sa sèl vwè di lagsé di mwen té fika jouk an koté lajans air guyane té mété oun rotasyon pou lavyon trwè fwè pa simenn mèrkrédi ya vandrédi ké dimanch jòdla lavyon ka éfègtchwé sis rotasyon touléjou sof mardi a an dirègsyon di senloran maripasoula ké kayenn zabitan yan di gran santi sa majoritèrman n djouka néyanmwen annan lannen yan dé réfij sourinanmen enstalé yé kò laba notanman annan vilaj ya zanmo di gaa kaba gran limon ana konndé ké lyoni pwen kilminan yan ki roumarkab di koumin an sa montangn kotika m ké montangn fransé m klima sa di tip tropikal lévolisyon an di nonm di zabitan sa konnèt atravè rousansman yan di popilasyon an ki éfègtchwé annan koumin an dipi pronmyé rousansman pòstéryò à départmantalizasyon an di à pati di popilasyon légal ya dé koumin sa pibliyé anniyèlman pa insee a rousansman an ka roupozé dézòrmè asou roun kolèk di lenfòrmasyon anniyèl ki ka konsèrnen sigsésivman tout téritwè kouminal ya o kour di roun péryòd di senk lannen pou koumin yan di mwen zabitan roun ankèt di rousansman ki ka poté asou tout popilasyon an fika réyalizé tout senk lannen yan popilasyon légal ya dé lannen lentèrmédjèr ki fika kant à yé èstimen pa entèrpolasyon oben èstrapolasyon pou koumin an pronmyé rousansman ègzostif ki ka antré annan kad a di nouvèl dispozitif té fika réyalizé an lanmonnen lokal a sa léro kou annan tout départman an mé soupannan i posib di wè dé moun péyé an dolar sirinanmen oben an granm dilò popilasyon an ka viv ésansyèlman di so lagrikiltir ké dé prodjwi ki kiltivé kou mannyòk douri ké wasay ròt sa pirogyé é ka arpanté san sésé flòv a pou ravitayé an lésans sit ya di lòrpayaj ké zépisri lokal koumin an ka posédé laérodronm laérodronm di gran santi annan sik a di lavi a dé plant ké grenn ki aplé èspèrmatofit grenn an sa èstriktir ki ka kontni é protéjé anbriyon véjétal a li sa souvan kontni annan roun frwi ki ka pèrmèt so diséminasyon grenn an ka pèrmèt ensi à plant a d échapé o kondisyon di roun milyé ki divini òstil swé an élwagnan so kò swé an atandan routour a di sirkonstans favorab yé ka provini di roun transfòrmasyon di ovil a ki fékondé di sa fè li sa konpozé an menm tan di parti ki provini di èsporofit matèrnèl anvlop ya di grenn an di gamétofit tisou ya di rézèrv di grenn an é di èsporofit di jénérasyon swivant anbriyon an grosès a oben jèstasyon sa léta a di roun fanm ki ansent ki lé di ki ka poté oun anbriyon oben roub ftus moun an prensip osen di itéris a ki sa nonmen gravid an jénéral li ka fè swit à roun rapò sèkswèl é ka koumansé soulon mannyè di wè ya à partir di fékondasyon an fizyon di roun ovil é di roun èspèrmatozoyid oben di nidasyon enplantasyon di anbriyon annan itéris a é ka déroulé so kò jouk èspilsyon an di òrganizasyon an ki anjandré grosès nòrmal a ka douré an mwayenn nòv mwa swé trant nòv simenn grosès a ka tèrminé so kò an prensip pa roun akouchman ki ka abouti à nésans a di roun fika moun vyab rarman plizyò lòské òrganism an ki èspilsé pa sa vyab a roun avòrtman oben fos kouch akouchman an mouvé fè so kò pa vwa natirèl oben nésésité oun opérasyon chirirjikal sézaryenn an ésprésyon grès antik ka voyé sivilizasyon dé pèp di lanng é di kiltir grèk douran antikité a nou ka tandé pafwè pli présizéman pa grès antik grès klasik an partikilyé athènes di ve syèk anv j k sala di périclès é di trajédi a é sala di ive syèk anv j k di platon é d aristote toutfwè kiltir grèk ka dévlopé so kò pli bònò épopé ya di iliad ké di odyssée ka roumonté san dout o viiie syèk anv j k li osi konsèrvé oun réyèl dinamism o kour dé syèk swivan pannan lakèl li ka étann so kò annan di nonbréz ròt réjyon gwiyannan an fòrm lonng répiblik koopérativ di gwiyannan an annglé co operative republic of guyana ansyennman gwiyann britannik sa roun léta di commonwealth ki sitchwé an lanmérik di sid a osi sèl léta sidanmériken ki ganyen kou lanng ofisyèl annglé a lokalizé o nò di lékwatò a men annan tropik ya li ka dispozé di lakot asou loséyan atlantik a gwiyannan an sa antouré à lès a pa sourinanm an o sid é o sid lwès pa brézil a épi à lwès a pa vénézwéla a trwézyenm pli piti péy a di lanmérik di sid a é li ka fè parti dé pli pov gwiyannan an sa roun di dé dannyé péy ya asou kontinan anmériken an koté kondjwit a ka fè so kò di koté gòch gwiyannan ka signifyé latè ké dilo abondan an lanng arawak a péy a sa karagtérizé pa so vas danbwa tropikal ki diséké pa patché flòv ya krik ké chit dilo notanman chit ya di kaieteur asou flòv potaro tepuys di gwiyannan sa sélèb pas li enspiré ronman an d arthur conan doyle le monde perdu an kapital a di gwiyannan georgetown sa sitchwé asou lakot atlantik a é ka konté anviron zabitan lòské pronmyé éropéyen yan rivé annan réjyon an otour di gwiyannan an té abité pa arawak ya tribi ya di pèp karayb ké anmérendjen byen ki gwiyannan an té apèrsouvwè pou pronmyé fwè a pa christophe colomb pannan so trwézyenm vwayaj an li pa té kolonnizé pa éropéyen yan anvan ki néyèrlandé ya ka établi laba an trwè kolonni séparé essequibo berbice ké demerara koumannman an té asimen pa britannik ya bò d finisman an di xviiie syèk ké néyèrlandé ya té fòrmèlman sédé téritwè a an an trwè téritwè ya divini roun sèl é menm kolonni britannik anba non an di gwiyann britannik an roun nouvèl konstitisyon établi soufraj inivèrsèl a élègsyon yan d avril ka bay roun majorité o people s progressive party ki jijé tròp à goch pa biro dé kolonni parmi pronmyé lalwa ya di nouvèl gouvèlman ka figiré lobligasyon an pou antrépriz a di roukonnèt drwè sendikal a dé troup sa voyé ké konstitisyon an sa sispann colonial office ka jistifyé sa désizyon an déklaran ki gouvèlman britannik a désidé ki konstitisyon di gwiyannan divèt fika sispann pou prévéni sibvèrsyon kouminis a di gouvèlman ké roun kriz danjéré annan lòrd piblik a ké zafè ékonnonmik ya an gouvèlman progrésis a di minis an chèf cheddi jagan ka rézisté à roun tantativ di koudléta ki ka lésé mò gwiyann britannik a ka agsédé finalman à lendépandans a an anba non an di gwiyannan an sa kréyé kouminoté jonestown à roun dizenn di kilomèt di port kaituma pa révéran an jim jones sa kouminoté di sègt a di tanp di pèp ka rantré annan listwè a novanm a pa sousid kolègtif a di moun don timoun péyzaj a di gwiyannan pouvé fika aprogsimativman divizé an trwè réjyon flòv prensipal ya sa l essequibo demerara corentyne ké berbice klima a sa tropikal prèsk ékwatoryal ki lé di cho ké limid mé soupannan modéré pa alizé ya di nò lès lonng an di lakot a i gen dé sézon di lapli ya pronmyé a di mè à mi out ségon an di mi novanm à mi janvyé gwiyannan an sa konfronté à dé rouvandikasyon téritoryal pa so vwézen yan a sèl léta an lanmérik ké sourinanm an koté nou ka kondjwi à goch kou o rwéyonm ini prensipal lafèt ya di gwiyannan ka dékri yé kò kou ka swiv gwiyannan gen pou kod himalaya sanskrit di hima lanèj ké laya démèr litéralman démèr di lanèj népalè hindi ourdou ou chèn di himalaya sa oun ansanm di chenn di montangn ki ka étiré so kò asou pli di km di long é sa larj di a km ki ka séparé sou kontinan endyen di plato tibéten annan sid di lazi li ka koumansé a lwès o nanga parbat o pakistan é ka terminé so kò a lès o namche barwa o tibet sa ansanm montangné délimité a lwès pa valé di flèv indus é a lès pa valé di flèv brahmapoutre ka kouvri oun lè di anviron km idrojenn an sa éléman chimik a di niméro atomik di senbòl h idrojenn an ki prézan asou latè sa prèsk antchèrman konstitchwé di izotòp èstab a h oun proton zéro nétron mè ka konpòrté anviron di h oun proton oun nétron èstab égalman oun trwazyenm izotòp h oun proton dé nétron enstab sa roun prodjwi annan èsplzyon nikléyèr ya sa trwa izotòp ya ki rèspèktivman aplé protium deutérium é tritium idrojenn an pouvé gen nonm yan d oksidasyon di idrojenn h oben idrojenn métalik i annan laplipa di so konpozé chimik ya é i annan idrir métalik ya idrojenn an sa roun éléman élèktropozitif frékaman yonizé à l état h oben ho mè li ka fòrmé osi dé lyézon kovalant notamment annan dilo a é matchè òrganik a ilyad a an grèk ansyen ilis an grèk modèrn ilida sa roun épopé di lagrès antik a atribiyé à aèd a omèr sa non ka provini di périfraz a powenm an d ilion h iliàs posis ilion lion ki sa ròt non di lavil a di troie ilyad a sa konpozé di ègzamèt daktilik é dipi lépòk hellénistik a divizé an venn kat chanté tèks a té probabman té konpozé ant é swé ka syèk aprè péryòd a à lakèl istoryen yan ka fè korèsponn lagèr mitik a ki li ka rélaté li pa té fiksé pa ékri ki anba pisistrate o vie syèk anv j k imajri pa rézonnans magnétik irm sa roun tèknik d imajri médikal ki ka pèrmèt d òbténi dé wè an dé oben trwa dimansyon di entéryò a di kò di fason ki pa envazib ké roun rézolisyon an konstrat rélativman élvé irm an ki ka roupozé asou prensip a di rézonnans magnétik nikléyèr a rmn ki ka itilizé propriyété kantik ya dé nwayo atomik pou spèktroskopi a an analiz chimik irm an ka nésésité oun chan magnétik pwisan é èstab ki prodjwi pa roun éman siprakondiktò ki ja kréyé oun magnétizasyon dé tisou pa alignman dé moman magnétik di spin dé chan magnétik ka osiyé pli fèb nonmen radjofrékans sa alò apliké di fason à léjèrman modifyé sa alignman é prodjwi roun fénomenn di présésyon ki ka bay lyé lieu à roun signal élèktromagnétik mizourab enfratis di myokard idm ki sa roun abréyasyon kourant sa roun nékroz lanmò di sélil di roun parti di mousk kardjak ségondèr akoz di roun défo d apò sangen ischémi annan kad a di maladi koronaryenn an langaj kouran nou ka aplé pli souvan an oun kriz kardjak oben senpman enfraktis i ka prodjwi so kò lò roun oben plizyò artèr koronaèr ka bouché yé kò sélil ya di myokard mousk a ka konstitchwé tchò a ki irrigé pa sa artèr ya pa fika alò pli oksijéné sa ki ka provoké yé soufrans doulò rousanti é pouvé abouti à yé lanmò sikatris di enfraktis a ki ké pèrsisté abitchwèlman zonn an enfarsi pli ka kontrakté so kò korèkman oun ion oben yon est sa roun atom oben roun molékil élèktrik pas ki so nonm d élèktron sa diféran di so nonm di proton nou ka distengé dé grann katégori d ion kasyon yan ki charjé pozitivman ké anyon yan ki charjé négativman sign an é valò a di sa chark élèktrik sa endiké an èspozan à finisman an di fòrmil chimik a di ion an an miltip di charj élémantèr a e lò ion an pas ka poté ki roun charj nou pa ka endiké ki sign an lègzanp cu ka rouprézanté ion kwiv a ii di charj e na ion sodium an di charj e cl pou ion klòr a di charj e isaac newton désanm j mars j ou janvyé g mars g sa roun filozòf matématisyen fizisyen alchimis astronòm é téyolijyen anglé épi britannik figir anblématik dé syans li sa soutou roukonnèt pou avwar fondé mékanik klasik pou so téyori di gravitasyon inivèrsèl a ké kréyasyon an an konkirans ké gottfried wilhelm leibniz di kalkil enfinitésimal an òptik i dévlopé oun téyori di koulò a bazé asou òbsèrvasyon an soulon lakèl oun prism ka dékonpozé limyè blanch a an roun spèk vizib li osi envanté téléskòp ké réflèksyon konpozé di roun mirwar primèr konkav aplé téléskòp di newton islamism an sa roun kouran di pansé musulman ésansyèlman politik ki aparèt o xxe syèk izaj a di tèrm dipi so réaparisyon annan lanng franséz a à finisman an dé lannen té bokou évoliyé sa pouvé osi fika di pa lègzanp di chwa konsyan di dòktrin musulman kou gid pou aksyon politik a annan roun asépsyon ki pa ka rékizé sèrten islamis oben òkò soulon ròt di roun idéyoloji ki ka manipilé islam an pou roun projè politik transfòrmé sistenm politik ké sosyal di roun léta an fézan di charia don entèrprétasyon an inivòk sa enpozé à ansanm an di sosyété inik sours di drwè a ensi roun tèrm d izaj kontrovèrsé istwè di afrik a ka koumansé ké aparisyon an di lèspès moun annan kòrn an di afrik a i té gen anviron milyon di lannen kontinan an sa konsidéré kou bèrso di mounité an à partir dikèl i té gen lan anviron wonm modèrn an ka étann so kò asou rès di glòb bò d finisman an di préistwè sahara ki té alò fòrmé di gran lak ka divini arid é ka koupé afrik a an dé ki ka kondjwi à dé évolisyon istorik distenk ant nò a ké sid a pannan péryòd istorik sivilizasyon an di éjip antik a ka dévlopé lon an di nil é afrik di nò riv sid di méditérané konnèt enfliyans a dé phénicien dé grèk dé romen sivilizasyon chinwaz sa sivilizasyon atchwèl don sé orijin direk sa pli ansyenn dépi pli di lan dé dinasti siksésiv té dévlopé oun sistèm birokratik élaboré ki ka bay asé péyizan chinwa oun avantaj enpòrtan pa rapor asé nomad é asé montagnar vwazen sivilizasyon chinwaz a té ègzisté an tan ki tèl pa dévlopman di oun idéyoloji nasyonal konmin bazé ki té ka swiv lépòk yan asou rit ansèstral ya é chamanik pa taoyism épi konfisyanism é bouddism é soutou pa roun lanng ékrit konmin ki permèt di kréyé oun lyen ant diféran dyalèk é krwayans ki si yé sa diféraman prounonsé yé sa ékri di lamèm mannyè listwè di agrikiltir a sa listwè a du domèstikasyon an dé plant dé zannimo ké di dévlopman pa fika moun yan dé tèknik nésésèr pou kiltivé yé oben élvé yé épi di modifikasyon yan de ékosistenm kiltivé transformé an agroékosistenm agrikiltir a aparèt endépandaman annan diférant parti di monn lò di révolisyon néyolitik i té gen pafwè pli di dis mil lan nou pouvé sipozé ki sa té koumansé pas roun agrikiltir di sibzistans épi piti piti kréyé so kò oun agrikiltir di prodiksyon é di négòs jòdla enfòrmasyon yan ki ka konsèrné marché ya ké yé òrganizasyon tèknik ya ké savwar fè ka bénéfisyé dé progré di agronomi a prodjwi ya enstriman ké métòd di rot tèknoloji élaboré pa endistri a di agro fournitir sa à dispozisyon an di agrikiltò a pou obténi dé nivo di prodiksyon janmen aten annan listwè a di wonm an listwè di mounité osi nomé listwè di monn oben listwè inivèrsèl ka dézignen rési sentétik a di mounité a dipi laparisyon an di homo sapiens pannan lépòk préistorik jouk jòdla jénétik a ké étid a dé fosil ka montré ki homo sapiens modèrn ka aparèt an afrik é présizéman o maròk à djebel irhoud il té gen tchèk lan aprè roun lonng péryòd d évolisyon dipi dé milénèr zansèt a di wonm tèl homo erectus ja ka itilizé dé zouti mè o fil di tan sala ka ganyen an élaborasyon é an konplèksité a osi o paléyolitik ki ka dévlopé so kò langaj a é ki antèrman dé mò ka jénéralizé so kò sa dannyé trè ka sigjéré oun kapasité à prévwayans a sépiltir maskan dékonpozisyon dé kò é oun miyò konpréyansyon di konsèp di mò listwè dé matématik oben istwè dé matématik ka étann so kò asou plizyò milénèr é annan di nonbréz réjyon di glòb ki k alé di lachin à amérik santral a jouk xviie syèk dévlopman an dé konésans matématik ka éfèktchwé ésansyèlman so kò di fason klwazonnen annan divèr andrwa di glòb à partir di xixe é sirtou o xxe syèk fwazonnman an dé travay di sasé ké mondjalizasyon an dé konésans ka mennen plito à roun dékoupaj di sa listwè an fonksyon dé domenn matématik zo a d ishango ki ka daté di pli di lan sa jénéralman sité pou fika pronmyé pròv a di konésans dé pronmyé nonm é di miltiplikasyon an mè sa entèrprétasyon ka rété sijèt à diskisyon i sa di ki mégalit ya an éjip o ve milénèr anvan nou lè oben an anglétèr o iiie milénèr té ka enkòporé dé lidé jéyométrik kou sèrk ya élips ya ké triplé pitagorisyen lò pronmyé kolon anglé ya té rivé atè jamestown virjini an kontinan amériken té ka konèt oun fèb dansité di popilasyon dépi plizyò milénèr déziré di afranchi so kò di métropol é di gouvèrné pa yé menm sé kolon yan té proklamé yé endépandans an é kréyé oun nouvèl nasyon ki yé ka batizé étazini d amérik byen ki li traversé oun lagèr sivil o koumansman di lannen jèn répiblik a dévlopé so kò rapidman gras à afflux d immigrés éropéyen o xixe syèk à isou di prémyé lagèr mondyal étazini ya sa douvini pli grann pwisans mondyal douvansan gran péyi ya di éròp yé pli kité sa ran pa laswit prannan tèt di monn lib aprè ségonn lagèr mondyal soupannan défèt sibi à finisman di long lagèr di vit nam an té roumété an koz sertitid amérikenn menm si dézagrégasyon di blok sovyétik o koumansman dé lannen té favorizé mentyen di yé prédominans enternasyonal listwè dé syans oben istwè dé syans sa étid a di évolisyon an di konésans syantifik a syans a antan ki corpus di konésans mè égalman kou mannyè di abòrdé é di konprann monn an konstitchwé so kò di fason progrésiv dipi tchèk milénèr a an éfè o lépòk protoistorik ki koumansé à dévlopé so kò spékilasyon yan entélèktchwèl vizan à élisidé mistèr ya di liniver a listwè dé syans antan ki disiplin ka étidjé mouvman progrésif a di transfòrmasyon di sa spékilasyon ké akimilasyon an dé konésans ki ka akonpagné li listwè dé syans pa sa kronik a di roun séri di dékouvèrt syantifik a listwè a di évolisyon an di roun pansé mè osi di enstitisyon ki annan yé kontèks istorik ka ofri à sa pansé mwayen yan di déplwayé so kò é di tradisyon ki ka vini anrichi li listwè dé tèknik oben istwè dé tèknik sa étid a di tout réyalizasyon tèknik di wonm an di yé kontèks di aparisyon kou di yé répèrkisyon asou sosyété a lèktir a lapli kourant di sa listwè sa ki progrè tèknik ya ka réponn à dé nésésité ékonomik militèr oben sosyal é sa pèrsonalizé pa dé entansyon ké dé projè endividjwèl yé listwè o kour dé laj sa donk étrwatman lyé o évolisyon dé divèrs sivilizasyon moun jouk o xviiie syèk progrè tèknik té présédé progrè syantifik xixe siècle té oun péryòd di grann inovasyon ki ka akonpagné révolisyon endistriyèl a é lokazyon an di roun rapròchman ant tèknik é syans dipi milyé a di xxe syèk progrè tèknik é syantifik sa entimman lyé janmayk an annglé jamaica sa roun zilé di lanmè dé karayb li ka konstitchwé roun péy ki ka fè pati di lézanti ya ki sitchwé o sid di kiba é à lwès di zilé hispaniola téritwè di ayti é di répiblik donminiken an inisyalman péplé pa endijenn arawak ké tayno zilé ya ka pasé anba kontròl èspangnòl à laswit a di rivé a di kristòf kolon an ounlo endijenn ka mouri alò di maladi ké èspangnòl ya é ka transféré dé katib afriken nonmen santiago zilé a ka doumòré roun posésyon èspangnòl jouk lò langlétè a ka konkéri é ka roubatizé li jamaica anba joug kòlonnyal britannik a li ka divini roun dé prensipal èspòrtatò di souk o monn gras à so lékonnonmi di plantasyon ki bazé asou katibaj a britannik ya ka émansipé katib ya an é nonm di ant yé ka préféré alò lagrikiltir vivriyè o plantasyon a pati dé lannen britannik ya ganyen roukou à dé chinwè ké dé endjen pou travayé annan plantasyon yan zilé ya ka òbténi so lenpandans di rwéyonm ini out zilé a di janmayk sa konstitchwé di montangn à entéryò a dé latè ki antouré pa roun plenn kotché ki étrwè pou sa rézon tout lavil ya ki prensipal sa sitchwé asou lakot a prensipal lavil ya sa kingston kapital a ké montego bay chenn yan di montangn ka aplé so kò blue mountains yé ka fè pati di pli rot pik ya di lézanti klima a di janmayk sa tropikal ké roun tan cho ké imid byen ki latè ya gen roun klima pli tanpéré présipitasyon yan sa tré inégal di roun réjyon à ròt a nò lès ki pi èspozé sa pli abondan di jen à désanm dé risk di siklonn ka pézé asou zilé a an finisman an di lété a é an koumansman di lotonn an non an di péy ka provni di xamayca ki prounonsé an ansyen èspangnòl chanmayia ki ka signifyé latè a di bwa é dilo annan lanng an dé arawak pèp di lanmérik di sid ki kòlonnizé zilé a di janmayk a bò d lannen yan arawak ya pati enstalé yé kò annan karayb ya akoz di roun gran mouvman di popilasyon sa pèp ka viv di lagrikiltir a i ka kiltivé mi a mannyòk a tabak é dé rakaba i ka péché é ka pratiké égalman lachas à lark yé ka dansé é gen dé enstrouman di lanmizik pou akonpangnen kou okarina oben tiriaman ki sa roun flit mouvman nasyonnalis ya ka dévlopé yé kò anba lenpilsyon an di lidò janmayken alexander bustamante ké norman washington manley en dabò alyé épi advèrsèr politik yé ka altèrnen o pouvwè manley ka agsédé o pòs di pronmyé minis an é fika roun partizan di linité a dé karayb anglofonn en sala a ka réyalizé so kò briyèvman annan fédérasyon an dé lenn ògsidantal janmayk a ka òbténi so lendépandans annan kad a di commonwealth out à laswit a di lendépandans a bustamante ki ka obténi pouvwè a i ka fè roun plan di dévlopman di lendistriyalizasyon an di péy afen di kontré povté a sa politik ékonnonmik ka fè so pròv ya pas an finisman dé lannen to a di mòrtalité enfantil a diminiyé ensi ki to a di lannalfabétizasyon lèspérans a di lavi ka ogmanté égalman an dépi di roun kriminalité élvé janmayk a té wè nèt dé janr mizikal à sigsé an partikilyé mento ska rocksteady reggae ké so varyan yan dub dancehall rubadub raggamuffin yé ilistré yé kò annan sa donmenn bob marley max romeo jimmy cliff winston rodney burning spear joseph hill culture groupe laurel aitken peter tosh bunny wailer u roy barrington levy jacob miller dennis brown lee scratch perry king tubby sean paul buju banton toots hibbert toots and the maytals shaggy dillinger garnett silk capleton eek a mouse albert griffiths steve wilks en vybz kartel elephant man sizzla bounty killer beenie man stephen marley rohan marley ziggy marley damian marley ky mani marley spice ké plen ròt òkò janmayk a gen pou kòd japon an fòrm lonng léta di japon an japonnen nihon oben nippon é nihon koku oben nippon koku rèspègtivman sa roun péy ensilèr di lazi di lès ki sitchwé ant loséyan pasifik ké lanmè di japon bò lès di lachin di koré é di larisi épi bò nò di taywann létimolojikman kanjis ya karagtèr chinwè ki ka konpozé non an di japon ka signifyé péy kuni di lorijin hon di solé ni a konran ki japon sa déziyen kou péy di solé lévan an japonnen japon ka di sokò nihon oben niponn évantchèlman annan dokiman administratif ya nipponkoku ki prounonsé pli rarman nihonkoku swé nasyon japonnen fòrm an ka abréjé ni toujou an préfigs ka sèrvi pafwè annan roun lòbjègtif kalifikatif ensi nou ka trouvé nicch pou ladjègtif nipo chinwè oben sino japonnen non an japon sa roun ègzonnim annéfè a roun prounonsyasyon chinwè ki transmèt answit bay ògsidantal ya japon an sa péplé dipi paléyolitik oun prézans di moun sa endiké pa larkéyoloji asou plizyò nivèl di fouy dipi pli di lannen sala a ka koumansé pa rivé a di pèp endijenn paléyo sibéryen aynou pronmyé zabitan yan di larchipèl japonnen an favò a di réchofman klimatik ki ka swiv glasayon an di wrm aynou rété izolé di lérazi é té dévlopé roun fòrm di kiltir ki fondé asou lachas kéyèt ké lapèch ki douré jouk koumansman di xxe syèk sa lizòlman volontèr di syèk ké douré jouk ki létazini ya ké koumodò matthew perry ka fòrsé japon an louvri sokò bay lògsidan pa politik a di kannonnyèr a an signan konvansyon an di kannagawa an apré pyonnaj a di dégra japonnen jouk la laplipa dé japonnen té konnèt kou lanng ògsidantal ki néyèrlandé a é té dékouvri ké sirpriz lègzistans a di ròt lanng don annglé a di anmériken yan japon an don plizyò lavil majò té dévasté pa bonbardman yan sa tchipé pa troup ya di koumandman siprenm di fòs alyé macarthur sala a ka mété an plas tribinal a di tokyo pou jijé tchèk roun di dirijan politik ké militèr di lanpir a men ka ègzonnéré tout manm yan di fanmi enpéryal a ensi ki manm yan di linité ya di sasé bagtéryolojik léta di japon ka fòrmen annan lès a di lazi roun larchipèl di zilé di pli di m asou pli di trwè mil kilonmèt di lonng fas ké larisi zilé kouril taywann koré ké lachin kat di sa zilé ya di nò bò sid hokkaid km istorikman péplé pa aynou honsh km pli gran an ké pli péplé a ké milyon di zabitan shikoku km ki sa zilé a di lanmè antéryò ké kysh km ka rouprézanté ésansyèl a di roun téritwè di km di téritwè di zilé di lark ensilèr japon an sa sibdivizé an karannsèt préfègtir oben départman don roun préfègtir métropoliten oben métropòl tokyo oun préfègtir ensilèr oben téritwè hokkaid préfègtir gouvèlmantal oben gouvèlman irben préfègtir di losaka ké préfègtir di kyoto ké préfègtir riral kiltir japonnen an sa enfliyansé pa sa a di lachin é di koré mé sopa fika osi distenk lenfliyans kiltir étranjé istorikman éfègtchwé yé kò vya koré a difèt di yé prògsimité jéyografik rivé a dé potidjé ké plita dé anmériken modifyé enpé sa sistenm sosyété japonnen an sa lengwistikman tré inifòrm ké di popilasyon an ki ganyen japonnen an kou lanng matèrnèl ki ka rété ka konstitchwé prensipalman popilasyon yan di imigran ki vini di koré sèt san mil moun é di lachin trwè san senkant mil moun ensi ki di vyétnanmyen di brézilyen d anmériken kat ven mil moun d éropéyen karant senk mil moun i ka ègzisté tchèk varyasyon djalègtal asou zilé a d okinawa anou d hokkaid sa toujou palé à entéryò a di kouminoté a di pèp otogtonn mé ka rété néyanmwen an vwè di disparisyon japon an gen pou kòd oun jiroskop di grèk ki ka òbsèrvé rotasyon an sa roun aparèy ki ka èsplwaté prensip a di konsèrvasyon an di moman angilèr an fizik oben òkò èstabilité jiroskopik oben léfè jiroskopik sa lalwa fondamantal di mékanik a lé ki absans a di koup apliké à roun solid an rotasyon sala ka konsèrvé so aks di rotasyon envaryab lòské roun koup sa apliké à aparèy a i ka provoké roun nitasyon di solid an rotasyon annan kaptò ya oun jiroskòp sa roun kaptò di pozisyon angilèr é roun jiromèt oun kaptò di vitès angilèr jiroskòp a ka bay pozisyon angilèr soulon oun dé oben trwa aks ya di so référansyèl pa rapò à roun référansyèl inèrsyèl oben galiléyen jou oben lajounen sa entèrval di tan ki ka séparé lévé di kouché di solèy jou sa présédé pa lob bonmanten é ka lésé plas o krépiskil swè so koumansman pa rapò a minwi lò lokal é so douré dépandan di lépòk di lannen é di latitid ensi jou pouvé douré mwa à pol térès ya pa ègstansyon jou oben lajounen ka dézigné ansanm an di roun jou é di roun lannwit konsékitif é ka korèsponn à roun rotasyon konplèt di latè asou li menm pa rapò à roun pwen jéyografik bay jou ya sa tradisyonèlman rougroupé an lasimèn é ka poté an gwiyanè kou non lendi mardi mèrkrédi jédi vandrédi sanmdi ké dimanch anfen jou a sa osi non di entèrval ki ka séparé roun moman di so landimen a lamèm lò o menm andrwa pa lègzanp ant é janvyé à lò ké janvyé a lò menm lannen an nou ké palé tchèkfwè andan sa ka di jou kouran oben lajounen glisant joudayism an di grèk yiddish yiddishkeit ladino djudaismo alman judentum ébré yahadout sa varyabman défini kou roun fòrm di lavi rélijyéz don karaktéristik ésansyèl a sa krwayans à roun fika souprenm lotò di tchèk mannyè ki nou ka konsouvwè so aksyon di linivèr a ki li ka gouvèlné pa so providans oben kou rélijyon dé jwif ensi ki téyoloji a lalwa a ké tradisyon kiltirèl ya di pèp jwif oben kou roun rélijyon oun kiltir rézilta oben fonnman di rélijyon an mè ki gen roun divini pròp oun sansibilité difiz fèt di tchèk lidé ké souvni di tchèk koutim ké émosyon di roun solidarité ké jwif ya ki pèrsékité antan ki jwif oben kou ansanm dé ritchwèl ké dé ròt pratik dé krwayans ké dé valò dé lwayalté istorik ké politik ki ka konstitchwé aléjans a o pèp di israyèl journalism an unalism sa aktivité a ki ka konsisté à roukéyi vérifyé oben koumanté dé fè pou poté yé à atansyon an di piblik andan médja ya an rèspèktan oun menm déyontoloji di journalism ki ka roupozé asou projèksyon an dé sours di enfòrmasyon di korèspondan di lagèr o journalism d envèstigasyon san bliyé ròt èspésyalizasyon ya désinatò di laprès journalis reporter d imaj jri fotojournalis séjrètèr de rédaksyon kritik mizikal oben éditoryalis lalwa a brachard é lalwa a cressard té défini oun èstati di journalis profésyonèl an frans inik manswalizé oben pijis péyé à artik a oben à foto a li gen menm drwè ya ké menm dévwar ya so antrépriz ki ka bénéfisyé an kontparti di lèd a à laprès a jules césar laten caius iulius caesar iv à so nésans imperator iulius caesar divus aprè so lanmò sa roun jénéral wonm politik é markè palò romen né atè rome oben jwiyé anv j k é mouri mars anv j k o ides di mars annan menm lavil a so désten ésèpsyonèl té marké monn romen ké listwè inivèrsèl anbisyé é briyan li ka pézé so kò asou kouran réfòrmatò é démagòg pou so asansyon politik stratèj é taktisyen abil li té ka roupousé frontchèr romenn yan jouk rhin é à loséyan atlantik a an konkéran la gaule é té ka itilizé so léjyon pou anparé so kò di pouvwar oun jenn an jénétik sa roun inité di baz d érédité ki an prensip ka prédétèrminé oun trè prési di fòrm an di roun òrganism vivan tèl ki défini an pa wilhelm johannsen oun mannyè di wè fizik oun jenn sa roun fragman di lokis ki détèrminé di roun sékans d adn oun jenn paramèt sentèz a di roun arn ki bay an prédéfinisan so èstriktir é kidonk sala di évantchwèl protéyin an oben di évantchwèl polipèptid a ki sentétizé à partir di sa arn a sa ki ka étidjé byoloji molékilèr sa dé laspè di nosyon an di jenn sa sans korèsponn roun o nivo fizik ké molékilèr ròt o nivo di prensip é di érédité a oun jé di azò sa roun jé don déroulman an sa parsyèlman oben totalman soumèt à chans a sala pouvé provini di roun tiraj oben di roun distribuyen di kart di roun jité di dé etc lòské jé a sa totalman soumèt o azò nou ka palé di jé di azò pir lòské jouwò a divèt déyèrminé so aksyon an fonksyon d événman aléyatwar ki pasé oben fitir é di probabilité nou ka palé pli volontché di jé di azò rézonnen tèrm an jé di azò ka dézigné égalman jé ya di lajan jé ya du grataj kou machin yan à soumaké laplipa di sa dannyé ya sa dé jé di azò pir oben rézonnen jé di sosyété a sa roun jé ki ka pratiké so kò à plizyò moun pa opozisyon o jé ki ka pratiké yé kò sèl jé solitèr oben kas tèt byen ki li pa gen di définisyon inivèrsèl é ki konplètman satisfézant li sa posib di tanté di an aproché so kò pratik a dé jé di sosyété sa roun aktivité lidik é lwézi ki ka déroulé so kò à plizyò an rèspèktan oun règ ki ka défini mwayen yan kontrent ya ké lòbjèktif ya à atenn o kour di parti a finalité a di sa aktivité sa divèrtisman an ki partisipan yan ka an rétiré an éséyan di ranpòrté parti a oun jé vidéyo sa roun jé élèktronik ki doté di roun entèrfas itilizatò ki ka pèrmèt oun entéraksyon di moun lidik an jénéran oun routour vizwèl asou roun dispozitif vidéyo jouwò a di jé vidéyo ka dispozé di périférik pou aji asou jé a ké pèrsouvwè konsékans ya di so zak asou roun anvironnman virtchwèl mo a vidéyo annan jé vidéyo a ka fè tradisyonèlman référans à roun dispozitif d afichaj di tram mè à laswit a di vilgarizasyon an di tèrm i ka enpliké atò tout tip di dispozitif d afichaj sistenm élèktronik ya ki itilizé pou jwé à dé jé vidéyo ki konnèt anba non an di plat fòrm pouvé fika osi byen di gro òrdinatò ki di piti aparèy pòrtab tèl ki bòrn an d arkad konsòl a di jé vidéyo òrdinatò pèrsonèl oben òkò smartphone jéyoloji a di grèk ansyen g latè a ké logos diskou a sa syans a don prensipal a lòbjè di étid sa latè a é pli partikilyèrman litosfè a disiplin majò dé syans di latè a li ka bazé so kò an pronmyé lyé asou òbsèrvasyon an épi ka établi dé ipotèz ki ka pèrmèt di èspliké ajansman an dè ròch ké dé èstriktir ki ka afèkté yé afen di an rikonstitchwé listwè a é processus ya ki an jé tèrm an jéyoloji ka dézigné égalman ansanm an dé karaktéristik jéyolojik di roun réjyon é ka étann so kò à étid a dé zas jéyoloji modèrn an ka pran fòrm à partir di xviie syèk di dézi di konprann èstriktir a di latè a é di roun sèrten nonm di mékanism à lorijin an di fénomenm natirèl jéyométri a sa parti a dé matématik ki ka étidjé figir ya di plan é di lèspas a jéyométri éklidjenn dipi finisman an di xviiie syèk jéyométri a ka étidjé égalman figir ya ki ka apartni à ròt tip di lèspas jéyométri projèktiv jéyométri ki pa éklidjenn pa lègzanp dipi koumansman an di xxe syèk sèrtenn métòd di étid di figir di sa lèspas ya transfòrmé yé kò an branch otononm dé matématik topoloji jéyométri diféransyèl é jéyométri aljébrik pa lègzanp si nou lé anglobé tout sa asépsyon yan i difisil di défini sa ki fika jòdla jéyométri a a ki inité a dé divèrs branch di jéyométri kontanporenn an ka rézidé plis annan dé lorijin istorik ki andan roun kèlkonk kominoté di métòd oben di lòbjè jéyografi a di grèk ansyen geographia konpozé di h g latè é graphein dékri épi di laten geographia litéralman amòrfwazé pa désen di latè sa roun syans ki gen pou òbjè dèskripsyon di latè é an partikilyé étid a dé fénomèn fizik byolojik é di moun ki ka prodjwi so kò asou glòb térès pòrtay di enfòrmasyon jéyografik di gouvèrnman di québec ka défini jéyografi a kou roun syans di konésans a di laspè atchwèl natirèl é di moun di sirfas térès li ka pèrmèt di konprann òrganizasyon spasyal di fénomèn fizik oben di moun ki ka manifèsté so kò annan nou anvironnman é ka fasonnen nou monn kanmopi sa roun koumin fransé di drom di lagwiyann ki tradisyonnèlman abité pa nativ anmériken yan di pèp otogtonn dé téko ansyennman nonmen émériyon ensi ki pa dé anmérendjen wayanmpi li sa isou di siprésyon an di téritwè di linini a pa dékrè a di mè é di so divizyon an koumin a roun koumin frontalyé ké municipio brézilyen an di laranjal do jari koumin an di roun sipèrfisi di km sa sitchwé asou bò ya di flòv loyapòk é travèrsé pa larivyè ya kanmopi ké yaloupi sa tré vas koumin kontinantal sid lès e di lafrans pa so sipèrfisi ki sitchwé an péy pèp nativ téko ké wayanmpi sa agsésib san lotorizasyon préfègtoral pou bour a sof pou vilaj ya di trwè so ki enstitchwé an épi révizé an jen nou pwé alé an lavyon ké roun pis di lavyasyon an béton pis a sa achévé an é louvri pou piblik a an oben an piròg an roumontan loyapòk an à lèr soulon sézon à pati di so maripa koumin di senjòrj loyapòk oben soulon tip di piròg ké motò ki itilizé koumin yan ka trouvé so kò an bouchou a di flòv loyapòk é di larivyè kanmopi li ka anglobé osi vilaj ya di trwè so à roun lajòrnen di piròg an sézon rot é dé lajòrnen di piròg an sézon sèk koumin an ka dispozé o bour di lib sèrvis ké zépisri épi roun réstoran di roun jandanbri é di roun sant koté ka òvré médsen ké enfirmyé transpòtò flivyal ki ka fè lyannaj ant so maripa kanmopi ké trwè so lékòl primèr ka akéyi anviron zélèv oun kolèj ki aplé kolèl paul suitman sa égalman prézan plis bò sid anviron kilonmèt pli laro asou loyapòk ka trouvé so kò vilaj a di trwè so sa vilaj ka fè pati di koumin an di kanmopi kou dizenn yan di piti vilaj égrennen asou sa flòv ké larivyè kanmopi dat a di kréyasyon di koumin an ka roumonté à é sa dannyé sa konsidéré di fèt kou pronmyé koumin nativ anmériken di lafrans an mimisouk vilaj a i ganyen roun pyéfronmaj a roun bidim pyébwa soulon kozman yan pèp nativ anmériken yan ka établi yékò òbò pou konstrwi yé zabita li sa vizib di tré lwen ki a dipi lè ya oben pa flòv a anvan sa konsantrasyon di pèp nativ té pli rot asou loyapòk vilaj a té ka poté non an di alikoto bon nonm di ansyen wayanmpi ki prézan atchwèl asou bour a sa nèt laba é asou larivyè kanmopi simirit ké vilaj w wa dipi roun jimélaj sa anvizajé ké alzasyen di muttersholtz byen ki tourism an swé limité pa nésésité di roun lotorizasyon di lagsé pou randé so kò annan vilaj ya di trwè so piski bour di kanmopi sa soti di zar à kanmopi divèrs projé touristik sa an kour an a karbé di pasaj di jit oben di réstoran kan mokata ké lakrik memora dé éli ka swété ki sistenm di lotorizasyon pa ka antravé dévlopman touristik a bwéson tradisyonnèl di pèp nat anmériken sa kachiri a égalman aplé kachichi an potidjé kasiri an wayanmpi ké koukou an téko a roun bwéson ki fébman alkolizé ké baz di tibèrkil oben frwi di palmyé oben ròt frwi kachiri a di référans sa kachiri di mannyòk mé i ganyen égalman ké patat dous parépou iyanm etc kasav galèt di mannyòk sa baz a di lalimantasyon an annan bibron an di timoun nou ka trouvé égalman di kachiri mé ki pa fèrmanté kidonk san lalkòl nativ anmériken yan pouvé chasé ké péché libman menm lèspès ya ki protéjé pa konvansyon di washington anvan ki pèrmi a di chas fika délivré kanmopi sa sitchwé annan roun dé réjyon ki pli rich ya di monn an matchè di byodivèrsité réjyon an sa égalman orifèr zonn yan di pèch dé wayanmpi ké téko di sa koumin é di vilaj té oben sa òkò ilégalman òrpayé é té fika pafwè di manyen entansiv sa ki ka èspliké to ya di mèrkir tré élvé ki détègté annan chivé ya dé moun tèsté an pa dé sasò fransé kannanda kanad oben kanada an annglé knd sa roun péy ki sitchwé annan pati sèptantriyonnal a di lanmérik di nò monnarchi konstitisyonnèl fédéral ké réjim palmantèr ki konpozé di dis provens ké trwè téritwè péy a sa ankadré à lès a pa loséyan atlantik o nò pa loséyan argtik é à lwès pa loséyan pasifik létazini ya sa sèl péy frontalyé a o sid é o nò lwès téritwè térès kannandjen an ka étann so kò asou milyon di kilonmèt karé sa ki ka fè di li dézyenm péy a ki pi vas a o monn apré larisi an i ka konté anviron milyon di zabitan é sa ensi e péy a ki pi péplé a di monn téritwè a ka kontni pli di lak sa ki ka fè di kannanda péy a ki ka posédé parmi pi gran rézèrv ya dilo dous di glòb lanng ofisyèl ya o nivèl fédéral sa annglé a ké fransé a kapital fédéral a sa otawa é lanmonnen dolar kannandjen an non an di kannanda ka provni di mo irokwè kanata k ka prounonsé so kò kou g ké t kou d vilaj létablisman oben latè an zabitan endijenn yan di atchwèl lavil a é réjyon di kébèk té ka itilizé sa mo pou gidé navigatò bréton jacques cartier jouk vilaj di èstadakonnen cartier té ka itilizé pa laswit mo a kannanda pou déziyen sa vilaj mé osi pou ansanm an dé latè di donnacona chèf di èsadakonnen alò ki panjé a fika òkò ki roun imans téritwè à lè paléyozoyk fòrmasyon an ké dévlopman an di chenn an di montangn dé apalach ka koumansé dipi péryòd dévonnyen i ganyen milyon di lannen apré divizyon an di panjé a an koumansman di lè mésozoyk pati sèptantriyonnal a di sala a lorazi lor ansyen lér azi ka divizé so kò an lò di péryòd jirasik a pati ògsidantal a té ka fòrmen sa ki ka divini plita lanmérik di nò é ka dérivé pannan plizyò milyon di lannen jouk so lanplasman atchwèl épi fòrmasyon an dé montangn roché ki té ka koumansé i gen milyon di lannen lò di péryòd krétasé a pa laswit di kowalisyon an lò di konférans di charlottetown é di konférans di kébèk an ensi ki di konfédérasyon di lonn an papa ya di konfédérasyon an té ka antrouprann di inifyé trwè kòlonni ya kannanda ini nouvèl lékòs ké nouvèl brunswick ki ka mennen ensi à kréyasyon an di dominion of canada lak ya di lanmérik di nò britannik di ka kréyé sa dominion anba non an di kannanda ké kat provens distenk ontaryo kébèk nouvèl brunswick ké nouvèl lékòs kannanda ka tchipé majò pati a di pòrsyon sèptantriyonnal a di lanmérik di nò ki ka étann so kò di loséyan atlantik à lès jouk loséyan pasifik à lwès é o nò bò d loséyan argtik i ka patajé roun frontchè térès koumen ké létazini ya o sid é rounòt ké sa menm péy o nò lwès ant lalaska ké yukon di menm ki nò a di lakolonbi britannik i ka patajé osi roun frontchè maritim ké lafrans sen pierre ké miquelon ké dannmark growennlann dipi kannanda ka réklanmen pòrsyon an di largtik ki ka étalé so kò ant méridjen yan o et o sa réklanmasyon sa toutfwè pa fika roukonnèt inivèrsèlman létablisman ki pli nòrdik a di kannanda é di monn ka sitchwé so kò atè alert nounavout baz dé fòs larmé kannandjen o pik di zilé d ellesmere latitid n à kilonmèt milles maren di pòl nò kannanda sa pli gran péy a di monn apré larisi kiltir kannandjen an sa enfliyansé pa kiltir ya ké tradisyon annglé fransé irlandé ékosé ké otogtonn ensi ki pa kiltir anmériken an an rézon di prògsimité a é dé léchanj di kapital di moun ki ka ègzisté ant péy ya plizyò fòrm di médja é di divèrtisman anmériken sa popilèr é omniprézan o kannanda à lenvèrs a plizyò prodjwi é divèrtisman kannandjen ganyen rounlo sigsé atè létazini é toupatou annan monn an plizyò prodjwi kiltirèl sa atchwèlman jénéralman koumèrsyalizé bò d roun marché nò anmériken inifyé oben roun marché global byen ki sèrten réjyon ka konsèrvé yé èspésifisité notanman réjyon an dé maritim ki ka konsèrvé roun fòlklò o lè di kiltir sèlt irlandé é ékosé é ki pa fèt a menm ka armonnizé so kò ké prensipal tré a di kiltir a di lakadi é di kébèk don fòlklò sa anpren di ritm galo ronmen di lagol sèltik a kaoutchou sa roun matéryo ki pouvé fika òbténi swé pa transfòrmasyon di latèks ki sékrété pa sèrten véjétal pa lègzanp évéya swé di fason sentétik à partir di monomèr isou d idrokarbir fosil i ka fè parti di fanmi a dé élastomèr kaoutchou natirèl a sig nr natural rubber sa roun polizoprénoyid chéma réyaksyonèl ki ka korèsponn à fòrmasyon an di nr ki ka itilizé fotosentèz a sa trè konplèks istwè a di kaoutchou ka koumansé byen anvan finisman an di xve syèk lòrdké à laswit a dé grann dékouvèrt éropéyen yan koumansé à òbsèrvé an amérik santral é an amérik di sid izaj sékilèr a ki ka fè popilasyon otoktonn yan di roun matchè alò enkonnèt an éròp ka provini di latèks isou di diférant plant don évéa é gayil amérendjen yan ka konfèksyonnen dé lòbjè kouran ki fabriké pa moulaj asou larjil bal twèl andjwit tòrch ki yé ka randé étanch an pasan yé annan lafimen an kapitalism an ka dézigné ékonomi a di marché wè anba ang an di rol dé kapitalis antrouprounò oben épargnan é di montan di yé envèstisman annan prodiksyon an di byen é di sèrvis ékonomi a di marché ka dézigné ansanm an dé sistenm ékonomik ki ka nèt di propriyété privé a dé mwayen di prodiksyon di lib échanj asou dé marché ké di lib konkirans a sa prensip ya di libèrté sa promi pa mouvman yan di pansé di libéralism antroupriz a di prodiksyon di byen ké sèrvis ka kréyé di valò a ajouté pa diférans ya ant so vant ya ké so acha ya valò ya ki ajouté ka pèrmèt di péyé salèr ya ké charj ya épi di réminéré envèstisò ya si li ka rété oun bénéfis nonmen profi karayb ya égalman nomé karayb a lèspas karayb oben òkò lèspas dé karayb sa roun réjyon di glòb ki ka korèsponn o basen ki ka vèrsé di lanmè dé karayib nou ka kalifyé yé pafwè di méditérannen an di nouvèl monn karayb ya sa roun anba ansanm di kontinan anmériken karayib ka sitchwé so kò annan oun klima tropikal cho sa ki ka enkli oun sézon di lapli é oun sézon sèch don sa parti di glòb gen oun tanpératir ki ka varyé ant c é c tout o long di lannen karayib ya ka konprann ésansyelman lark antiyè formé pa grann zantiy ké piti zantiy karayib ka réparti so kò an léta souvren ké dépandans dépandans frontyèr maritim ant péyi dé karayib lapélasyon lenn ògsidantal sa tonbé an dézwétid an gwiyannen mé ka rété izité an annglé anba fòrm an di west indies sa apélasyon istorik pa sa lyé à okin réyalité jéyografik mè inikman à oun èspéryans istorik konmin à partir dé vwayaj di christophe colomb an nou ka palé endiféraman di karayib oben dé karayb pou kalifyé menm antité a li sa distenk dé lézanti ki sa roun larchipel é ki ka rougroupé ansanm dé zilé di lark antiyé lèspas karayb té marké kiltirèlman pas diférant kolonnizasyon oksidantal ya é sosyété èsklavajis ya ki té enplanté so zabitan sa karayibéyen yan féminen karayibéyenn é pas karayib ya ki sa roun étni amérendyenn ki té ka viv anvan di sa chasé pa kolon yan kou zonn dé karayb sa konpozé di piti péyi sala ka fè an sòrt ki ékonomi ka varyé énòméman li ka alé andan ekstrèm ya ki lé di ki nou pé routrouvé di lapovté di larichès dé gran lèspas é dé mikro léta dé téritwar pa endépandan é dé péyi souvren karayib ya ka konporté oun trè grann diversité véjétal nou ka routrouvé prè di lèspès don pli di lèspès andémik asou lil di cuba di plis karayib ya sa répouté pou gen oun trè larj diversité an matyèr di zannimo karayb ya sa jòdla fragmanté an oun piti nonm di léta é di téritwar dépandan ki ka tanté di òrganizé so kò an roun antité réjyonal enternasyonal dannyé a ki té kréyé sa lasosyasyon de léta di karayb alk aec an espagnol ou acs an annglé karbonn an sa éléman chimik a di niméro atomik é di senbòl c i ka posédé trwa izotòp natirèl c c é c dé pronmyé ya sa èstab tandi trwazyenm an sa radjoaktif di dimi lavi lannen karbonn an sa éléman an ki pli léjé du group di tablo péryodik kò senp karbonn an ka prézant plizyò fòrm alotropik don prensipalman grafit a ké djanman an éléman karbonn an divèr li konpozé inòrganik kou djòksid a di karbonn co é roun grann varyété di konpozé òrganik é di polimèr a éléman an di baz di tout fòrm yan di lavi ki konnèt karbonn an sa e éléman an ki pli abondant annan linivèr a é e ki pli abondant annan krout térès a kari dantè a oben jis kari maladi enfèktchéz di dan an sa roun lézyon di lémay a di dantin an é oben di pilp séman kari a sa maladi ki kourant koté fika moun an mè pou laplipa dé ròt manmifè kari a ka témwagné di roun santé jénéral ki dégradé é di karans alimantèr koté wonm an li té aparèt o kour di lépòk néyolitik a à laswit a di sédantarizasyon an ki asosyé à domèstikasyon dé séréyal chanjman an di réjim alimantèr ki aparèt akoz di konsomasyon an dé farin ki pèrmèt so aparisyon dan moun yan ki ka daté di sa péryòd mè ki ka apartni à dé popilasyon ki ka viv òkò di lachas a pa fika atent di kari kataliz di grèk ansyen katalysis détaché ka référé so kò à aksélérasyon an oben réoryantasyon di sinétik di réyaksyon o mwayen di roun katalizò é annan sèrten ka pou sélèktivité pou dirijé réyaksyon andan roun sans ki priviléjyé réyaksyon konkirant prodiksyon di roun prodjwi plito ki rounòt katalizò a sa itilizé an kantité bokou pli fèb ki prodjwi ya ki prodjwi réyaktif ya i pa ka aparèt an jénéral annan bilan an di réyaksyon kidonk pa annan so ékwasyon global soupannan molékil ya di katalizò ka partisipé à réyaksyon an annan roun étap sa ki ka èspilké yé enfliyans asou vitès di réyaksyon an é answit yé sa réjénéré annan roun étap sibsékant katibaj a sa kondisyon an di roun endividi ki privé di so libèrté ki ka divini propriyété a èsplwatab é négosyab kou roun byen matéryèl di rounòt moun défini kou roun zouti ki annimen pa aristote katib a ka distengé sokò di srèf di kaptif oben di fòrsa kondisyon vwézen annan lèsplwatasyon pa labsans a di roun pésonnalité jiridik pròp tchèk larèl koutim lalwè varyab soulon péy a ké lépòk ki konsidéré ka figsé kondisyon yan pa lakèl nou ka divini katib oben nou ka arété di fika roun ki limitasyon sa enpozé bay mèt ki marj di libèrté épi protègsyon légal katib a ka konsèrvé ki mounité ki lanm asou plan rélijyé a nou ka roukonnèt li ets lafranchisman an di roun katib pa so mèt oben pa lotorité a di roun rot plasé ka fè di li oun afranchi ki ganyen oun èstati pròch di sa di lendividi òrdinèr a oun katib sa roun endividi ki privé di so libèrté oben di roun pati di sala pa larèl ya an vigò annan péy a ké lépòk ékonnonmik ki konsidéré li sa roun enstriman ékonnonmik anba dépandans a di roun mèt ki pouvé fika vandé oben achté katibaj a ka diféransyé sokò di sèrvaj pa so èstati di propriyété é an konsékans pa privasyon an di so libèrté fondamantal ya ronm té ka pratiké katibaj a kou ròt pèp antik laten an té ka dispozé di roun tèrm pou dézignen katib a servus ki mennen jouk tèrm sèrvil ké sèrvitid rélatif pou katib a ké so kondisyon sa palò té osi bay nésans tèrm an srèf di mwéyen laj épi an modèrn sèrvis ké sèrvitò katibaj entèrn an pa lopozisyon ké katibaj èstèrn an ka karagtérizé sokò pa rédjigsyon an katibaj di manm yan di roun kouminoté rélijyé étatik lignajèr oben ròt katibaj entèrn an pouvé fika asimilé ké katibaj pou dèt oben ké sa fòrm ki mwen rèd ki nou ka nonmen sèrvitid pou dèt ka rézilté di posibilité a di vandé so timoun yan an katibaj di vandé swémenm so kò oben di fika rédjwi an sa kondisyon pou koz di dèt ensolvab a contrario katibaj èstèrn an sa sala ki ganyen pou sours iltim lagèr a sof pou pèp aztèk i pa ka ègzisté pyès lègzanp di sosyété ki té ka pratiké katibaj entèrn an san pratiké osi katibaj a di lagèr katibaj entèrn an sa donk pa roun fè partikilyé annan katibaj a an jénéral ni léròp krétchen an ni monn arabo mouzoulman té ka pratiké katibaj entèrn an pakont annan lépòk prékolonnyal di trèt négriyé toulédé té ka konsidéré léjitim di pourvwè sokò an katib atè lafrik kod di hammurabi anviron anv j k tègs di lalwè babilonnyen ka mansyonnen pou lanmézopotanmi tchèk sangsyon jiridik ki ka mennen an katibaj kou réjè a di so paran pa roun timoun ki adòpté anba répiblik ronmen an sèrten zenfragsyon ka antrennen déchéyans a di drwè sivik ya capitis deminutio maxima dézèrtò ya ké sitwéyen ki dérobé yékò ké senns pouvé ensi fika vandé kou katib pa roun majistra an dèrò di ronm toutfwè anba lanpir ronmen an kondannasyon annan min ad metalla sa roun di penn yan ki té ka fè plis pè atè létazini pannan lépòk katibaj nwè lib ya pouvé fika kondannen pou katibaj pou roun ansanm di zenfragsyon jiridik ki asé larj lakéy a di roun katib fijitif fèt a di rété asou téritwè a di sèrten léta kou virjini a roun lannen apré so lémansipasyon sèrvitid a pou dèt ka rézilté di roun prosédou ki pafwè ankadré jiridikman ki té ka konsisté di akité sokò di roun kréyans pa labandon an di propriyété a di swé pou so kréyansyé frékanté parmi péyzan pov atényen yan li té menm fika entèrdi pa solon bò vie syèk anv j k li ka konstitchwé roun di fòrm yan di katibaj ki ka pèrsisté annan péryòd kontanporen an maronnaj a té non an ki té bay pou chapé a di roun katib di propriyété di so mèt atè lanmérik atè lézanti oben annan maskarengn yan annan lépòk kolonnyal a fwiyar a limenm té aplé maron oben nèg maron nwè maron wè simaron dapré tèrm èspangnòl a di lorijin an drwè pozitif prowibisyon an di katibaj a di moun sa konténi annan artik ya di konvansyon éropéyen an di drwè éropéyen yan di drwè wonm an ké déklarasyon inivèrsèl a di drwè wonm an artik di pakt entèrnasyonnal ki rélatif pou drwè sivil ké politik di lni annan konvansyon di jénèv di di new york di di oit di é brézil a té dannyé péy a di lanmérik ki aboli katibaj a an pa lalwè dilò lei urea san konpansasyon pou propriyété ya sa lalwè té signen pa prensès réjan an isabelle pannan labsans a bò étranjé a di so papa anprò dom pedro ii an létazini ya ka pronmilgé e lanmandman ki ka entèrdi katibaj a késyon an di katibaj a té kondjwi abraham lincoln pronmèt labolisyon an si li té éli so lélègsyon té mennen léta ya di sid doumandé sésésyon an sala té roufizé pas li té ké privé kès fédéral ya di lésansyèl a di so zenpo ya é a la ki lagèr sivil a nonmen lagèr di sésésyon ki swiv épi fika djopopo ki pi mèrtriyé a di tout listwè péy a a pou pa bliyé ki tègzas té fè kaba sésésyon ké mègsik a lò li osi té aboli enpé plito katibaj a tchèk jou di konmémorasyon di labolisyon an ka ègzisté annan tout zilé ya di lézanti ya sof annan zilé di sen bartélémi kayenn sa roun koumin fransé chèf lyé di départman é di réjyon an di lout lanmè di lagwiyann popilasyon an di lavil a di kayenn sa di zabitan o é janvyé é so sipèrfisi sa di km sa ki ka fè di li pli piti koumin di départman so zabitan sa aplé kayennen yan lirbannizasyon an ka étann atchwèlman larjman so kò odéla dé limit di koumin an é lè irben an di kayenn ka rougroupé zabitan an swé lanmotché a di popilasyon an di lagwiyann déviz a di lavil a enskri asou so zarm sa fert aurum industria ki ka signifyé travay a ka prokiré richès a anmòrfwézaj litéral labò a ka prodjwi dilò a kayenn sa roun lavil di litoral atlantik gwiyannen sitchwé o bò di lèstchwèr konmen an à larivyè a di kayenn é à larivyè monnsinéri lavil a ka tchipé roun parti di zilé a di kayenn kayenn sa sitchwé à km di sen laurent di maronni km di kourou distans ké tchèk lavil sa blazon sa konpozé pa émile merwart gouvèlnò di lagwiyann désanm lò di pronmyé séyans di koumité di patronnaj di mizé di kayenn paul merwart frè di gouvèlnò é pent di lanmanrin an é dé kolonni ka prézanté roun tablo asou lakèl li té penn blazon an di lavil a figir ya ké mòb éraldik ki prézan asou sa lékison sa pronmyé tras ki konnèt di prézans di moun potri é gravir ripès ensi ki dé poliswè ka roumonté o vie milénèr anv j k yé sa prézanté ant loyapòk ké maronni a frontchèr atchwèl ya di téritwè yé désandan atchwèl di sa popilasyon yan fika émériyon yan ké wayanmpi ya ki ka palé dé lanng toupi gwaranni sa popilasyon té koumansé processus a di kréyasyon dé latè fèrtil di terra preta ki tchèk milénèr apré ké pèrmèt létablisman an di popilasyon o dansité pli élvé ki sòl natirèl pa ka pèrmèt oun lèspédisyon ki òrdonnen pa henri iv é ki mennen pa la ravardière ka enstalé so kò asou zilé a di kayenn an mé li sa détrwi tchèk lannen plita pa pòtidjé ya ki lé fè rèspègté trété a di tordesillas listwè a di lavil a di kayenn ka koumansé novanm a ké konpabgni a di rouen ki mennen pa charles poncet de brétigny lyétnan jénéral di lirwè louis xiii ké wonm li ka akòsté annan lans a d armir jòdla rémir monjoli apré dé jou di lanmanrch li ka rivé asou roun piti bit asou plenn litoral marékajé a koté ka viv roun tribi d anmérendjen galibi li an ka fè lakizisyon an opré di yé chèf sépérou é li ka bati fò sépérou à laswit a di dékrè di labolisyon di lèsklavaj a di avril plantasyon yan ka fronmen é ékonnonmi gwiyannen an ka éfondré so kò pou chanjé sa napoléon iii ka mété an plas bangn an atè lagwiyann kayenn ké akéyi roun di sa létablisman pénitansyèr a asou lans a di chaton pa tré lwen di pwent buzaré a ant ké kannal laussat sa konstrwi pa lanmen dòv pénitansyèr pou asenni lavil a an architèk a sirdey ka désinen plan atchwèl a di kayenn ké so lari ya à ang drwè ki oryanté nò sid lès lwès kayenn ka divini oun kapital modèrn an roun sit orifèr sa dékouvèrt asou laprouag é a rapidman lariyé bò d dilò ki ké achévé so kò ké ségon lagèr mondjal a dé milyé di lòrpayò pou laplipa klandésten sa an agtivité annan danbwa gwiyannen sa agtivité ilisit sa sangsyonnen pa léjislasyon fransé a mé kontrol a pa fika fasilité pa konplègsité di rézo flivyal di lagwiyann pou roun kilogranm dilò lòrpayò ya ka itilizé dé à trwa kilogranm di mèrkir ki sa roujété annan lanvironnman sa polisyon ka konstitchwé oun réyèl problenm ékolojik an lagwiyàn kou annan roun larj parti di lanmérik di sid anvan a té di roun laplas ki anmenanjé pou aéré lavil a apré démolisyon an dé miray an laplas a sa tchipé pa dé tiradjé li té ka fè so kò nonmen donk laplas di lasavann plita nou ké i planté dé palmyé rwayal di guisanbourg é li ka divini laplas dé palmis an louis xvi té ka posédé roun jarden ki té ka sèrvi di dépo é di pépinyè pou divèrs plant ya ké pyébwa ya ki vini di divèrs dèstinasyon louis claude richard dirègtò di jarden té ka charjé so kò di fè vini di lenn dé pyèlanmiskad dé roten dé pyébwa à en dé pyé di kardanmonm é di pwavriyé douran sa péryòd nou ka nonmen li jarden di lirwè an roun kaz té konstrwi pou botannis a an li ka chanjé di non é ka divini jarden botannik sa roun park floral annan sant lavil a li ka étann so kò asou roun sipèrfisi di trwa lègtar nou ka i trouvé roun èstati gaston monnerville o sant di jarden an révéran papa nicolas guiller ké baron an pierre bernard milius administratò di lagwiyann té désidé di ranplasé ansyen légliz a di kayenn légliz sen nicolas annan atchwèl laplas léopold héder travay ya j ai koumansé an té fè achévé an légliz a sa inogiré an li sa klasé moniman istorik kannaval a sa roun dé évennman majò di lagwiyann li ka déroulé sokò ant lépifanni a an koumansman di janvyé ké mèrkrédi dé sann an févriyé oben mars sa fèt ka apartni bay kiltir kriyòl gwiyannen an li gen pou lorijin karnaval a tèl ki li té pratiké an léròp an koumansman di kolonnizasyon an kolon yan té ka pratiké karnaval a mé li té entèrdi pou katib san rèspèkté lentèrdigsyon an katib ya té ka pratiké kannaval a annan tchèk lafèt klandésten yé té ka wè annan sa roun mwéyen di routrouvé enpé di libèrté pou koumémoré kou afriken yan fèrtilité a ké mwéson yan é di tòrnen an dérizyon kolon yan kaz asou kaskad a fallingwater oben òkò edgar j kaufmann sr residence an anglé sa roun kaz konstrit pou wonm an di zafè edgar j kaufmann en ant é daprè dé plan di di architèk a amériken frank lloyd wright li ka sitchwé so kò annan minisipalité a di stewart en konté di fayette an pennsylvani asou larout a ant vilaj ya di mill run é ohiopyle en à kilomèt di pittsburgh o étazini kaz a sa parsyèlman konstrit asou roun kaskad di larivyè a bear run en annan allegheny mountains ya sit a sa enskri asou lis endikativ o patrimwann mondjal di unesco dipi annan filozofi mo kiltir sa dézigné sa ki diféran di lanatir ki lé di sa ki di lòrd di aki é non di iné kiltir té lontan konsidéré oun trè karaktéristik di mounité ki té ka distengé li dé zannimo néanmwen dé travay résan an étoloji é an primatoloji montré ègzistans di kiltir zannimo an sosyoloji kiltir sa défini di fason pli étrwat kou sa ki komen a oun group di endividi é kou sa ki ka soudé li ki lé di sa ki apri transmi prodwi é kréyé pa abi di langaj nou ka souvan itilizé mo kiltir pou dézigné prèsk èsklizivman lò di pratik é di servis kiltirèl andan sosyété modern é an partikilyé ofon domèn di lar é dé lèt kiltir popilèr ka rouprézanté oun fòrm di kiltir don prensipal karaktéristik a sa di fika prodjwit é aprésyé pa pli gran nonm à lopozé di roun kiltir élitis oben anvan gardis ki péké touché ki roun parti ézé é oben enstrwit di popilasyon an li pa divèt konfondou ké kiltir a di lamas oben kiltir médjatik kiltir popilèr a sa lòbjè a di roun gran nonm di étid notaman annan kad a dé cultural studies mè byen ki sijè a sa abondaman étidjé é dékri i pa ka ègzisté di définisyon ki ka fè inanimité a osen di kominoté syantifik a kiltir popilèr a ka défini souvan endirèkman pa opozisyon à ròt fòrm di kiltir kolonyalism an sa roun dòktrin oben roun idéyoloji ki ka jistifyé kolonizasyon an ki tandé kou ègstansyon an di souvrennté di roun léta asou dé téritwar sitchwé an dèrò di so frontchèr nasyonal ya nosyon entélèktchwèl a di kolonyalism sa soupannan souvan konfondou ké pratik a menm di kolonizasyon an pis ki ègstansyon an di so souvrennté pa roun léta ka enpliké annan dé ka ya dominasyon politik ké èsplwatasyon ékonomik a di téritwar anèksé idéyoloji kolonyalis a té dévlopé douran ségonn parti a di xixe syèk pa mouvman kolonyal annan bokou di léta éropéyen li té fondé asou nosyon an d enpéryalism é té ka tchenbé di bay roun fon di dòktrin politik à nouvèl vag a di kolonizasyon li apiyé so kò asou dòktrin jouridik a ki élaboré dipi xvie syèk ki ka jistifyé okipasyon an di téritwar san mèt oben pa konstitchwé anba fòrm di léta kou mòd légal d akizisyon kominism an di laten communis komen inivèrsèl sa roun ansanm di dòktrin politik isou di sosyalism é pou laplipa di marksism opozé o kapitalism é ka vizé à enstorasyon an di roun sosyété san laklas sosyal pli larjman sa tèrm sa asosyé o mouvman kominis entèrnasyonal ki né aprè pronmyé lagèr mondjal frwi di roun sisyon di iie entèrnasyonal provoké pa bolchevik ya li ka voyé égalman annan kontèks a di lagèr frèt à roun altans jéyopolitik blok kominis ki dominé pa linyon sovyétik a ensi ki à roun fòrm di réjim politik diktatoryal oben totalitèr karaktérizé pa pozisyon èskliziv a di parti kominis sirvéyans a ké présyon konstant a dé polis politik asou tout èstriktir enstitisyonèl sosyal ké ékonomik ensi ki asou senp sitwayen yan é pa roun ékonomi ki planifyé épi ki étatizé oun kominoté sa andan sans kouran sans komen oun ansanm di moun vivan ansanm an byoloji oun kominoté ka rouprézanté oun sistenm osen di lakèl dé òrganism vivan ka partajé oun anvironnman komen é ka entéraji nosyon an di kominoté sa égalman oun konsèp di drwè ki ka dézigné oun group di moun ki ka posédé é ka jwi di fason endiviz di n patrimwann an komen an frans ka opozé so kò tradisyonèlman à sa di sosyété é d asosyasyon ki ka répozé asou roun pak oben roun konvansyon volontèrman fòrmé pa so manm pa ègstansyon kominoté a ka dézigné inikman byen yan ki sa komen à plizyò moun an matématik konbinatwa a ki aplé osi analiz konbinatwa ki ka étidjé konfigirasyon yan di kolèksyon ki fini di lòbjè oben konbinézon yan d ansanm ki fini é dénonbman yan konbinatwa a sa anfèt prézant annan tout antikité a an enn é an chin donald knuth annan volim an a combinatorial algorithms di the art of computer programming ka palé di jénérasyon an di n uplets i ka di ki jénérasyon an di motif konbinatwa began as civilization itself was taking shape prézans a di lis di n uplets binèr pouvé fika routrasé douran dé milyé di lannen jouk koté lachin enn é lagrès nou ka an trouvé o iiie syèk anv j k nou ka aplé konbistib fosil tout konbistib rich an karbonn ésansyèlman dé idrokarbir isou di métanizisyon di fika vivan ki mò é anfwi annan sòl a dipi plizyò milyon di lannen jouk pafwè milyon di lannen a di pétròl di charbon tourb a é di gaz natirèl parmi sa dannyé ya métann an ch ka prézanté rapò a h c pli élvé tandi ki antrasit a é sèrtenn ouy sa konpozé di karbonn près pir sa sours ya d énèrji pa rounouvab pas yé ka doumandé dé milyon di lannen pou konstitchwé so kò é pas ki yé sa itilizé bokou pli vit ki tan nésésèr a pou roukréyé dé rézèrv an matématik é pli présizéman an jéyométri konnik ya ka konstitchwé oun fanmi trè itilizé di kourb plann aljébrik yé ka tiré yé non di fèt ki yé té dabò défini kou entèrsèksyon an di roun konnik di révolisyon ké roun plan parmi konnik ya ki pa déjénéré nou ka konté parabòl a élips ya ké ipèrbòl a konnik ya pouvé fika défini di plizyò fason diférant globalman sanblab pou kourb ya di baz kou entèrsèksyon di konn pa fwayé dirèktris é èsantrisité oben pa roun propriyété bifokal yé ékwasyon jénéral ka rélyannen yé à étid a dé fòrm kwadratik entèrsèksyon yan di konn pa roun plan ki pouvé fika wè kou dé projèksyon konnik di roun sèrk asou roun plan étid a dé konnik an jéyométri projèktiv ka pèrmèt d òbténi dé rézilta pwisan é ka bay lyé à étid a dé konnik projèktiv konsèrvatism an sa roun filozofi politik ki sa an favò dé valò tradisyonèl é ki ka opozé so kò o progrésism kiltir ya ki gen yé chak dé valò diférant konsèrvatò ya soulon yé kiltir gen dé lòbjèktif diféran mè tout konsèrvatò ya ka promouvwè défans a statu quo oben routour à dé valò établi statu quo ante pou michael freeden konsèrvatism an ka krè rounso an roun chanjman ki limité di sa ki sa natirèl oben òrganik pou konsèrvatò ya lòrd sosyal sa endépandan di volonté di moun tèrm an ka vini di konsèrvé di laten conservare mentni obsèrvé oun lalwa oun koutim ki konpozé di servare prézèrvé gardé byen ki sa pa fika roun idéyoloji an swé konsèrvatism an sa roun filozofi politik don lidé ya sa an grann parti lyé à yé kontèks d ègzistans li sa défini an parti kou sours di lasajès byen odéla di sa ki pouvé fika démontré oben èsplisitman établi li ka fondé so kò asou konsèrvasyon an di roun lòrd préétabli soulon konvansyon yan yé chak à so plas oun konstitisyon sa roun lalwa fondamantal oben roun ansanm di prensip ki ka fiksé òrganizasyon ké fonksyonnman an di roun òrganism jénéralman di roun léta oben di roun ansanm di léta so òbjèktif sa prézèrvasyon an di byen komen pa prensip ya ké bénéfis ki roukonèt di séparasyon an dé pouvwar pou roun joustis o pli égalitèr pou prézervasyon an di souvrennté nasyonal ki ka enkli o kalité endividjwèl di enparsyalité dé rouprézantan pli sirman entrisèkman ki ka évité pa so larèl ya dé konfli d entérè ké di kolizyon ki ka limité souprimé o simyé nonm dé risk di dériv natirèl dé pouvwar san kontrol san modératò san kont pouvwar totalitarism oligarchism prévarikasyon enfliyans partizann kliyantélism népotism homogami oligarchik etc annan roun projè di batiman oben di travay piblik konstriksyon an sa fè a di asanblé diféran éléman di roun édifices an itilizan dé matéryèl ké dé tèknik apropriy sa aktivité ka aplé souvan konkour di nonbré aktò ké kò di métché plis oben mwen èspésyalizé an frans an partikilyé otokonstriksyon an soupannan otorizé san lèd a di pyès profésyonèl à sèrtenn kondisyon don pou partikilyé ya inkman oun sirfas di mwen di m sa sirfas ka otorizé oun trè gran pousantaj dé konstriksyon endividjwèl oto réyalizé san architèk projè ya sa soupannan jénéralman konsouvwè é mennen pa roun mèt d òv architèk biro d étid pou kont a di kliyan aplé mèt d ouvraj konsèy réjyonnal di lagwiyann sa ansyen lasanblé délibéran di réjyon an di lagwiyann an désanm li sa ranplasé pa lasanblé di lagwiyann konsèy réjyonnal a sa kréyé an kou lasanblé di létablisman piblik a di réjyon an di lagwiyann an li ka divini lasanblé délibéran an di réjyon an di lagwiyann an vèrti di roun lalwa òrgannik é di roun lalwa òrdinèr an dat di jwiyé lagwiyann ka divini roun kolègtivité téritoryal inik ki doté di roun lasanblé sa dannyé sa éli an désanm é ka sibsititchwé so kò o konséy réjyonnal é o konséy jénéral à partir di konséy réjyonnal a ka syéjé osen di sité administrativ réjyonnal a sar ki sitchwé annan périféri lès a di kayenn konsèy réjyonnal a sa konpozé di manm ki éli o sifraj inivèrsèl pou sis lannen oun korporasyon don mo a ka vini di laten corporari fòrm so kò an kò oben pli ègzakman oun kò sa roun moun moral an jénéral di drwè piblik ki enstitchwé pa roun lalwa so konpozant ya sa tout dé moun fizik é oben moral ki ka posédé oun menm karaktéristik an jénéral ègzèrsis a di roun fonksyon nou pouvé distengé kò ya oben lòrd profésyonèl pa rounso dé sosyété dé asosyasyon é dé sendika ki sa dé rougroupman volontèr di drwè privé mè osi dé établisman ki sa dé groupman di byen é di sèrtenn sosyété ki pa sa dé sijè di drwè mè dé kontak ant sosyétèr ya kourou sa roun koumin fransé sitchwé annan départman an di lagwiyann ké zabitan an kourou sa katriyenm koumin an ki pli péplé a di sa départman di lout lanmè dom dèyè kayenn sen laurent di maronni ké matouri ròtfwè té konnèt pou so bangn li sa atchwèlman sirtou répité pou abrité sant èspasyal gwiyannen an seg lòkonmontiv ékonnonmik di tout lagwiyann an koumin ki sitchwé o nò lès di lanmérik di sid asou litoral gwiyannen kourou sa lokalizé an bouchou a di so flòv éponnim dèyè lavil a ka trouvé yé kò kat mon karapa paryakabo montangn kafé ké montangn lombard li sa parsoumen di trwè lak bwa djab mari klèr ké bwa choda anviron yan sa roun mélanj di sanvann sèk ké inondé sa dannyé aplé pripri ensi ké danbwa tropikal li sa lokalizé à km o nò lwès di préfègtir di départman kayenn klima di kourou sa ékwatoryal imid ké alternans di sézon sèk ké imid piti sézon an dé lapli di mi désanm à mars piti sézon sèk an mars gran sézon an dé lapli di finisman mars à jwiyé ké gran sézon sèk a di jwiyé à mi désanm plivyonmétri anniyèl mwayen sa di mm é lensolasyon an pouvé atenn lèr anniyèl ya lannen té tré sèk an lagwiyàn é an lanmanzonni an jénéral sézon an dé lapli té défisyan mé lannen pòstéryò ya ka viré oun plivyonmétri annan mwayen an ka diminiyé léfè ya di séchrès a kourou ki sa roun lavil nouvèl ki konstrwi ké patché lèspas vèrt ké limòb ki pa ka dépasé trwè létaj ya fonn ké flòr anmanzonnyen an sa souvan wè anvil o kontrèr di ròt lavil gwiyannen pli irbannizé don kapital a kayenn fonn di kourou sa tré varyé é tipik di litoral anmanzonnyen nou pouvé wè annan anviron yan dé agouti dé tatou dé tapir di brézil dé pòképik brézilyen dé kabya dé pakira dé tig lapousinnyen listwè a di kourou sa byen lonng é ka koumansé dé milyé di lannen anvan rivé a dé éropéyen anmérendjen yan ki gen roun kiltir oral li sa pratigman enposib di routrasé évenman antéryò ya à kolonnizasyon an menm apré réjyon an ki sa kolonnizé é abandonnen plizyò fwè pannan tout so listwè sours ya ka rété klèrsoumen fragmantèr é ka kontrédi pafwè yé kò contredisent rar sasò ya ki ka étidjé listwè a di réjyon an ka apiyé yé kò asou fouy arkéyolojik ya é asou tchèk dokiman yan di lépòk don dé rési di vwayaj é dé dokiman ofisyèl ki rédijé pou laplipa annan lwentenn lanmétropòl anmérendjen yan kalinya té ka prédonminen annan réjyon an anvan vini a dé fransé jouk finisman an di xviie syèk fouy arkéyolojik ya ki mennen anvan konstrigsyon an di baraj di piti so asou sennmari à tchèk kilomèt o nò di kourou té pèrmèt dékouvèrt a di tras di prézans anmérendjen ki vyé di dé mil lannen i ka ègzisté roun sit bò d lavil a aplé ròch gravé ya koté nou pouvé wè dé lègzanp di lar roupès anmérendjen i ka sitchwé so à tchèk santenn di mèt di pyé di mon karapa dèyè zonn endistriyèl a di paryakabo ki nou ka travèrsé pou roujwenn pon an di kourou asou larout a di kayenn an èsploratò èspangnòl a vicente yaez pinzon ka lonjé lakot gwiyannen yan é ka pasé divan lanplasman atchwèl a di kourou an dé frè kapisen ka enstalé yé kò atè kourou ké roun donmèstik frè ya ka sèrvi di médjatò ké anmérendjen palikou ya ki sa alò an lagèr kont fransé ya sa lannen piti létablisman an sa ataké pa dé géryé palikou fò a di sépérou atè kayenn gen rounso wonm lò ranfò ya fò di wonm di konpangni di rouan di syò poncet de brétigny ka rivé piti kolonni a sa près désimen kourou ka sèrvi di lyé di dépòrtasyon li sa roun pénitansyé ké vokasyon agrikòl sa ki ka fè rouviv piti anmo a fèrm di kourou ka prodjwi zil a di koko é ka abrité roun pòrchouri pòr ki ka sèrvi prensipalman à varyé nouritir a ki bay o bangna é o pésonnèl pénitansyèr pas nou pa té pouvé fè voyé vyann an dipi lanmétropòl a pénitansyé a di kourou ki sitchwé asou pwent dé ròch sa inogiré an trwè bangn forèstché ka an dépann à paryakabo jòdla zonn endistriyèl a ké lyé di léyann ké trwè karbé roun chantché annan kartché a di pasoura ka tchipé trant bangna médjatèk a oben pol kiltirèl di lavil a ki sitchwé asou lariv sid a di lak bwa choda ka abrité bibliyotèk minisipal a roun piti lasal di sinéma oun lasal di lenfòrmatik ké roun lasal pou lèspozisyon di lar ensi ki patché lasal koté ka déroulé yé kò dé kour pou timoun ké granmoun i ka ègzisté égalman roun piti bibliyotèk asosyativ ki péyan dèyè lanméri a à koté di lakazèrn di lapolis kourou ka posédé égalman roun piti sinéma di dé lasal urania o kartché simarouba pli gran lévennman kiltirèl di lannen an sa kannanval a chak dimanch pannan roun mwa anvan jou a di kannanval nou pouvé wè dé défilé konpozé di à group di roun trantenn di kannanvalyé ki ka défilé asou lavénou dé ròch jou menm a di kannanval plizyò santenn di moun di tout lagwiyann ké di lézanti ya ké alé atè kourou wè gran parad a ki aplé gran parad di litoral ki ka douré trwè lèr an plis tout lavil a ka randé yé kò la fanm yan sa pli souvan an dansò oben touloulou wonm yan ka dansé oben ka jwé di roun lenstriman di lanmizik é timoun yan ka dégizé an piti djab oben ka di roun lenstriman pi souvan an dé tanbou an plastik agséswèrman atè kourou nou ka éli prens vaval a tandi ki kayennen yan ka éli lirwè vaval a yé ka annimen roun parti di parad a annan yé lavil rèspègtiv kilt krétchen katolik a sa tré souvan majoritèr atè kourou légliz katolik a ka dispozé di dé lyé di kilt légliz sainte catherine ki sitchwé asou lavénou charles de gaulle o vyé bourg ké légliz notre dame dèyè lanméri a i gen égalman roun légliz ékiminik asou lavénou di lafrans ensi ki roun sant ki dédjé o advantis di sétchenm jou èstad bwa choda di plas ka sitchwé so kò asou lariv nò a di lak éponnim ké roun kan d antrennman à koté asou lariv ya nou ka trouvé osi lapisin piblik a di lavil a dé kour di ténis ké roun boulodronm o nò dsa bazé klòb ipik bò di lak bwa djab i gen osi plizyò lékip di èspò notik di lar marsyal di latlétism oun kouto sa roun zouti tranchan oben roun arm blanch ki ka konpòrté oun lam sifizaman kourt pou pas fika kalifyé di sab oben di machèt é roun manch oben roun parti di lam rézèrvé à sa fonksyon pronmyé kouto ki fè di pyèr silex oben obsidjenn notaman anba fòrm d ékla brit sa daté di anviron lan i té pafwè osi an zo à sa lépòk kouto a ka sèrvi osi byen di zouti ki d arm dè laj di bronz kouto ya sa fè an métal é sa pou pronmyé fwè mini di roun pwagné romen yan ka fabriké pronmyé lam an asyé kou yé ka fabriké osi à partir di ie syèk pronmyé kouto ké lam roupliyab o xive syèk yé té kouraman itilizé kou fourchèt é a à aparisyon an di fourchèt a ki kouto ya di tab ki pran roun bou ron pou diféransyé izaj ya krikèt a sa roun èspò kolèktif di bal é di bat ki ka opozé dé lékip ki konpozé nòrmalman di onz jouwò yé chak i ka jwé jénéralman so kò asou roun téren di fòrm oval an radjé o sant dikèl ka trouvé so kò oun zonn di roun ventenn di mèt di longò à chak ègstrémité du lakèl nou ka trouvé oun èstriktir di bwa giché a oun kontré sa divizé an plizyò manch o kour di chakin d ant yé roun dé lékip ka éséyé di marké dé pwen kours é ka posédé similtanéman dé batò asou téren an chak moun divan roun dé giché oun pwen sa notaman marké à chak échanh di pozisyon di sa dé jouwò lòské bal a sa an jé krim an ka dézigné katégori a dé enfraksyon pli grav ya katégori ki plis oben mwen vas swivan péyi ya ké sistenm jouridik tèrm an ka provini di laten crimen ki ka signifyé an laten klasik akizasyon an oben chèf d akizasyon an épi an ba laten fot oben souyir an anglé kouran mo a krim ka dézigné endiféraman oun krim oben roun déli prensip ya di nuremberg di san valò pozitiv ka fòrmilé trwa katégori di krim di drwè pénal entèrnasyonal krim an di agrésyon sa roun nouvèl katégori di krim di drwè entèrnasyonal soupannan so définisyon présiz pa òkò fòrmilé pa èstati a di ronm di pa konsékan sa tip di krim ka déméré an sispens kriptografi a sa roun dé disiplin di kriptoloji ki ka ataché so kò pou protéjé dé mésaj ki ka asiré konfidansyalité otantisité é entégrité an édan so kò souvan di sigré oben laklé li ka distengé so kò di èstéganografi ki ka fè pasé inapèrsouvab roun mésaj annan rounòt alò ki kriptografi a ka randé roun mésaj inentélijib pou ròt moun ki sa ki divèt konprann li li sa divizé dipi antikité a mè sèrtenn di so métòd ya ki pli enpòrtant kou kriptografi asimétrik a ka daté di finisman an di xxe syèk mo a kriptografi ka vini di grèk ansyen kruptos kaché é graphein ékri patché tèrm di kriptografi ka itilizé rakaba kript oben dé dérivé di tèrm chif oun kristal sa roun solid don konstitchwan atom molékil oben d yon sa asanblé di mannyè régilyèr pa opozisyon o solid amòrf pa régilyé nou lé jénéralman di ki roun menm motif sa répété à udantin a oun gran nonm di fwè soulon oun rézo régilyé pli piti parti a di rézo ka ka pèrmèt di rékonponsé anpilman an ki sa aplé oun may kristal ya ki pli komen sa lanèj a souk a disèl ya silisat ya oksid ya silfir ya métal ya ké pyè présyéz a jenm nou ka aplé fénokristal oun kristal di tay èsèpsyonèl mè laplipa dé krital ki òbsèrvé sa konpozé di plizyò kristal ki akolé oben kristalit an lengwistik oun kriyòl créole an fransé creole an annglé criollo an èspangnòl crioulo an potidjé sa roun lanng ki divini nativ annan roun sosyété men ki ganyen kou rakaba roun pidjinng oun kriyòl sa roun lanng palé natif menm djalèk soulon déba ya osi konplègs é osi rich ki ròt lanng nativ pakont oun pidjinng sa roun lanng ki senplifyé pov é roulativman enstab ki ka sèrvi pou fasilité kouminikasyon an ant diféran popilasyon yan pidjinng an ka anmòrfrézé an kriyòl apati di moman ki li sa palé di manyen nativ é pèrmannan pa roun popilasyon a sa lizaj pèrmannan ki ka anrichi é ka konplègsifyé lanng kriyòl ya ensi kowabitasyon lengwistik a di kolon yan ké yé katib atè lézanti lagwiyann lalwizyann épi annan loséyan endjen an té bay nésans kriyòl ké lègsik fransé gwiyannen lwizyannen é maskaren bourbonnen i ka ègzisté patché kriyòl ké baz lègsikal endo éropéyen ki osi isou di lanng annglé potidjé ké néyèrlandé pou sa ki pi répandou men i ganyen osi ròt ké baz di ròt fanmi di lanng pa lègzanp kriyòl malé ya lanng kriyòl a oben dézignasyon an di kriyòl pa fika èskliziv atè lézanti fransé oun kriyòl sa an koumansman roun palé réjyonnal i ka diféré di roun zilé jouk rounòt san larèl ki prési trè vivan soulon péryòd ya li sa orijinèr di roun anmòrfrézaj di fransé di annglé di èspangnòl di lanng afriken oben di lanng an di nativ anmériken karayb menm di ròt lanng di lépòk kolonnyal a minoritèr épi konfinen ké èstati di lanng klandèstin annan sistenm katibajis ké kolonnyal a kriyòl a ki té annan roun pronmyé tan roun pidjinng divini lanng matèrnèl a di désandan katib ya é pa lèstansyon di popilasyon yan di réjyon an ki konsèrnen palò ya ki anprenté ké lanng di baz an léfè té sibi roun ansanm di modifikasyon fonnétik sémantik etc ki yé ka bay roun lidantité pròp mé ka lésé yé pafwè roukonnésab pa lokitò ya di lanng manman an i ka ègzisté plizyò janr di kriyòl atè lézanti fransé sa mwéyen lengwistik di kouminikasyon ki konstitchwé sokò ké palò di divèrs lorijin men ka posédé roun sentags roun granmèr ké roun konjigézon asou modèl di lanng di lafrik di lwès a atè laréynyon oben atè zilé moris lanpren yan di sentags a granmèr a ké konjigézon an di lanng afriken sa an révanch mwen fò ki atè lézanti fransé kriyòlizasyon an sa roun dévlopman sosyoétnik ki sa menm bagaj ké dévlopman di pidjinizasyon sa dévlopman ka enpliké roun lanng di sipèrèstrat ki ka rouprézanté lanng an di roun minorité sosyo ékonomikman ki ka donminen é onmwen roun lanng di sibèstrat ki palé pa roun gran majorité an léfè sèrten distengsyon tankou sosyo étnik ki lengwistik pa ka diféré dévlopman yan di kriyòlizasyon ké pidjinizasyon ké baz lègsikal anlman ké baz lègsikal annglé ké baz lègsikal arab ké baz lègsikal èspangnòl ké baz lègsikal fransé ké baz lègsikal malé ké baz lègsikal néyèrlandé ké baz lègsikal potidjé kriyòl gwiyannen kriyòl lagwiyann oben rounso gwiyannen sa roun kriyòl ké baz lègsikal fransé palé annan lagwiyann ké brézil annan roun parti di léta vwézen lanmanpa li té égalman parsyèlman enfliyansé ké annglé lègzanp chwit dérivé di ladjègtif sweet potidjé lègzanp briga dérivé di vèrb brigar èspangnòl lègzanp èstati ki ka soti di mo estatua ké néyèrlandé afòs di lokipasyon sigsésiv lapò di lanng afriken notanman dé lanng gbe pou so èstrigtir granmatikal ké lanng pèp nativ anmériken pou vokabilèr ki ka konsèrnen fonn ké flòr a sa fondanmantal annan lorijinalité di lanng an kriyòl lagwiyann risouvwè égalman lapò di tchèk lanng réjyonal kou bréton ké charanté kriyòl gwiyannen gen rounlo palò an koumen ké kriyòl di lézanti ya an révanch pou so prounon pésonnèl li ka prézanté davantaj di similitid ké kriyòl di zilé moris dé séchèl é di lalwizyann li divini roun véritab lanng o fil di tan toujou an konstant lévolisyon anba lenfliyans a di fransé épi lanng di péyi vwézen yan brézil sourinanm kriyòl gwiyannen té roun lanng palé ant katib ké kolon men kondisyon yan di konstitisyon di kriyòl di lagwiyann té sansibman diféran di kriyòl antiyé di roun pa an rézon di djopopo ant fransé annglé olandé potidjé ké èspagnòl é di rounòt pa di djalèk fransé kou kadjen té bokou enfliyansé kriyòl gwiyannen sa ki randé li sansibman diféran do kriyòl matinikè aysyen sentlisyen ké gwadloupéyen annan téritwè brézilyen an di lanmanpa frontalyé ké lagwiyann sa kriyòl gwiyannen té souvan konfonn ké karipounya rounòt kriyòl atò kriyòl gwiyannen an sa larjman palé é konprann laba i ka ègzisté kidonk annan kriyòl gwiyannen an tchèk mo an koumen ké kriyòl lézanti soupannan oun sèrten nonm di palò ka diféransyé yé sansibman dayò gwiyannen yan ka prounonsé lèt r kou annan réjyon fransilyenn an alò ki atè lézanti prounonsyasyon an di r ka sanblé simi vwéyèl w prounon pésonnèl a sa plasé anvan non an kontrèrman annan varyété antiyé vwéyèl yasa simi vwéyèl yasa vwéyèl nazal ya sa konsonn yan sa lèksik lèksik fransé kriyòl gwiyannen marké klasik marké modèrn anmòrfwézaj fransé proverbe ékivalan an fransé an kréyòl gwiyanè i pa ka ègzisté di mark di janr féminen oben maskilen fòrm an di artik a sa kidonk menm bagaj pou non maskilen ké féminen artik défini sengilyé ka vini akolé so kò dèyè mo ki li ka akonpagné é sa séparé pa roun trè di inyon artik défini a sa a pou mo ki ka tèrminé an on an en ou n nou ké itilizé yan artik endéfini a gen oun fòrm inik oun égalman entèrchanjab ké roun ki sa plasé anvan non an an kréyòl gwiyanè artik endéfini pliryèl fransé des pa ka fòrséman posédé di ékivalan men i vrè ki pafwè nou pouvé antann moun di é itilizé dé kou ékivalan fransé di des pou dézigné oun zannimo sèks ka swiv artik a prounon pésonnèl sijé ya ké prounon posésif ya sa idantik sof pou son sa ses so prounon yan sa toujou plasé divan vèrb a sof pou lenpératif a nou ké anplwayé osi byen mo pou mon papa mo papa ma maman mo manman ki pou mes cousins mo kouzen prounon pésonnèl ya an kriyòl é an fransé adjèktif posésif ya an kriyòl é an fransé konparatif dé pronon pèrsonèl gwiyanè vizavi dé ròt kréyòl kòrsika corsica an laten an kòrs é an italyen còrsega an ligir sa roun zilé ki sitchwé an lanmè lanméditérannen é roun kolègtivité téritoryal inik fransé katriyenm zilé di lanmè lanméditérannen pa so sipèrfisi kòrsika té rataché pannan kat syèk ké répiblik di jenn anvan roun brèv lendépandans kou rwéyonm di kòrsika avril an li ka adòpté pronmyé konstitisyon démokratik di listwè modèrn an ki ka bay pou pronmyé fwè a drwè a di vòt pou fanm mè li sa sédé pa jenn pou lafrans kont so gré pas li ka konsidéré so kò kou endépandan li sa konkéri militèrman pa rwéyonm di lafrans lò di batay a di ponte novo mè kòrsika sa sitchwé annan basen ògsidantal a di lanmè lanméditérannen à km o nò di sardengn an à km à lwès di tòskann é à km o sid lès di manton asou lakot di lazou zilé a plito bwazé ké montangné so lakot méridjonnal fòrmen di rot faléz bonifacio distans a ki pli kourt ant lafrans kontinantal a ké zilé di kap martin zalp maritim à pwent a di revellata bò di kalvi sa di km zilé sa sitchwé à km di litali kontinantal é à km dé zilé di larchipèl tòskann capraia ki ka fè pati di réjyon jéyografik italyen an kòrsika ka sitchwé so kò ké sardengn an asou roun mikroplak kontinantal a o kour di oligo miocène an mitan di sénozoyk ant anviron à milyon di lannen k blòk kòrso sard ké lannyèr kontinantal a ka ékart progrésivman so kò di blòk ibérik ki ka louvri dèyè yé basen provensal a lanmè d alboran basen aljéryen an ké lanmè tyrrhénienne dinanmik a sésé ké blokaj a di lark kont donmenn èstèrn apilyen ké afriken gastronnonmi kòrs a sa étrwètman lyannen o prensipal prodjwi di térwè kiltir a dé pyézoliv di vign di chatengn é dé zagrim charkitri di pò dilèt ké fronmaj di brébi kou sa a di chèv a tradisyonnèlman roun tchwizin di montangna menm si prodjwi ya di lapèch divini pli enpòrtan ésansyèlman gras à disparisyon an di palidism dé lakot é à tradisyon kòrs a di lostréykiltir é di mitilikiltir ki érité dé ronmen i ka ègzisté atè kòrsika tip dilwil zoliv roun sa pi vèrt li sa prodjwi an désanm ké janvyé à pati di pyézoliv jenn ké zoliv an koumansman di matirasyon ròt a sa roun dilwil jòrn pròp à kiltir kòrs li sa fè à pati dé zoliv ki ranmasé anba dé pyébwa santnèr bò d mwè a di mè lachas a sa trak a di zannimo andan lòbjèktif di kaptiré yé oben di abat yé manjé yé oben détrwi yé lò lachas a sa soumiz à roun régmantasyon pratik a di lachas a an dèrò di so kad légal sa aplé brakonaj sinéjétik a sa lar a di lachas a mo a lachas pouvé dézigné osi dé téren di lachas ign an ka posédé pa lègzanp oun kart dé lachas di rwa ki lévé di à é di à asou lòrd di louis xv é à partir di roun kart antéryò di douché di rambouillet jouridikman lachas a gen osi roun dimansyon d apropriyasyon di zannimo san propriyétèr légal pa roun endividi oben roun group di endividi res nullius annan drwè a lachin an fòrm lonng répiblik popilèr di lachin oben répiblik popilèr di lachin rpl chinwè senplifyé chinwè tradisyonnèl pinyin zhnghu rénmn gònghégu prounonsé t xua n mn k x ku pafwè aplé lachin popilèr sa roun péy di lazi di lès ké bò d bilyon di zabitan swé anviron roun sizyenm di popilasyon mondjal a li sa péy a ki pi péplé a di monn li ka konté lwit laglonmérasyon di pli di dis milyon di zabitan don kapital béydjinng changay kanton shenzhen ké chongqing ensi ki pli di trant lavil di onmwen milyon di zabitan ké km soulon chif ya di onu a lachin an sa égalman pli gran péy a di lazi oryantal ké trwézyenm oben katriyenm pli gran péy annan monn an pa so sipèrfisi lachin an ka étann sokò dipi lakot di loséyan pasifik a jouk panmir ké tian shan é di dézè di gobi bò limalaya jouk konfen di pénensil endochinwè toupannan yé listwè chinwè ya té itilizé plizyò non pou déziyen yé péy jòdla pi itilizé a sa zhnggu prounonsé t kw lò li ka anvizajé létablisman di roun répiblik sun yat sen ké so konpangnon yan pa té lé roupran tèrm an zhnggu poutan kouran pas li té anplwayé pa pwisans ògsidantal ya yé té lé òkò mwen di shina tèrm rédigtò itilizé pa japonnen yan pannan lagèr sino japonnen yan ki enprégné di kòlonnyalism ki nou ka routrouvé annan tranzagsyon chinwè di lendochin ynd zhnà yé ka désidé finalman di konbinen karagtèr ya zhng ké hu chin trad chin simpl dipi néyolitik a té ka ègzisté atè lachin tchèk sosyété òrgannizé sédantèr ki té ka pratiké lagrikiltir ké lélvaj kiltir a di douri ka aparèt bò d anv j k byen ki tchèk lòbjè té fika trouvé asou sit a di kiltir majiayao ant ké anv j k li sa jénéralman admèt ki laj di bronz koumansé atè lachin òbò di anv j k pannan dinasti a di xia men a anba dinasti a di shang di à anv j k ki travay a di bronz ka atenn tout so dévlopman an kouminis ya ka achvé di pran kontròl a di lachin kontinantal a ki ka achvé an yé konkèt pa sa a di zilé di hainan ki ka mété finisman bay roun lonng péryòd di lagèr sivil kont gouvèlman an di kuomintang ké mòrsèlman politik é ògtòb mao zedong ka proklanmen asou laplas tian anmen atè péken fondasyon an di répiblik popilèr di lachin ki ka sigsédé répiblik a di lachin patizan kuomintang yan ka roupliyé yékò annan zilé di taywann ké tchèk zilé di fujian koté ka mentni sokò roun gouvèlman ki toujou ka rouvandiké lapélasyon an di répibliik di lachin gouvèlman an ki bazé atè taywan sa inisyalman sèl léta chinwè ki roukonnèt pa péy ògsidantal ya é ka konsèrvé syèj a di lachin bò onu a lachin an sa è oben è péy ki pli gran an di monn an apré larisi kannanda é soulon métòd a di kalkil ki itilizé létazini ya ki ka enkli lalaska si nou ka pran an kont rounso sipèrfisi térès a san lak ké larivyè lachin an sa e péy ki pli gran apré larisi a lachin an sa sitchwé an mimisouk di lazi é ka posédé péy vwézen sa ki ka fè di li kou larisi léta ki gangnen plis di vwézen annan monn an so vwézen yan sa vit nam laos birmanni lenn bhoutan népal pakistan lòfgannistan tadjikistan kirghizistan kazakhstan larisi mongoli ké koré di nò lachin ganyen roun frontchè térès total di km ki pi gran an di monn lachin an ka posédé égalman dé frontchè maritim ké koré di sid japon ké filipin yan valò tradisyonnèl chinwè ya sa an gran pati isou di vèrsyon òrtodògs di konfisyannism ki konnèt so lapojé anba dinasti song é divini roun pati santral di kontni édikatif ké di lègzanmen mandarinal toutfwè tèrm konfisyannis a sa limenm rézilta a di roun séri di tandans ki ka divèrjé don légalism an tout sijé bay entèrprétasyon di dogsa orijinèl an sa ki ka konsèrnen rézilta èspòrtif lachin an sa atchwèlman dézyenm nasyon an dèyè létazini ya annan jé olenpik di lété di lachin an ka tèrminen pou pronmyé fwè a an pik di klasman di méday dilò divan létazini ya épi dézyenm pou nonm total a di méday répiblik popilèr di lachin an gen pou kòd oun lafizé oben fizé annan domenn di astronotik a sa roun véyikil ki kapab di chapé à atraksyon térès a é di déplasé so kò annan lèspas pròch a gras à roun motò fizé di grann pwisans oun fizé divèt ensi atenn vitès a di libérasyon an anpòrtan an menm tan konbistib a é konbiran nésésèr a pou so fonksyonnman mè osi roun charj itil li sa pou sa doté di plizyò étaj mété à difé siksésivman pli gros fizé ya ki konstrwit kou saturn v ka pèrmèt di plasé jouk tonn an òrbit bas syans ya dé fizé té téyorizé pa ris a constantin tsiolkovski à finisman an di xixe syèk é mété an pratik dipi pa hermann oberth épi pa sasò alman yan douran ségonn lagèr mondjal a pou konsèpsyon an dé pronmyé misil balistik v lafrans an fòrm lonng dipi répiblik fransé a sa roun léta transkontinantal souvren don téritwè métropoliten an sa sitchwé an léròp di lwès a sa dannyé gen frontchèr térès ya ké bèljik ligsanbou lanlmangn laswis litali lèspangn ké prensipalté a di landò é di monnanko é ka dispozé di enpòrtan fasad maritim annan latlantik lanmanch lanmè di nò ké lanméditérannen so téritwè iltramaren ka étann sokò annan loséyan endjen latlantik ké pasifik ensi ki asou kontinan sidanmériken yan é ganyen frontchèr térès ya ké brézil a sourinanm an ké rwéyonm dé péy ba frwi di roun listwè politik lonng ké mouvmanté lafrans sa roun répiblik konstitisyonnèl initèr ki gen roun réjim simi prézidansyèl déviz a di répiblik a sa dipi libèrté égalité fratèrnité ké so drapo sa konstitchwé di trwè koulò nasyonnal ya blé blan rouj ki dispozé an trwè bann vèrtikal ké larjò égal so limn nasyonnal sa la marseillaise chanté patriyotik ki érité di révolisyon fransé a so prensip sa gouvèlman di pèp pa pèp a é pou pèp a li gen pou kapital pari é pou lanng ofisyèl a fransé a dipi ki pran laplas di laten so lanmonnen sa léro dipi annan majò pati a di péy ké fran pasifik a annan so téritwè ya di loséyan pasifik pati éropéyen an di lafrans sa aplé lafrans métropoliten an é sa sitchwé bò lèstrenmité ògsidantal di léròp li sa bòdé pa lanmè di nò bò nò lanmanch bò nòlwès loséyan atlantik bò lwès a épi lanmè lanméditérannen bò sidès li sa frontalyé di bèljik a ké ligsanbou nò nòlès lanlmangn épi laswis bò lès a di litali ké monnanko bò sidwès épo di lèspangn ké landò bò sidwès frontchèr ya bò sid épi bò lès a di péy sa établi annan dé masif montangné pirennen yan lézalp ya ké joura frontchèr a nòlès pa ka apiyé sokò asou pyès zéléman natirèl lafrans métropoliten an ka konprann plizyò zilé notanman kòrsika ké zilé kotché li sa konprann ant latitid ya n ké n ensi ki lonjitid ya o ké e so pati kontinantal ka étann sokò asou anviron km di nò bò sid é di lès an lwès lafrans a sa égalman konpozé di patché téritwè ki sitchwé an dèrò di kontinan éropéyen kouranman aplé lafrans di lout lanmè ki ka pèrmèt li di fika prézan annan tout loséyan di monn sof loséyan argtik sa téritwè ya ganyen èstati ya ki varyé annan ladministrasyon téritoryal a di lafrans é sa sitchwé lafrans a ka posédé frontchèr térès ké brézil a épi sourinanm an atè lagwiyann ensi ké péy ba vya pati fransé a di sen marten londjò a di litoral di lafrans métropoliten an sa di km é di km lout lanmè enkli lafrans métropoliten atchwèl a ka tchipé pli gran pati di ansyen lagol sèltik a ki konkéri pa jules césar bò ié syèk anv j k mé li ka tiré so non dé fran roun pèp jèrmannik ki ka enstalé sokò òbò di ve syèk lafrans a sa roun léta ké linifikasyon ki ansyen é té roun di pronmyé péy ya di lépòk modèrn ki tanté roun lèspéryans démokratik prézans a di moun asou téritwè a di lafrans atchwèl a ka roumonté bò paléyotik enféryò tras ya pli ansyen yan di lavi moun ka daté di i té gen anviron lannen wonm an sa alò konfronté ké roun klima rèd é varyab ki marké pa plizyò lè glasyèr a ki ka modifyé so kad di lavi lafrans a ka konté roun nonm enpòrtan di gròt ki òrnen di paléyolitik sipéryò don dé di pi sélèb ya sa gròt di lasko dòrdògn anviron ké gròt chauvet pon di lark anviron konvèrsyon an bò kristchannism di chèf fran klovis batizé atè rens désanm a pa lévèk sen rémi ka fè di li alyé a di légliz a é ka pèrmèt li di konkéri ésansyèl a di lagol a annan tòrnan dé ve ké vie syèk fizyon an di léritaj galoronmen yan di zapò jèrmannik ya é di kristchannism sa lonng é difisil fran yan ka konstitchwé orijinèlman roun sosyété géryé ké lalwè ki tré élwangnen di drwè ronmen ké prensip krétchen òbò di souvren fransé ka mennen di miltip lagèr atè litali épi kont lanprò a charles quint néyanmwen règn yan di franois ié é di so tiboug henri ii sa sirtou marké pa roun ranfòrsman di pouvwè rwèyèl ki ka sasé divini absoli é pa roun rounésans litérèr é artistik fòrtman enfliyansé pa litali an lòrdonnans di villers cotterts ka fè di fransé lanng administrativ a ké jidisyèr di rwéyonm toutfwè linité a di lafrans a otour di pésonn an di lirwè sa bouskilé annan dézyenm lanmotché a di xvie syèk pa problenm rélijyé a ant ké lwit lagèr di rélijyon ka sigsédé yékò ant katolik ké kalvannis sa kriz rélijyé ka doublé sokò di roun kriz ékonnonmik é sirtou politik an lirwè henri iv ka mété finisman bay laj di rélijyon an pa lédit di nant ki ka bay roun libèrté di kilt parsyèl bay protéstan louis xiii ké so minis richelieu ké mazarin divèt fè fas bay lopozisyon an di nòb ki lé roupran yé ansyen pouvwè bò lanmenm lépòk lafrans a ka gangnen plizyò lagèr don lagèr di trant lannen é ka koumansé bay fòrm roun pronmyé lanpir kolonnyal prensipalman atè nouvèl lafrans atè lézanti épi asou larout di lenn yan délégé ya ki voyé bay léta jénéral ki ka louvri sokò mè ka pasé rapidman pouvwè ya ki sa atribiyé bay yé é ka érijé sokò an roun lasanblé nasyonnal ki konstitchwan lirwè a pa pouvé alò anpéché lasanblé konstitchwan di désidé labolisyon an dé privilèj annan lannwit a di out épi di adòpté out a déklarasyon di drwè wonm an é di sitwéyen déviz a libèrté égalité fratèrnité ka aparèt annan déba piblik a an partikilyé an annan roun diskou di maximilien robespierre asou lòrgannizasyon di gard nasyonnal a apré roun lésè di monnarchi konstitisyonnèl répiblik a ka wè jou sèptanm é louis xvi kondannen pou trayzon sa giyotinen pa jijman di konvansyon nasyonnal a janvyé a lafrans a sa roun sant di dévlopman kiltirèl ògsidantal dipi dé syèk rounlo artis fransé ka figiré parmi pli rounonmen yan di yé tan ké lafrans a sa roukonnèt annan monn antché a pou so rich tradisyon kiltirèl asou byen kiltirèl ya ki klasé annan patrimwenn mondjal pa unesco a an jwiyé sa fransé sa ki ka fè di lafrans ké lanlmangn katriyenm péy a di monn an nonm di sit kiltirèl ki klasé annan patrimwenn mondjal lafrans a ka posédé roun patrimwenn architègtiral rich témwen di roun lonng listwè é di kontré a di diféran tré sivilizasyonnèl tchwizin fransé a ka jwi di roun tré gran rounonmen notanman grémési so prodigsyon agrikòl di kalité soso diven chanpangn diven di bòrdo di bourgògn oben di lalzas etc ké fronmaj roquefort kanmanbè etc épi grémési rot gastronnonmi a ki ka pratiké dipi xviiie syèk lafrans a gen pou kod lafrik sa roun kontinan ki ka kouvri di sirfas térès a é di sirfas di latè ya ki émerjé so sipèrfisi sa di km ké so zilé sa ki ka fè di li trwézyenm mondjal si nou ka konté lanmérik kou roun sèl kontinan ké pli di bilyon di zabitan lafrik sa dézyenm kontinan ki pi péplé apré lazi é ka rouprézanté di popilasyon mondjal a an kontinan an sa bòdé pa lanmè lanméditérannen an o nò kannal di suez é lanmè rouj a o nò lès loséyan endjen o sid ès é loséyan atlantik à lwès lafrik sa travèrsé près an so milyé pa lékwatò a é ka prézanté plizyò klima cho ké imid o pli pré di lékwatò tropikal annan réjyon an ki konprann ant lékwatò é tropik cho é arid otour dé tropik tanpéré annan zonn di laltitid ké roun sirfas émerjé di milyon di km afrik sa trwézyenm kontinan pa so sipèrfisi sa ki ka rouprézanté di sirfas térès é di sirfas dé latè émerjé lafrik sa konsidéré pa tout paléyontolojis kou bèrso di mounité o sa né lèspès moun èv mitochondriyal apré lévolisyon d homo sapiens il té gen anviron à lan kontinan sa prensipalman péplé pa dé group di chasò kéyò dé migrasyon di moun modèrn yan an lentéryò a di kontinan ka daté dé menm lépòk ké dé tras di pèpman moun prékos an lafrik òstral lafrik di nò é atè saara sosyété afriken an sa èstrenmman jenn an di popilasyon an di kontinan té gen mwen di lannen é di so popilasyon té gen an mwen di lannen sa ki ka fè di li enkonstabman pli jenn réjyon an di monn lafrik di sid an fòrm lonng répiblik di lafrik di sid sa roun péy ki sitchwé an èstrenmité ostral a di kontinan afriken so kapital administrativ sa prétorya li sa frontalyé bò nò ké nanmibi botswannan ké zimbabwé épi bò nòlès ké mozanbik épi swazilann lesoto sa pou so pa roun léta anklavé annan téritwè sidafriken an lafrik di sid ka konté milyon di zabitan an lanmotché a di lannen ki répati an di nwè di koulòré di blanng ké di azyatik sibkontinan endjen nasyon ké fénotip ki varyé toubonnman lafrik di sid sa ensi atè lafrik péy a ki ka prézanté pi gran pòrsyon an di popilasyon ki nonmen koulòré blanng ké endjen li souvan aplé nasyon lark an syèl nosyon ki envanté pa larchévèk desmond tutu pou déziyen divèrsité a di nasyon sidafriken an é ki ranplasé konsèp a di sosyété pliral ki anplwayé présédanman pa téyorisyen yan di apartheid frontchè térès sidafriken yan ka atenn km botswana km lesotho km nanmibi km mozanbik km swazilann km zimbabwé km klima réjyonnal ya di téritwè sa lafrik di sid ka konté km di lakot lonng an di fasad a di latlantik litoral a sa plito régilyé ké lakot ya ka mizouré kilonmèt annan namaqualand nou ka òbsèrvé roun lèsplorasyon floral pannan roun mwè koté pli di lèspès véjétal ka fléri an menm tan lys alowès protea etc ant mi out ké mi sèptanm sa zonn sa tré touristik zonn di kap di bon lèspérans sa prensipalman roché épi tchèk kòlonni di mancho sa enstalé laba nou ka trouvé égalman zilé di fòk robben island ki ka akéyi tchèk fòk ki ka vini prensipalman dipi lantargtik koysan yan ki ka rougroupé koykoy ké bochiman sa pronmyé zabitan yan ki konnèt di lafrik di sid anv j k pronmyé pèp ya di lanng bantou ki ka vini orijinèlman di grassland kanmrounen atchwèl ki ka atenn atchwèl provens a di kwazulu natal bò d lannen di nou lè òbò xe syèk tchèk xhosas ka enstalé yékò annan réjyon an di fish river transkei an navigatò potidjé ya bartolomeu dias ka atenn kap a di tanpèt kap di bon lèspérans ki swivi an pa navigatò potidjé vasco de gama ki ka lonjé lakot di natal lenplantasyon définitiv a di éropéyen atè lafrik di sid ka daté di ké létablisman an pou kont a di konpangni olandé a di lenn oryantal di roun èstasyon di ravitayman bò d kap ki dirijé pa néyèrlandé jan van riebeeck an plizyò salaryé di konpangni a sa otorizé établi yékò définitivman annan kap alò ki tchèk katib sa dépòrté di batavia ké madagaskar pou palyé mank a di lanmen dòv asou plas an san huguenots fransé ka roujwenn administré ya di kontwè koumèrsyal é ka fondé franschhoek an kòlonni a di kap mété an plas annan donmenn èspòrtif a lafrik di sid sa sirtou konnèt pou so lékip di rigbi ké xv ki majoritèrman jwé pa laklas ya ézé ké blanng ki nou ka rouprézanté tchèk jouwò tèl ki franois pienaar frik di preez joost van der westhuizen andré venter os du randt percy montgomery etc tendai mtawarira pilyé ké bryan habana elyé sa atchwèlman klasé parmi miyò jouwò ya di monn lafrik di sid gen pou kòd lagwiyann la i jn guyane an fransé sa roun réjyon é roun départman fransé ki sitchwé atè lanmérik di sid konpétans ya di dé nivèl ya di kolègtivité sa ègzèrsé annan kad a di roun kolègtivité téritoryal inik ké lòrgann ki ka délibéré sa lasanblé di lagwiyann so kod insee a ké roun sipèrfisi di km é roun popilasyon di zabitan an lagwiyann sa dézyenm réjyon an di lafrans an tèrm di sipèrfisi épi dézyenm mwen péplé a apré mayòt li sa égalman départman an ki pi bwazé di téritwè kouvri ké roun danbwa ki parmi pi rich ya é mwen ékolojikman fragmanté annan monn an kou rounlo non di zandrwè annan lagwiyann non lagwiyann ka vini di roun lanng nativ anméririken li ka signifyé latè ké dilo ki abondan an lanng arawakyen non ofisyèl a di réjyon an sa lagwiyann istorikman i té ka ègzisté plizyò gwiyann gwiyann yan ka entégré yékò annan plato dé gwiyann oun ansanm jéyografik ki délimité bò nò épi bò lwès a ké flòv lorennòk annan vénézwéla bò nò épi lwès a ké loséyan atlantik bò sid épi lwès ké brézil ryo négro épi lanmanzonn jouk so bouchou lagwiyann gen kou kod lagwiyann sa frontalyé ké brézil asou km épi ké sirinanm asou km ki ka fè di brézil péy a ki gangnen pi gran frontchè térès ké lafrans sourinnam sa sizyenm li ka posédé oun klima ékwatoryal é sa ésansyèlman kouvri ké roun vas danbwa imid tropikal ki bòdé di mangròv bò lanmè so sousòl konstitchwé di roun boukliyé di ròch ansyen rich an latérit pov é asid ki ka fòrmen roun rélyèf ki parsimen ké insèlbèrg é antayé ké rézo di flòv ké larivyè dannyé ya sa prensipal zaks di sirkilasyon dipi ounlo syèk oben menm patché milénèr yé ka konstitchwé basen flivyal mas dilo é sa alimanté pa a m di présipitasyon anniyèl rélyèf di lagwiyann modlé sokò ké roun sòk ansyen ki bòdé ké roun plenn litoral ésansyèl di réjyon an gen oun altitid ki konprann ant émèt sign di roun trè ansyen lévolisyon mòrfolojik é jéyomòrfolojik sa ki ka rézilté féblès a di kontras topografik ya dé gran réjyon topografik sa distengé lagwiyann ka posédé oun klima ékwatoryal imid tanpératir mwéyenn sa di c kayenn konnèt oun sézon imid di désanm jouk jwiyé ké roun péryòd ki pi sèk pannan rès a di lannen annan sid lwès a atè triyanng an di itanni marwini oun téritwè di km sa rouvandiké pa sourinanm an dipi sa départman ka klasé sokò parmi pi rich ya di monn an matchè di byodivèrsité an zannimo ké véjétal danbwa lagwiyann sa roun danbwa primèr ké roun trè rot nivèl di byodivèrsité hot spot parmi pi rich ya annan monn an protéjé ké roun tout nouvèl park nasyonal ké sis rézèrv natirèl linyon entèrnasyonnal pou konsèrvasyon an di lannatir a ké linyon éropéyen le ka roukoumandé zéfò partikilyé di protèksyon danbwa imid di lagwiyann ka paradòksalman épannwi sokò asou roun dé sòl ki parmi pi pov di monn an azòt an potasyonm an fòsfò é an matchè òrgannik pou sa rézon é pas sa zonn toujou konsèrvé dé réfij pou tout lèspès ya lò dé péryòd sèk oben di glasasyon térès a sa danbwa ka abrité lékosistenm inik ki ka rété parmi pi rich ya é pi frajil ya di monn danbwa tropikal primèr tré ansyen mangròv savann insèlbèrg ké rounlo tip di zonn imid lanmotché di byodivèrsité fransé a sa atè lagwiyann dé plant dé vèrtébré sipéryò manmifè zozo pwéson é jouk dé zensek tou sala andan roun sèl départman di km oun park nasyonnal ké sis rézèrv natirèl ka òvré pou prézèrvasyon an dé milyé é dé lèspès osi divèrs ki inik laplaj ya di rézèrv natirèl nasyonnal di lanmanna asou koumin di awala yalimapo annan lwès ka konstitchwé pou toti marin yan roun sit di pont ésèpsyonèl a roun di pi enpòrtan an nivèl mondjal pou toti lit ya pou rézèrv natirèl zilé di gran konnèktab li ka abrité sèl kolonni di zozo maren ant tobago ké fernando de noronha asou pli di km di litoral pronmyé tras arkéyolojik potri gravir roupès poliswè di pèp nativ anmériken ant loyapòk ké maronni ka roumonté dipi vè miléner anvan nou lè patché di yé sigsèsò annan menm zonn jéyografik ka apartni prensipalman o group lengwistik di toupi gwaranni yan nou ka èstimen ki jouk finisman di iiiè syèk nativ anmériken arawak ké palikou orijinèr dé riv di lanmanzonn ka enstalé yékò asou litoral gwiyannen yé swivi o viiiè syèk pa nativ anmériken yan ki aplé karayb oben karib kalinya galibi ké wayannan lakot di lagwiyann sa roukonnèt pa christophe colomb an malgré pataj di monn nòv ki organnizé an pa trété di tordesillas ant portigal ké lèspangn nasyon éropéyen yan sa lorijin di rounlo tantativ di kolonnizasyon atè lagwiyann dipi xvie syèk a dipi ka koumansé pronmyé lenplantasyon fransé annan zonn di kayenn swivi pa annglé ya robert baker ké osi gaspard de sotelle ki ka enplanté pli di fanmi èspangnòl annan zilé kayenn an kòlonni di lagwiyann ka pran non di lafrans ékinòksyal si pronmyé tantativ enpòrtan di kolonnizasyon fransé ka daté di lannen yan li souvan té kontré trafalga akoz di disansyon entèrn di kolon yan rapò moun yan médjòk ké nativ anmériken yan ké osi dourté dé kondisyon di lavi notanman ké lafyèv jòrn nasyon yan di pèp nativ anmériken yan divèt fè fas ké roun enpòrtan to di mòrtalité akoz dé lépidémi nouvèlman enpòrté di lafrik ké léròp a kolonnizasyon di lagwiyann dabò ka fè travayé éropéyen yan angajé ya égalman aplé trannsis mwè ya pas yé yannen pa roun kontra di trwè lannen ké yé mèt sa kazi katibaj éropéyen fot di volontèr ké tré vit fika ranplasé pa roun sèrvitid di lorijin afriken ki sa anplwayé annan bitasyon yan lésplwatasyon agrikòl pou kiltir a di prodjwi kolonnyal souk zépis chokola ké kafé kou annan ròt kolonbi fransé katibaj a an gran pati sa réji pa tèks ya di kod nwè sa sosyété di bitasyon ka rété modèl ékonnonmik di lagwiyann li sa aboli an annan tout kòlonni ya anvan napoléyon ié désidé rétabli l an pou définitivman siprimen li pa dékrè avril a anba lenpilsyon abolisyonnis di victor schlcher annan disparisyon an di sa sistenm sèrvil mété finisman ké sa lékonnonmi tradisyonnèl kòlonnyal pou palyé finisman an di sa sistenm ékonnonmik ki té ka sèrvi pou dévlopé péyi a men soutou débarasé métropòl dé opozan politik répibliken é dé délenkan di drwè koumen ségon lanpir a désidé kréyé bangn atè lagwiyann yé ka akéyi transpòrté dépòrté épi égalman dé rélégé jouk an annan lannen établisman pénitansyé èspésyal osi nonmen bangn zannanmit ya sa enplanté annan téritwè inini a péplé di opozan politik ké entélèktchwèl endochinwè men osi ké piti délenkan vòlò ké proksénèt sa bangn yan ké fika roun gran léchèk an oun sit orifèr sa dékouvri annan lès gwiyannen asou laratay a roun afliyan di laprouag annan lwès dilò sa ègstrè di larivyè inini rot maronni koumansman an di xxè syèk té marké pa roun lariyé bò d lò ké sasò an aktivité ki ka antrennen krwésans a di koumèrs lokal souvan artifisyèl ké arè dé dannyé aktivité agrikòl pa mank di lanmen dòv an menm tan ki larényon karékoura épi lanmatinik lagwiyann ka divini oun départman fransé di lout lanmè an men dékolaj ékonnonmik ka pran tan vini akoz dé kou di prodiksyon ki élvé di féblès nimérik di popilasyon di dépandans koumèrsyal lenpòrtasyon vizavi di lègzagonn ké mank di lenfrastriktir pi élémantèr a vwè di kouminikasyon lékòl sistenm di lasanté krò sen laurent di maroni kayenn ké zilé djab té lyé ya di dépòrtasyon pou kondannen yan pou travay fòrsé di jouk asou désizyon di napoléon iii kaptenn alfred dreyfus té voyé an lagwiyann ka rété atò roun kolonni fransé jouk mars koté li òbténi èstati di départman di lout lanmè lafrans té ka antann dé déténi ki yé fika osi dé kolon men sa té oun léchèk fronmitir di bangn a té obténi apré ségon lagèr mondjal apré piblikasyon an di artik di albert londres é anba lenpilsyon di gaston monnerville a an ki dannyé konvwé di bangna té voyé bò lawiyann men a rounso an ki lasanblé nasyonnal konstitchwan désidé di rapatriyé sirvivan yan ki té lé pratikman yé tout roupati lopérasyon an té douré lwit lannen an jénéral di gaulle désidé di konstrwi roun baz èspasyal atè lagwiyann ki dèstinen pou ranplasé baz saaryen an ki sitchwé atè laljéri é pou dévlopé lékonnonmi gwiyannen an pozisyon di sa départman sa priviléjyé pròch di lékwatò ké roun larj louvriti asou loséyan sant èspasyal gwiyannen dipi pronmyé lafizé ya véronique larjman dévlopé sokò ké lannen yan dégra èspasyal di léròp a ké dé lansò kou ariane ké ariane ki ka roulévé oun véritab siksé mondjal sant èspasyal gwiyannen an dévlopé osi progranm véga ké roun baz di lansman soyouz ki konstrwi bò sennmari an lagwiyann ké asisté o lansman di nouvèl lafizé ariane projè dévlopé an an lalwè di désantralizasyon ka antré an vigò é roun transfè di konpétans ka opéré bò di kolektivité téritoryal ya ki ké divini aktò di dévlopman di lagwiyann finisman mars oun larj mouvman di manifèstasyon ké grèv té ka koumansé atè lagwiyann é ka mennen dépalsman dé minis di entèryò é di lout lanmè akò ki propozé pa gouvèlman té roufizé pa rouprézantan yan dé manifèstan ké grévis ya avril lagwiyann sa roun réjyon administrativ don lapréfèktir a sa kayenn li ka konstitchwé ké gwadloup é labmatinik ki sitchwé annan lézanti a départman fransé di lanmérik ya dfa lagwiyann ka éli roun lasanblé réfren an di laprobasyon pa gwiyannen yan pannan roun référandonm ki té gen lyé janvyé di fizyonnen konsèy réjyonnal ké konsèy jénéral an roun lasanblé inik oben roun kolèktivité inik bò nivèl kouminal i gangnen koumin ki dirijé pa dé limè sèrten dé koumin kou maripasoula ké kanmopi gen dé sipèrfisi ki pi enpòrtan ki sèrten départman métropoliten diplis sèrten koumin sa sibdivizé an vilaj ki sipèrvizé pa dé kaptenn pa ayò lagwiyann sa rouprézanté o nivèl nasyonnal pa dé dépité li sa osi pli gran dé nòv réjyon iltrapériférik di linyon éropéyen dipi é janvyé lagwiyann ka posédé òkò so pròp kour di lapèl ki té siprimen an ké so parkè jénéral di à dosyé ya té trété pa kour di lapèl di fòdifrans atè lanmatinik ki lwen di km di kayenn i ka ègzisté itou roun tribinal administratif ki konplètman otonnonm logo di kolèktivité téritoryal di lagwiyann sa sèl senbòl ofisyèl inité réjyonnal di jandanbri a ka itilizé pou so linifòrm blazon an di kayenn konsèy jénéral di lagwiyann ki disparèt an té adòpté an drapo di sendika utg kou drapo di lagwiyann i gen trwè tandans politik annan lagwiyann dé prensipal fòs politik ya ki ka rété kou annan tout lafrans drèt lwèyèlis a ki rouprézanté pa républicains yan ké gòch lwèyèlis a ki rouprézanté pa pati sosyalis gwiyannen psg fòs démokratik ya di lagwiyann fdg pati sosyalis ps épi léròp lékoloji vèrt anfen trwézyenm tandans politik a èstrenm gòch endépandan ki rouprézanté pa mouvman an di dékolonnizasyon é di lémansipasyon sosyal mdls ké walwari pati radikal gòch prg dipi é òktòb koumandan dé fòs larmé atè lagwiyàn sa jénéral di divizyon aéryen philippe adam lagwiyann gen militèr fòrmasyon militèr annan lagwiyann popilasyon an di lagwiyann sa di zabitan an soulon data ya di dannyé rousansman di insee otantifyé ké roun dékrè sala sa an fòrt logmantasyon li ké pouvé pasé à zabitan an soulon insee si tandans ya ki òbsèrvé di à té mentni sokò an rézon di oun fò to di krwésans natirèl i ganyen plis nésans ki désè é anba léfè di roun limigrasyon ki enpòrtan ki ka vini di péy ya ki pròch brézil gwiyannan ayiti sourinanm a départman fransé a ki mwen danséman péplé di lafrans hab km zabitan yan di lagwiyann sa aplé gwiyannen a pou pa konfann ké gwiyannyen yan ki sa zabitan yan di gwiyannan popilasyon sa atchwèlman rougroupé annan déztrwè koumin asou litoral lonng di rn bann litoral é òbò di gran flòv ya é di yé lèstchwè soso kouminoté ka koègzisté ka vinni di péyi ké jodla oun karantenn di nasyonalité don an lagwiyann ka fè pati di lafrans é sa roun départéman fransé men ka bénéfisyé di roun réjim partikilyé lalwè di asou séparasyon an di légliz é di léta sa toujou pa apliké annan lagwiyann ki ka rété sou réjim di lòrdonans rwèyèl di charles x di out klèrjé katolik é li sèl sa salaryé pa ka jénéral ensi prt sa réminéré pa oun budget di pou sa ki konsèrnen rélijyon an gwiyannen ka raproché sokò di pèp di lanmérik laten yan koté kriyòl ya di lagwiyann pratik a di rélijyon katolik sa di lonng dat abité di krwéyans popilèr ki ka admèt oun katolisism ki pirman latino anmériken pannan listwè kolonnyal rélijyozité di kriyòl ya té pwizé roulo di so trè annan pésonnalité katolik ki té idé andan fondasyon an di kolonni a kou sò anne marie javouhey résèpsyon an dé sakréman pratik a di lapriyè dévosyon an pou sèrten sen rit finérèr ya lafèt di sen lèspri asou laprouag sa koloré di krwéyans ki vini ké syèk ya èspò a ki pi popilèr atè lagwiyann sa foutbòl answit ka vini baskètbòl siklism oben òkò annbal néyanmwen i ka ègzisté annan départman tchèk klòb di kannoé di jido di aykido di lèskrim di lékitasyon di ranm épi di volébol lagwiyann gen kou lar marsyal djokan an oun disiplin ki wè jou grémési pratik gèryèr ya di nativ anmériken bouchinenngé ké kriyòl gwiyannen yan kannaval a sa roun di pentenng yan ki enpòrtan di lagwiyann li ka déroulé sokò laprenmidi ya di dimanch ant lépifanni an koumansman di mwè di janvyé ké mèrkrédi dé sann an févriyé oben mars group ya sa dégizé soulon tématik di lannen yé ka défilé òbò dé char ki dékoré annan ritm dé pèrkisyon é dé kwiv préparasyon an dé group ka douré tchèk mwè anvan kannaval a group ya ka défilé divan dtchèk milyé di èspèktatò ki ka anmizé yékò asou trotwè ya ké graden yan ki anménajé pou lokazyon lò lannwit ka koumansé tonbé touloulou ya ka randé yékò ofon dansinng yan déztrwè group brézilyen kou sa ki nou ka wè annan kannaval di ryo sa égalman aprésyé pou yé ritm ké yé konplé afriyolan kouminoté azyatik di kayenn ka patisipé osi annan défilé ké so touch karaktéristik ké tchèk dragon ki yé ka mennen fransé a sa lanng ofisyèl a di lagwiyann men patché ròt lanng lokal sa itilizé itou ségon lanng an ki pi palé annan sosyété a sa kriyòl gwiyannen oun lanng ké baz lègsikal fransé annglé èspangnòl potidjé lanng afriken ké lanng pèp nativ anmériken li wè jou bò xviie syèk ant katib afriken ké yé mèt fransé ki té ka tanté di kouminiké sis lanng bouchi kondé nègmaron yan ki palé pa bouchinenngé gwiyannen oben sirinanmen lanng aloukou sanmaka panmaka djouka mataray ké kwenti ròt lanng réjyonnal sa sis di sèt lanng di nativ anmériken yan arawak palikou kalinya wayannan wayanmpi émériyon san bliyé monng an lanng laosyen pou pak gwiyannen yan ka manjé roun manjé tipik di lagwiyann ki aplé bouyon wara répa tradisyonnèl di maryaj di gwiyannen yan sa zariko rouj ké douri lagèr frèt an anglé cold war an ris kholodnaa vona sa non an ki bay donné à konfrontasyon an douran dézyenm lanmotché di xxe syèk ant étazini ké irss é di mannyè pli larj ant démokrasi ògsidantal a ké réjim kominis ya li ka enstalé so kò progrésivman à partir di finisman an di ségonn lagèr mondjal a annan lannen yan à é ka douré jouk chit a dé réjim kominis an éròp fen rapidman swivi di dislokasyon di irss an désanm si èsprésyon cold war té jà itilizé an anglé notaman pou dézigné sèrtenn politik d adolf hitler an markè palò britannik george orwell sa krédité di té pronmyé ki anplwayé li annan kontèks a di aprè lagèr lagèr napoléonyenn yan sa séri a di lagèr ki té lyé lòské napoléon té ka dirijé lafrans yé sa an parti prolonjman dé lagèr ya anjandré pa révolisyon franséz di é ka douré pannan tout pronmyé anpir i pa ka ègzisté di consensus asou yé pwen di dépar sèrten ka konsidéré ki yé koumansé lò jénéral bonaparte ka pran pouvwar a an novanm ròt ka prolonjé lagèr ya di révolisyon franséz jouk é ka èstimé ki déklarasyon di lagèr di rwayom ini à lafrans an aprè kourt péryòd di lapè ki ka swiv trété a d amiens sa pwen di dépar dé lagèr napoléonyenn yan lajistis a sa roun prensip filozofik jouridik ké moral fondamantal an vèrti dilakèl aksyon moun yan divèt fika sanksyoné oben rékonpansé an fonksyon di yé mérit o gadé di drwè di moral a di vèrti a oben ròt sours nòrmativ di konpòrtman kwaki lajistis a sa roun prensip à pòrté inivèrsèl jis a ka aparèt pouvwar varyé an fonksyon di faktò kiltirèl lajistis a sa roun idéyal souvan joujé fondamantal pou lavi sosyal a ké sivilizasyon an antan ki enstitisyon san lyen nésésèr ké nosyon an li sa joujé fondamantal pou fè rèspèkté lalwa ya di lotorité a an plas léjitim oben pa lajistis a sa sansé pini kikonk ki pa ka rèspékté oun lalwa osen di so sosyété ké roun sanksyon ki gen pou lòbjèktif di li anprann lalwa a ké pafwè di kontribiyé à réparasyon an dé mal ki fè à otri oun patrimwann privé oben komen oben à anvironnman an lakolonbi an fòrm lonng répiblik di lakolonbi an èspangnòl colombia oben repblica de colombia sa roun répiblik konstitisyonnèl initèr ki ka konprann départman péy a sa sitchwé annan nò lwès di lanmérik di sid li sa bòdé à lwès pa loséyan pasifik a ké pannanman o nò pa lanmè a dé karayb à lès pa vénézwéla ké brézil o sid pa lékwatò ké pérou lakolonbi a sa e pli gran péy a pa so sipèrfisi ké e an lanmérik di sid ké pli di milyon di zabitan kolonbi a sa e péy a ki pli péplé a di monn é e di tout péy ya di lanng èspangnòl apré mègsik lakolonbi a sa roun mwéyen pwisans e pli gran lékonnonmi di lanmérik laten ké e an lanmérik di sid prodigsyon an di kafé di flèr di lémrod di charbon é di pétròl ka fòrmen prensipal sègtò a di lékonnonmi kolonbyen an labank hsbc ka èstimen ki lakolonbi ké pouvé fè pati dé pi gran lékonnonmi mondjal an kòlon èspangnòl ya ka rivé annan sa réjyon òbò di yé ka trouvé dé tribi endijenn ki sa chibchas oben muiscas ké tayronas ki yé ka désimen é konkéri èspangnòl a ka enplanté divèrs kòlonni ki plita sa konvèrti an provens ki ka fondé nouvèl grénad kou nwéyo an koumansman menm é à pati di kou vis rwèyèlté sala a ka enkli divèrs provens ki té apartni jouk sa monman à jiridigsyon an dé vis rwèyèlté di nouvèl lèspagn é di pérou vèstij arkéyolojik ya kou sa ya d el abra ka endiké ki lokipasyon di moun di atchwèl téritwè kolonbyen an ka roumonté ant é anv j k chimen yan ki swivi pa pèpman fika varyé kou ka an témwagné répartisyon an dé diféran fanmi lengwistik ké dévlopman kiltirèl a péryòd paléyoendjen arkayk é fòrmativ so sitchwasyon jéyografik ka fè di li roun koulwè di popilasyon ant mézolanmérik karayb zann yan ké danbwa anmanzonnyen an pronmyé kontak ant éropéyen yan ke atchwèl lakolonbi te gen lyé à laswit a di roun lèspédisyon ki koumandé pa èspangnòl a alonso de ojeda ki mennen dipi pénensil a di guajira en douz lannen plita èspangnòl ya té ka fondé santa mara la antigua del darién yé pronmyé kòlonni asou kontinan anmériken an épi apré ki li ka ka konsolidé yé prézans annan zonn kotché ya ké fondasyon an di santa marta ké kartajenn dé lenn té ka koumansé lèsplorasyon an dé réjyon entéryò ké fondasyon an di popayn ké bogota lakolonbi a sa divizé an senk gran réjyon natirèl karayb pasifik zann lorénoki ké lanmanzonni annan chaken di yé konpozisyon étnik lanng nouriti ké lagtivité ékonnonmik ya sa tré divèrsifyé zonn yan ki pli péplé ya sa zonn yan dé zann koté ka trouvé so kò lavil ya ki pli enpòrtan notanman bogota medelln bucaramanga ccuta san juan de pasto manizales pereira neiva ibagué ké tunja épi zonn an di lakot nò a karayb koté ka trouvé so kò barranquilla carthagène dé lenn santa marta sincelejo montera ké valledupar antrot trwézyenm lavil a di péy cali ka trouvé à frontchè a dé zonn pasifik ké anden téritwè kolonbyen an ka étann so kò asou roun larj pati di plak sid anmériken koté ka trouvé so kò laplipa dé latè ki émèrjé plak karayb o nò ké plak di nazca à lwès lakolonbi a sa travèrsé di sid lwès o nò lès pa kòrdiyèr dé zann à pati di né di los pastos masif ki sitchwé à frontchè a di lékwatò a sala a ka divizé so kò an trwè branch kòrdiyèr ògsidantal santral ké oryantal kiltir kolonbyen an ka prézanté roun divèrsité dwèt à konfliyans a di lenfliyans miltip annan listwè di péy kiltir endijenn ki déja établi lò èspangnòl ya rivé kiltir éropéyen an an partikilyé èspangnòl ké kiltir afriken yan ki enpòrté o kour di prosésis di kòlonnizasyon li ka patajé égalman sèrten tré fondanmantal ké ròt kiltir ispanno anmériken notanman o nivèl di rélijyon an di lanmizik a dé dans dé varyan di lanng èspangnòl a ki palé ensi ki dé fèstivité oben ròt tradisyon lakolonbi a gen pou kòd roun lalfabé di alpha é bta dé pronmyer lèt di lalfabé grèk sa roun sistèm di ékritir konstitchwé di roun ansanm di senbòl don chaken ka rouprézanté oun dé fonenm di roun lanng chaken dé senbòl oben grafenm sa osi aplé lèt annan ka ya pli senp ha chak lèt ka korèsponn à roun fonenm di lanng an é envèrsman sèrtenn lèt pouvé rousouvri roun oben plizyò djakritik afen di étann stòk di grafèm a si sala sa ensifizan pou noté son yan di lanng oben pèrmèt di évité anbigité ya di mennm mannyè a oun lalfabé pouvé fika étandou pa itilizasyon di digramm oben òkò di lèt siplémantèr lalfabé grèk a sa roun lalfabé bikaméral di vennkat lèt prensipalman itilizé pou ékri lanng grèk a dipi finisman an di ixe oben koumansman an di viiie syèk anv j k a pronmyé ké pli ansyen lalfabé annan asépsyon an ki pli rédjwit a di sa mo pas li ka noté chak vwayèl é konsonn ké roun grafenm ki séparé jòdla òkò grèk modèrn an ka itilizé sa lalfabé pa pasé a lèt ya té sèrvi égalman pou nimérasyon grèk a dipi iie syèk a anv j k mè chif arab ya ka tann pou ranplasé yé an lagrès dabò inikman ékri an kapital lalfabé grèk progrésivman doté so kò di miskil épi di djakritik laljéri prounonsé al e i an arab al jaz ir é arab aljéryen dzayer djazar oben jazayr oben ldzayer an tanmazigt ké tifinag dzayr sa roun péy di lafrik di nò ki ka fè pati di magrèb é dipi roun léta ki nonmen an fòrm lonng répiblik aljéryen démokratik ké popilèr abréjé an radp an arab an tanmazigt tagduda tamegdayt taerfant tadzayrit an popilasyon aljéryen an sa di milyon di zabitan so kapital laljèr lavil a ki pli péplé a di péy sa sitchwé annan nò a asou litoral méditérannéyen ké roun sipèrfisi di km a an menm tan pli gran péy a di lafrik di monn arab é di basen méditerranéyen li ka patajé pli di km di frontchè térès ké tinizi a bò nòlès nijèr bò sid lès mali a bò sid lwès moritanni a ké saaara ògsidantal bò lwès épi anfen maròk bò nòlwès laljéri a sa péy a ki pi étandou di kontinan afriken men osi di monn arab é di pourtour méditérannéyen so pati sid ki ka rouprézanté roun fragsyon notab di saaara annan nò a di péy ké lonng di litoral méditérannéyen ka étann sokò bann di tell asou anviron km larj di jouk km li sa fòrmen di piti chenn di montangn masif di traras mon di tessala dahra djurdjura masif di titteri babors mon yan di konstanten anfen djebel edough sa montangn yan ka konstitchwé pati a ki pli sèptantriyonnal a di latlas tellyen pwen kilminan an di sa ansanm sa mon lalla khaddja annan sid a di djurdjura sa pik ka atenn mèt di laltitid é sa roukouvri di lannèj pannan livè latlas saaaryen ka prolonjé rot latlas maroken pa mon yan di ksour mon djebel assa di djebel amour m bò touilet makna di mon yan di ouled nal m bò djebel senalfa di mon yan di zab m bò djebel mimouna anfen pa lorès annan so pati oryantal bò sid di latlas saaaryen plizyò loazis ka konstitchwé sa ki nonmen lapòrt di dézè laljéri a an rézon di so tradisyon di latè di lakéy ké miltip sivilizasyon ki travèrsé li té érité di roun listwè ki rich toubonnman ki ka èsprimen sokò ké vèstij di lépòk ki varyé a konran ki lafrik lanméditérannen léròp ké loryan ka marké di yé lenfliyans èspésifik chiminman istorik a di laljéri pronmyé vèstij arkéyolojik ki notab sa di laj prélistorik é ka roumonté bò lépòk néyolitik kou sa ya di park nasyonnal di tasili ki nou ka konsidéré kou mizé ké syèl louvri ki pi étandou annan monn an kiltir aljéryen an sa tré rich varyé é tré ansyen chak réjyon chak lavil oben lowazis ka konstitchwé roun lèspas kiltirèl partikilyé kabili aurès l algérois rot plato valé di mzab gourara hoggar saoura loranni sa chaken dé réjyon ké dé partikilarité kiltirèl é pafwè lengwistik pronmyé mannifèstasyon kiltirèl asou téritwè a di laljéri atchwèl sa vyé di milyé di lannen tèl fasinan témwangnaj di lar ripès di tasili n ajjer é pa tout bèl lédifis ki érijé toupannan listwè di sa bèl péy ki ka rivé ké lartizanna ki toujou tré prézan épi richisim lar aljéryen ka rouflété chapit ya di listwè ki sa péy pasé ké diféran lenfliyans ya ki li té gen laljéri gen pou kòd langlétè a an annglé england lnd sa roun nasyon konstititiv di rwéyonm ini li sa bòdé pa lékòs bò nò ké péy di gal bò lwès so litoral sa antouré pa lanmè a di nò à lès lanmè di lirlann bò nòlwès épi lanmanch a bò sid ki ka séparé li di léròp kontinantal a so téritwè ka kouvri majorité a di sant ké sid di zilé di gran britangn é li ka enkli égalman roun santenn di ti zilé so kapital sa lonn ki sa pronmyé lè irben an di rwéyonm ini é soulon kritèr ya ki rétni di linyon éropéyen an langlétè sa nasyon an ki pi péplé a di rwéyonm ini ké milyon di zabitan an sa ki ka rouprézanté di popilasyon britannik a é sa pli gran an ké roun sipèrfisi di km non an di langlétè sa frékranman mé fosman anplwéyé pa sinégdòk pou déziyen rwéyonm ini annan so ansanm dé tchè di gran britangn bò sid ké sant ka konstitchwé langlétè ensi ki tchèk zilé bò di larj a kou zilé di wight oben zilé scilly nasyon konstititiv a sa frontalyé ké dé ròt nasyon di rwéyonm ini lékòs bò nò ké péy di gal bò lwès é sa pli pròch di kontinan éropéyen ki tout ròt zilé britannik langlétè sa séparé di lafrans pa roun koridò maritim di kilonmèt menm si tinèl a anba lanmanch ka yannen yé bò d folkestone langlétè ka posédé osi tchèk litoral asou lanmè di lirlann lanmè di nò ké loséyan atlantik a dégra ya di lonn di liverpool ké di newcastle upon tyne ka trouvé rèspègtivman yékò an bouchou a di tanmiz a di mersey é di tyne severn an sa pli lonng larivyè di langlétè asou kilonmèt li ka jité sokò annan kannal a di bristòl é sa sélèb pou so lanm di fon di pli di dé mèt di rotò annan maskaré a di severn soupannan pi lonng larivyè a ki antchèrman atè langlétè sa tanmiz a lonng di kilonmèt i ganyen patché lak pi gran an ki fika windermere annan byen nonmen an lake district pa tchèk kar di profondò di lanmanch a ki drésé pa tchèk sonna iltrapèrfègsyonnen oun jigantèsk valé ofon di lanmè té pouvé fika roukonstitchwé an d ki ka prézanté karagtéristik ya di lérozyon an ki dwèt pa lékoulman an di flwid kataklism an té prodjwi sokò i ganyen lannen ké laswit a di riptir a di roun baraj natirèl ki ka ègzisté ant douv ké kalé lak glasyèr a an anmon ki té ékoulé sokò ké roun débi sipéryò di roun milyon di mèt kib pa ségonn annan sa valé ki ka séparé zilé a di kontinan oun ségon linondasyon té rouprodjwi i ganyen lannen lavil a ki pi péplé a di langlétè sa lonn kapital a di rwéyonm ini li sa swivi pa tchèk lavil ki ka dévlopé sokò bò xixe syèk lò di révolisyon endistriyèl a manchester birmingham leeds ké liverpool zo di moun yan ki dékouvri atè langlétè ki pli ansyen yan gen pli di lannen sa dékouvèrt di rès d homo erectus té fèt annan norfolk ké suffolk atchwèl homo sapiens rivé annan sa réjyon pou pronmyé fwè a i gen anviron lannen men akoz di péryòd ké kondisyon difisil di dannyé péryòd glasyèr ki konnèt annan sa réjyon anba non an di glasasyon devensian yé ka fwi pou alé annan montangn yan di sid di léròp sèl gran manmifè ya kou manmout bizon ké rinoséròs lennen ka rété northumbrie ké mercie sa atò fòs ya ki donminan toutfwè apré konkèt vikinng yan bò nò ké lès ké lenpozisyon di danelaw ki lé di lalwè di vikinng yan wessex ka divini pronmyé rwéyonm annglé a anba alfred le grand linifikasyon an ka fè a d édouard l ancien lirwè a di wessex ki asisté di so sò thelfld souvren di mercie annan lannen yan lès angli sa konki an rwéyonm d york an men òkò roun fwè pédi an northumbrie an anba nouvèlman fòrmen rwéyonm an di gran britangn limyè annglé ké ékosé ké royal society ka prodjwi rounlo linovasyon an syans ké enjényéri sa ka pèrmèt bay lanpir britannik a di prospéré pou divini pi gran an di listwè é révolisyon endistriyèl ka aparèt atè langlétè ki ka provoké profon chanjman sosyo ékonnonmik ké kiltirèl lagrikiltir a ka endistriyalizé sokò lizin yan ké min yan ka aparèt tout kou rézo routché férovyèr ké maritim ki ka fasilité lèspansyon an ké dévlopman an di révolisyon endistriyèl a ké pli di milyon di zabitan langlétè sa di lwen nasyon konstititiv a ki pli péplé a di rwéyonm ini ké anviron di popilasyon total a pou konparé langlétè a ka posédé è pli gran nonm di zabitan annan linyon éropéyen an ké e annan monn an ké roun dansité di zabitan an kilonmèt karé a dézyenm téritwè ki pli danséman péplé a di linyon éropéyen an apré malt kou so non ka sigjéré li annglé a sa istorikman lanng an di langlétè é sa toujou lanng prensipal a a roun lanng endo éropéyen annan branch annglo frison di fanmi a di lanng jèrmannik apré konkèt nòrman an vyé annglé a sa konfinen annan klas sosyal popilèr ké nòrman an laten ké annglo nòrman ka siplanté li annan laristokrasi annglé a ka itilizé lalfabé laten an ké chif arab ya kou sistenm di lékritir dipi koumansman an di lépòk modèrn an nouritir a di langlétè té toujou fika karagtérizé pa so senplisité di apròch lonnètté di so savò ké patché ròt kalité a ké prodjwi natirèl pannan mwéyen laj ké pannan rounésans a tchwizin annglé a té doté di roun ègsélan répitasyon malgré roun déklen ki té koumansé pannan révolisyon endistriyèl a ké labandon di latè ké lirbannizasyon krwasan di popilasyon an pronmyé rotò annglé ya ka ékri an laten kou bède le vénérable ké alcuin litératir vyé annglé ka fourni powenm épik beowulf kronnik anglo sagson ensi ki tchèk lékritir krétchen kou judith limn di cdmon ké rounlo ajyografi apré konkèt nòrman an di langlétè laten an ka sirvi parmi klas sosyal ki édiké ensi ki annan litératir anglo nòrman lanlmangn an fòrm lonng répiblik fédéral di lanlmangn ki abréjé an rfl an anlman deutschland dlant fòrm lonng bundesrepublik deutschland abréjé an brd sa roun péy di léròp santral ki antouré pa lanmè a di nò dannmark ké lanmè baltik o nò pa pòlògn ké répiblik tchèk à lès pa lotrich é laswis o sid é pa lafrans ligsanbou bèljik ké péy ba à lwès a péy désantralizé é fédéral lanlmangn ka konté kat métropòl di pli di roun milyon di zabitan kapital a bèrlen ensi ki hambourg munich épi kòlògn syèj a di gouvèlman sa sitchwé annan lavil a di bèrlen é annan lavil fédéral a di bonn lavil a di frangfò asou main an sa konsidéré kou kapital finansyé a di lanlmangn a annan sa lavil ki ka trouvé so kò labank santral éropéyen an lanng ofisyèl a di péy sa anlman an so lanmonnen a léro a so déviz sa einigkeit und recht und freiheit linité é drwè di libèrté ké so drapo sa konstitchwé di trwè bann lorizontal o koulò nasyonnal di lanlmangn nwè rouj ké dilò so limn nasyonnal sa das deutschlandlied an gwiyannen chanté a di lanlmangn o dépa i té gen roun mo gotik thiuda ki ka signifyé pèp li ganyen kou ladjègtif thiudisk thiudisk té fika transfòrmen an theodischus pa ronmen yan épi an teudischus thiudisk divini diutisca an vyé rot anlman pou abouti à deutsch an anlman modèrn oben tysk annan lanng èskandinav ya koté tyskland an ansyen fransé laten theodiscus bay thodesche épi tudesque gwiyannen modèrn an préféré mo anlman an kou fransé a allemand ki isou di laten alamanni ki té ka déziyen pèp a dé anlanman i égalman valab pa lègzanp an potidjé alemo an èspangnòl oben kastiyan alemn é pou katalan an alemanys italyen an li konsèrvé lorijin laten an annan so ladjègtif tedesco pou di anlman germany an annglé ka référé so kò jèrmenn é saksa an finnwè é an èstonnyen ka référé so kò o sagson annan lanng yan dé pèp slav non an rouvoyé o flòv niémen nemetskii an ris ki té ka séparé yé dé péplad jèrmannik oben à ladjègtif a ki ka signifyé miyèt an lanng chinwè ékri non an di lanlmangn sa dégu isi dé sa labrévyasyon an di transkripsyon an déyzh di mo anlman deustch é gu ka signifyé péy lontan donminen pa lotrich annan kad a di sen lanpir ronmen jèrmannik di à épi di konfédérasyon jèrmannik a di à an an finisman an di lagèr franko prisyen divèrs léta anlman yan fika réyni annan roun léta ki donminen pa lapris a ki ka bay ensi nésans à lanlmangn inifyé modèrn nonmen égalman dézyenm reich oben reich wilhelminyen défèt anlman an ki ka swiv pronmyé lagèr mondjal a té ka provoké an lavennman an di répiblik a épi an sa a di trwézyenm reich lakèl té ka éfondré so kò an annan défèt a di ségon lagèr mondjal a dabò tchipé pa fòs armé ya di so venkò lanlmangn fika séparé an dé parti an ki ka fòrmen répiblik fédéral di lanlmangn nonmen lanlmangn di lwès é repiblik démokratik anlman nonmen lanlmangn di lès réynifikasyon an gen lyé ògtòb onz mwa apré chit a di limou di bèrlen ki té ka marké réynifikasyon popilèr a an so kapital ka viré divini bèrlen lengwistik a ké tègs laten yan ka montré nou ki mansyon an di pèp jèrmannik ka roumonté à lépòk ronmen an soupannan istoryen yan ka tandé yé kò pou trouvé lorijin yan di roun téritwè anlman o partaj di vèrden di louis le germanique òbténi lò di sa partaj lès di lanpir karolenjyen an ki nonmen fransi oryantal a di fransi oryantal a ki sa isou sen lanpir ronmen jèrmannik a ki fondé pa oton ié nonmen gran an sa lanpir anlman ka konprann lout téritwè a di atchwèl lanlmangn litali di nò é labourgògn dipi so fondasyon sa nouvèl lanpir sa antravé pa tibout a di lenstitisyon asou lakèl ya lanprò a pwé asiz so lotorité ké féblès a dé rouvini lanprò ya ki ka dispozé ki di yé pròp donmenn pou finansé yé politik sistenm an di lélègsyon di lanprò a pa prens élègtò ya ka kondjwi souvan à afébli pouvwè a di monnark tradisyonnèlman lanprò a ki éli té ka antrouprann roun vwayaj atè ronm pou fika kouronnen pa lipap a di à bilyon di dm té envèsti chak lannen à lès a di lanlmangn san parvini à soti sa réjyon di lakriz mé dé réfòrm an profondò sa antrouprann annan dé parti ya di lanlmangn annan lannen yan afen di ensité péy a à fika pli konpétitif an partikilyé sa a di sistenm di routrèt an lanlmangn di à lotonm gouvèlman anlman an sa dirijé pa gerhard schrder di spd parti social démocrate les ékolojis di parti die grnen ka partisipé à roun gouvèlman di kowalisyon apré lélègsyon léjislativ ya ki antisipé di chansélyé krétchen démokrat a angela merkel ka dirijé roun gouvèlman ki bazé asou roun gran kowalisyon ki ka rougroupé sa fwè cdu a é so branch bavarwè csu a ké spd a dipi menm an angela merkel sa à kabèch a di roun kowalisyon nwè jòrn ant cdu a é libéral ya di fdp anvan di fòrmen roun nouvèl gran kowalisyon apré lélègsyon fédéral ya an nò a sa tchipé pa plenn an di léròp di nò ki fòrmen pa glasyasyon yan di katèrnèr o péyzaj ki fòrtman diféransyé sant a pa dé montangn ansyen di laltitid ki pa tré élvé sid a pa roun basen sédimantè é pa masif alpen an sa péy ki bòdé o nò lwès pa lanmè di nò é o nò lès pa lanmè baltik a ka tchipé oun laplas santral annan linyon éropéyen an pa so sitchwasyon so pwisans démografik endistriyèl é koumèrsyal oun gran parti di lanlmangn ògsidantal ka fè parti di léròp rhénane réjyon an ki pli dinanmik a di léròp é roun dé pli dinanmik di monn réynifikasyon an di chanjé lòrgannizasyon entèrnasyonnal a di lèspas anlman an lèspas rhénan ka rété soupannan tchò a di lanlmangn ké lags ki pli frékanté a osi byen asou plan ékonnonmik a ki asou plan démografik a malgré nésésèr mitasyon an di ruhr frangfò é konnirbasyon di réjyon rhin main ka kontinwé di jwé so ròl di kapital finansyé di péy lanlmangn an konnèt dé chanjman téritoryal sigsésif o xxe syèk défèt a di sonnen glas a di lanpir anlman an trété a di versailles di ki ka larélé problenm an di lanlmangn ka fè pasé sipèrfisi a di lanlmangn di km à km sala a sa anpité di lalzas moselle di nò di schleswig é d eupen épi di malmedy di plis pou pèrmèt à pòlògn an di ganyen agsé a à lanmè a pris oryantal sa séparé di lirès di lanlmangn pa koridò a di dantzig lanlmangn sa péplé di millions di zabitan an désanm don milyon di étranjé ké so zabitan pa km lanlmangn an sa roun dé péy ki pli danséman péplé ya di léròp apré péy ba bèljik ké rwéyonm ini a péy a ki pli péplé a di linyon éropéyen an lwès a di péy ka rété pli péplé ki lès a annéfè nou ka kontré di enpòrtan konsantrasyon irben à lwès a réjyon métropoliten rhin ruhr annan sid lwès réjyon rhin main réjyon métropoliten rhin neckar ké sid di péy réjyon métropoliten di stuttgart réjyon métropoliten di munich anlman an sa roun lanng endo éropéyen ki ka apartni à branch ògsidantal a dé lanng jèrmannik di menm ki néyèrlandé a oben annglé a di popilasyon an gen anlman an kou lanng matèrnèl sa ki ka endiké roun tré gran onmojénéyté lengwistik di lokitò ka palé rounòt lanng dannwè frison sèptantriyonnal frison oryantal sorab pòlonnen palé ya di dé group ronm lsinti ya ké ronm anlman yan ensi ki tirk kird oben sèrb lanlmangn an ka fè parti di lè a di sivilizasyon ògsidantal é éropéyen an é ka konté sit ki enskri o pratrimwenn mondjal don trant sèt kiltirèl é trwè natirèl lanlmangn ka konnèt osi pratik a di lanmizik tradisyonnèlman notanman yodel ki òkò konnèt di nou jou annan réjyon alpen yan di bavyèr lanmizik popilèr anlman an ka aplé so kò schlager ounlo group kou modern talking alphaville mnchener freiheit ireen sheer dschinghis khan oben chantò di nouvèl vag anlman neue deutsche welle nena orijinèr di lanlmangn té konnèt roun sigsé entèrnasyonnal litératir anlman an ka enskri so kò annan kad a pli jénéral a di litératir a di lanng anlman ki ka rougroupé ansanm an dé zòv litérèr di lanng anlman qn angloban sa ya ki prodjwi an lotrich ensi ki annan roun parti di laswis a sèrten dizangnò anlman mennen roun kontribisyon enpòrtan o dizangn endistriyèl modèrn an enspiran yé kò notanman di lékòl di bauhaus di dieter rams é di braun lanmòd vèstimantèr a an lanlmangn si li pa ka dispozé di lenfliyans o nivèl mondjal sa sours di plizyò pésonnalité ki roukonnèt tèl karl lagerfeld oben claudia schiffer ensi ki di mark ki larjman enplanté kou hugo boss oben esprit lanlmangn an gen pou kod lanmanpa sa roun léta fédéré di brézil ki sitchwé asou lakot atlantik a annan lègstrenm nò a di péy li sa bòdé o nò pa lafrans a lagwiyann à lès a pa loséyan atlantik é o sid é à lwès a pa léta di par li sa délimité o sid pa délta di lanmanzonn an li gen roun sipèrfisi di km é ka konté zabitan èstimasyon out ibge kapital a sa makapa lavil ya ki pli péplé ya sa makapa habitants ké santannan zabitan oun lékip di arkéyològ brézilyen té dékouvri atè caloene annan basen anmanzonnyen an bò di lagwiyann roun lòbsèrvatwè astronnonmik ki ka daté probabman di lannen létid dé séranmik ki trouvé asou lyé ya soulon arkéyològ mariana petry cabral di lenstiti di sasé syantifik ké tègnolojik di lanmanpa iepa sèl roun sosyété òrgannizé té pouvé fika an mizou di érijé oun tèl monnouman mégalitik lòbsèrvatwè a sa konstitchwé di blòk di grannit ki ka mizouré chaken m di rotò ki dispozé an sèrk régilyé annan roun klèryè di danbwa anmanzonnyen an pa trété di tordesillas a téritwè a di atchwèl lanmanpa té ka apartni o èspangnòl pannan linyon an dé kouronn èspangnòl ké potidjé réjyon an té érijé an kaptennri di costa de cabo norte kot di kap nò anba dirègsyon an di bento parente sa désizyon té fè pou protéjé réjyon an kont fransé olandé ké anglé ki ka enstalé yé kò piti piti annan réjyon an byen ki soulon trété a di tordesillas réjyon an ki èspangnòl pa té janmen rouvandiké pa lèspangn advèrsèr ya dé potidjé té fransé ya ki enstalé atè kayenn trété d utrecht an roukonnèt définitivman potidjal a kou mèt di réjyon an jouk xixe syèk lanmanpa té ka sèrvi rounso di ranpa militèr san agtivité ékonnonmik lò di lendépandans a an li té ka fè parti di para djopopo a ké lafrans a ka kontinwé jouk pannan péryòd a di kontèsté franko brézilyen lò drwè ya di brézil té roukonnèt pa roun larbitraj swis lafyèv di kaoutchou o xixe syèk té ka bénéfisyé pou lanmanpa an li fika séparé di para é érijé an téritwè annan lannen yan té dékouvri dé jizman di manganèz li èsplwaté pa roun filyal di bethlehem steel company an té enplanté pa roun endistriyèl anmériken roun méga projé projé jari a pou fabrikasyon an di séliloz d èsplwatasyon di bwa é di kiltir di douri sa projè péké abouti an lanmanpa ka divini roun léta à lokazyon an di nouvèl konstitisyon brézilyen an lanmanpa randé an obligatwa lanségnman di fransé annan lékòl piblik ya à laswit a di roun lalwa fédéral di ki ka blijé lékòl piblik ya di péy à anségné omwen roun lanng étranjé chwè a di lanmanpa pou fransé ka èspliké so kò pa roun volonté di raprochman ké lagwiyann an ki limitròf menm di roun volonté di dézanklavman akoz di lizòlman an pou dé rézon jéyografik di sa léta pa rapò à lirès di brézil garenmpéros ya sasé dilò brézilyen yan li ka prospègté é ka sasé dilò atè lagwiyann di mannyè ilégal ka vini à pli di di léta brézilyen an di lanmanpa pli souvan an yé ka posédé dé roudiman di fransé pas a lanng étranjé sirtou anségné annan lékòl ya di sa léta sa ki ka fè ki rélasyon yan ké ladministrasyon an ké jandanbri a di lagwiyann sa alò fasilité drapo a ka daté di dékrè no di avril koulò blé a o sonmè ka senbolizé syèl a laro di lanmanpa osi ki lajistis a vèrt a o sant danbwa plivyal lokal ya jòrn an laro sa roun senbòl di linyon é di richès natirèl nwè a dé bann étrwa ka raplé sa ya ki sa mò pou byen an di léta épi blanng an volonté a di sa dannyé di viv an lapè annan èstabilité a senbòl goch a ka raplé fòrtérès a di so josé koté té nèt kapital a makapa zabitan yan sa aplé amapaenses an potidjé yé té an out src ibge lémigrasyon an sa asé enpòrtan ké dé brézilyen pov ki vini di ròt léta prensipalman di nordeste é notanman di garenpéros sasò dilò ilégal popilasyon an dé koumin municipios pa lòrd dékrwasan soulon lenstiti brézilyen an di jéyografi ké èstatistik pou ki pibliyé o journal ofisyèl kapital a makapa ka konsantré pli di lanmotché a di popilasyon an di léta zabitan ké ké konnirbasyon an lenstiti brézilyen di jéyografi ké èstatistik ka èstimen ki léta ké dépasé milyon an di zabitan an rélyèf a sa pa bokou agsidanté laltitid sa an jénéral enféryò à m larivyè ya ki pli enpòrtan yan sa lanmanzonn an jari a loyapòk a oben oiapoque araguari a caloene ké maraka lanmanzonn an an èspangnòl ro amazonas an potidjé rio amazonas sa roun flòv di lanmérik di sid so dévi mwayen à lèstchwè a di m s sa di lwen pli élvé a di sa a di tout flòv ya di plannèt a é ka ékivalé o volim kimilé dé sis flòv ki ka swiv imédjatman annan lòrd a dé débi ké so km ya a pli lonng flòv a di latè a ké nil a lanmanzonn an sa osi pli gran flòv pa imansité a di so basen i ka drennen roun sirfas di km san tocantins swé di lanmérik di sid é ka évalé li di roun fwè é dimi sirfas a di linyon éropéyen an konngo dézyenm flòv pou sipèrfisi a di so basen ka atenn rounso milyon di km basen an di lanmanzonn an ka étann so kò dé latitid nò jouk sid flòv a ka pran so sours annan zann yan ka travèrsé pérou kolonbi a ké brézil a é ka jité so kò annan loséyan atlantik a o nivo di lékwatò a so rézo idrografik ka konté pli di kour dilo lanmanzonn an sa à li sèl à lorijin an di di volim total dilo dous ki dévèrsé annan loséyan yan di monn so dé prensipal afliyan yan madeira ké rio negro ka fè yé menm partie dé pli enpòrtan kour dilo di monn pa yé débi ké m s é e rio japura m s ka rivalizé ké misisipi a anmérendjen yan té lésé patché tras di yé lavi antéryò à kolonnizasyon an yé ka bay lokazyon an di nonbré sasé é di piblikasyon an konsékans annan donmenn yan di larkéyoloji a létnolistwè a lantropoloji a lékoloji a botannik a oben pédoloji a an partikilyé sours a pli lwenten an di lanmanzonn an annan zann périvyen yan té fèrmman établi ki résanman a roun rwiso ki sitchwé annan réjyon an d arequipa asou roun sonmé di m di laltitid nevado mismi aprogsimativman à km à lwès a di lak titikaka é anviron à km o sid lès di lima sa montangn té sigjéré pou pronmyé fwè a kou véritab sours a an mé té konfirmen anvan rwiso a ka ékoulé so kò dipi nevado mismi jouk larivyè a apurmac l apurmac ka pran sigsésivman non an di ene épi di tambo é ka fòrmen l ucayali apré ki li roujwenn ro urubamba ki ka vini di kouzko l ucayali ka jwenn so kò o maran apré roun lonng parkour bò d nò a flòv a ka pran alò non an di amazonas o pérou é an kolonbi épi sa di rio solimes an antré o brézil o nivo di tabatinga é òkò sa a di lanmanzonn à rotò a di manaos apré ki li té roujwenn pa rio negro londjò total a di flòv di so sours à so bouchou sa di km sa ki ka an fè dézyenm pli lonng flòv a apré nil a km mé li sa di tré lwen pronmyé a pa so débi é sirfas a di so basen soulon roun létid résan londjò a di lanmanzonn oukayali sa di mayl km nil a ki li ka étiré so kò asou mayl km ki ka fè di lanmanzonn an pli lonng flòv a di monn ròt létid ka fè léta di roun londjò sipéryò à km mé yé ka entégré rio par kou apartnan à lanmanzonn an alò ki a sirtou di lèstchwè a di rounòt sistenm flivyal rio tocantins danbwa anmanzonnyen an ka koumansé à lès a dé zann li sa di roun gran enpòrtans ékolojik ki kapab di absòrbé di jigantès kantité di djògsid di karbonn konsèrvasyon an di danbwa anmanzonnyen an sa roun dé pli gran problenm ékolojik di sa dannyé lannen yan danbwa tropikal a sa isou di klima èstrenmman imid di basen anmanzonnyen lanmanzonn ké so milyé ya di afliyan ka ékoulé yé kò lantman atravè péyzaj a pa roun pant si fèb ki a an réyalité pousé a dilo an anmon ki ka pousé flux a bò d lanmè a lavil a di manaos à km di latlantik a sa sitchwé rounso à m lasou di nivo di lanmè a byodivèrsité a di danbwa anmanzonnyen an sa tré enpòrtan réjyon an ka abrité pli di milyon di lèspès di zensèk dé dizenn di milyé di plant ké tchèk lèspès di zozo é di manmifè oun lèspès di zozo asou senk sa rouprézanté annan danbwa anmanzonnyen an divèrsité a di flòr a annan basen anmanzonnyen an sa pli fò a di monn sèrten ègspèr ka èstimen ki roun kilomèt karé pouvé kontni jouk tonn di matchè véjétal vivan larjò a di lanmanzonn an à sèrten zandrwè di à km di roun riv à ròt a larjò pwé atenn km pa ayò asou di lonng distans flòv a ka divizé so kò an dé kour prensipal ké ant yé é asou yé riv di nonbré bra ki sa konnègté ant yé pa roun rézo konplègs di kannon natirèl ki ka dekoupé ba plenn yan di igapo janmen pli di m lasou di nivo di flòv an d inonbrab zilé à pas d bidos km anvan lanmè a lanmanzonn an ka rouséré so kò ka ékoulé so kò inikman annan roun sèl boukant di enpé plis di roun kilomèt di larj é di pli di m di profondò pa lakèl dilo a ka présipité so kò bò d lanmè a à roun vitès di à km h dilo ya di lanmanzonn an ka abrité roun fonn rich ké varyé ké lorénòk a flòv a sa roun dé prensipal abita di boto égalman konnèt anba non an di dofen di lanmanzonn an a pli gran lèspès a di dofen dilo dous ki pwé atenn m égalman prézan an gran nonm sélèb pirannya ya poson karnivò ki ka rougroupé yé kò an di larj ban é ki pwé ataké yé kò o bétay é menm à wonm an byen ki bokou di ègspèr ka pansé ki yé répitasyon di férosité fika enjistifyé oun ban di pirannya sa aparanman résponsab di lanmò a di moun ki ka chaviré bò d bidos an annankonda jéyon an ka viv égalman annan dilo troub ya di basen anmanzonnyen a roun dé pli gran lèspès di bèt lonng annankonda ka pasé pli klèr a di so tan annan dilo a ké rounso so narin yan ki ka dépasé à sirfas a tchèk atak di péchò pa dé annankonda té rapòrté flòv a ka abrité égalman dé milyé di lèspès di poson di anfibyen di krab é di toti basen an di lanmanzonn an ka kontni anviron kar a di tout lèspès zannimo ya ki répèrtoryé asou plannèt a é byen di ròt òkò ki ka rété à idantifyé lanmanzonni an potidjé amaznia an èspangnòl amazonia sa roun réjyon natirèl di lanmérik di sid a roun vas plenn ki kouvri pa basen anmanzonnyen swé réjyon an ki travèrsé pa lanmazonn an ké so afliyan yan lanmanzonni a sa kouvri an gran parti pa danbwa anmanzonnyen an so sipèrfisi sa di km so klima sa cho ké imid douran tout lannen an tanpératir mwayen an ka régné an lanmanzonni sa di c présipitasyon mwayen yan sa di mm lannen à mm lannen ké soupannan dé zonn o nò lwès ki ka atenn pli di mm lannen lanmanzonni a sa dézyenm pli gran danbwa di monn dèyè tayga ké roun dé réjyon ki pli imid ya di plannèt a é gen roun gran richès an byodivèrsité sa byodivèrsité sa tré ménasé di danbwa a disparèt akoz dé agsyon di moun fond mondjal a pou lannantir a wwf lansé roun progranm pou sové lanmanzonni living amazon initiative i ka sasé dé solisyon di richanj ké gouvèlman yan antrépriz ya ké kouminoté lokal ya afen di protéjé byodivèrsité a an lanmanzonni kiltir itinérant a té ka prédonminen ranmasaj d ouroukoum pa endjen yawanawa an lanmanzonni plantasyon yan asou brouli té ka douré roun oben dé lannen zabitan yan té ka prodjwi inikman pou yé sèl izaj di mannyòk douri ké kann à souk sèrten té ka fè roun piti koumèrs di piman di jout di kakao à koté dé prodjwi tradisyonnèl di lèstragsyon an ki dèstinen o létazini é à léròp bwa nwè di brésil sòrb gwarannan ké lakèl nou ka fabriké dé bwéson fib di jout é di malva etc aparèt dé prodjwi nouvèl di tègnoloji avansé aparèy di télévizyon chenn i fi sirkwi enprimen machin à kalkilé élègtronnik mé osi razwè vèr pou linèt bisiklèt bato etc mouvman koumèrsyal a sa entans à partir dé lannen péy anmanzonnyen yan ké notanman brézil a té ankourajé lokipasyon an ké lanménajman an di téritwè forèstché afen di entégré l à lékonnonmi nasyonnal a lòbjègtif a té di konstitchwé di gran èsplwatasyon di simyé kontrolé frontchè ya é di mennen dé popilasyon pov asou nouvèl latè ya dé projé grandjoz di kolonnizasyon té lansé ki té abouti ké lakò a di gouvèlman brézilyen à fòrmasyon an di gran donmenn privés lanmanzonni sa réjyon an di lanmérik di sid ki ka kouvri basen yan ki mwayen ké enféryò di lanmanzonn an ka donminen pa danbwa tropikal a li ka kouvri milyon di km annan péy téritwè danbwa anmanzonnyen an sa pli gran danbwa flivyal a o monn li ka rouprézanté dé danbwa tropikal di monn antché péyzaj ya sa tré diféran dé sanvann o danbwa inondé li ka prodjwi dilo dé larivyè é ka frennen chanjman klimatik a an absòrban co san bliyé richès a an lèspès véjétal ké zannimo lanmanzonni a ka kontni di tout lèspès ya o monn a dannyé réfij di jagwar dé arpi é dé lout jéyan danbwa anmanzonnyen an ka fòrmen ké danbwa ya di basen konngo é di lazi pasifik roun sentir vèrt ki ka ansèrklé latè a klima a sa tropikal tanpératir mwayen c à sézon sèk a c à sézon imid a limidité rélativ à sézon sèk a é à sézon imid a akoz di lagtivité di moun di danbwa anmanzonnyen an déja té détrwi chak lannen di danbwa anmanzonnyen an ka disparèt ésansyèl a di basen di lanmanzonn an don sirfas total sa d anviron milyon di km don sa jòdla òkò kouvri pa dé ékosistenm di danbwa tropikal lanmanzonni a ka konstitchwé di sa fè pli enpòrtan rézèrvwè a di divèrsité byolojik di byosfè a prensipal ménas a pou lanvironnman an ké rézilté di so déforèstasyon ki lyannen à lègzijans a di so dévlòpman ékonnonmik pa pouvwè piblik ya dé divèrs péy ki ka partajé yé kò li pwa a di richès a di lanmanzonni a annan byodivèrsité mondjal sa varyab ka swiv group zoolojik ya dé aragnid mondjal ka trouvé yé kò an lanmérik dé miryapòd dé risinil dé schizonmid ké dé èskolopandronmòrf dé poropòd sa chif ya pouvé fika délika à entèrprété pas lenvantè ya sa òkò tré enkonplè an lanmanzonni i ka ègzisté dé lèspès tré èspésyal pòrsyon an di téritwè brézilyen ki défini pa divèrs lalwa an é ké kou lòbjègtif progranmansyon gouvèlmantal a li ka konprann léta ya di l acre di lanmanpa di l amazonas di par di rondnia di roraima ké roun parti dé léta di mato grosso di tocantins é di maranho a lagwiyann an ki ka konprann roun sèl départman é ka fè di lafrans roun péy sid anmériken limitròf di brézil é di sourinanm lanmizik sa roun lar é roun laktivité kilitirèl ki ka konsisté annan konbinnman di son ké silans o kour di tan zengrédjan prensipal a sa ritm fason di konbinen son yan annan tan an lotò konbinézon annan frékans ya nitans ya ké tenmb a lanmizik ka bay rounlo kréyasyon dé zòv di lar ki kréyé pa konpozitò ya dé rouprézantasyon li ka itilizé sèrten larèl oben sistenm di konpozisyon dé pli senp o pli konplèks souvan nòt ya di lanmizik ganm yan ké ròt li pwé itilizé dé lòbjè diféran kò a vwè a men osi enstriman yan di lanmizik èspésyalman konsouvwè é di pizanpi tout son yan konkrè di sentèz abstrè etc lanmonnen an sa défini pa aristote pa trwa fonksyon inité di kont rézèrv di valò é entèrmédjèr dé échanj annan péryòd kontanporenn sa définisyon ansyenn ka pèrsisté mè divèt fika amandé ant ròt pa souprésyon an di tout référans à dé matchè présyéz à partir di ive syèk an chin ké dématéryalizasyon an progrésiv dé sipò monétèr é laspè légal ya di izaj a di lanmonnen an é notaman drwè jouridik a ki sa ataché o kour légal é o pouvwar libératwar ki sa pli aparan sa drwè sa fiksé pa léta a é ka fè di lanmonnen an oun enstitisyon konstitisyonèl é référans a à roun téritwar marchan anba fòrm a di roun marché natsyonal lyé pa roun inité monétèr di kont komen lanmou a ka dézigné oun santiman entans di afèksyon é di atachman anvèr oun fika vivan oben oun kichoz ki ka pousé sa ya ki ka rousanti li à sasé oun proksimité fizik èspiritchwèl oben menm imajinèr ké lòbjè a di sa lanmou à adòpté oun konpòrtman partikilyé antan ki konsèp jénéral lanmou ka voyé lapli di tan à roun profon santiman di tandrès anvèr oun moun toutfwè menm sa konsèpsyon èspésifik di lanmou ki ja konprann oun larj éventay di santiman ki diféran ki k alé di dézir pasyoné é di lanmou romantik a à tann sèkswèlité di lanmou fanmilyal a oben di lanmou platonik a é à dévosyon èspiritchwèl a di lanmou rélijyé a lanmérik sa roun kontinan di lémisfè lwès a di latè li ka étann sokò dipi loséyan artik bò nò jouk kap horn annan pasaj a di drake bò sid annan konfliyans a di loséyan atlantik ké pasifik ki ka délimité li bò lès épi bò lwès rèspègtivman ké roun sipèrfisi di pli di milyon di km a dézyenm kontinan an di plannèt a ki ka kouvri di sipèrfisi total a é di latè ya ki émèrjé diplis lanmérik ka konsantré anviron di popilasyon mondjal a ké pli di roun bilyon di moun so zabitan yan sa dézignen anba jantilé a anmériken sa tèrm sa soupannan égalman anplwayé pou dézignen zabitan yan di létazini ya di lanmérik kidonk zabitan yan di diféran pati ya di kontinan sa toulonng distengé ké rounlo jantilé èspésifik kou nò anmériken sidanmériken oben latino anmériken tèrm an america sa roun lenvansyon di kartograf alman martin waldseemller ké mathias ringmann ki ka aparèt annan plannisfè ki yé ka édité an ki té bay an lonnò di èsploratò a amerigo vespucci an rézon di so karagtéristik jéyografik lanmérik sa tradisyonnèlman konsidéré di roun mannyè wè di roun ansanm di sibkontinan ki dézignen anba non an di lanmérik ya pas i ganyen lanmérik di nò lanmérik santral karayb ya ké lanmérik di sid osi pou so potré kiltirèl li ka divizé sokò an lanmérik anglo sagsonn lanmérik frankofonn ké lanmérik laten an martin waldseemller kartograf a di roun sosyété di savan di douché di lorraine ki dénonmen gymnase vosgien ka prodjwi ké lèd a di léroudit a mathias ringmann oun plannisfè ki entitilé universalis cosmographia ki ka rouprézanté réjyon méridjonnal a di lanmérik sa mapmonn sa pronmyé kart asou lakèl ka aparèt palò a america prénon féminizé ki atribiyé an lonnò a di navigatò floranten amerigo vespucci amerigo sa lékivalan italyen an di prénon di lorijin jèrmannik aymeric varyant méridjonnal di anri sa èsploratò té an réyalité pronmyé a ki émèt tèz a di roun nouvèl kontinan lò di so lèspédisyon bò sid di patagonni a an lanmérik sa dézyenm kontinan an di plannèt a apré lazi li gen roun sipèrfisi di anviron km é ka étann sokò di nò bò sid dipi kap columbia n nunavut kannanda jouk zilé diego ramirez s latè difé chili li sa séparé di larisi a pa loséyan artik a é di lantartik pa pasaj a di drake so pwen yan ki pli ògsidantal ké oryantal ka korèsponn rèspègtivman bay zilé attu e atè lalaska létazini ké pwent a di seixas o atè paraba brézil kontinan anmériken an sa konpozé di trwè sibkontinan lanmérik santral lanmérik di nò ké lanmérik di sid ensi ki di roun lark ensilèr ki dézignen anba non an di lézanti ya é ka fè lofis di konnègsyon kontinantal ant lanmérik di nò ké lanmérik di sid jouk annan dannyé déséni a té prévalwè téyori a di pèpman tardif ki ka soutni ki moun té migré bò lanmérik dipi lazi pa béringie pannan dannyé lè glasyèr a i té gen di sala jouk lannen soupannan tchèk tras ki ka endiké prézans a di moun annan nò a di youkonn i té gen lannen té routrouvé sa data té ké ka sigjéré ki travèrsé a di moun ki ka vini di sibéri ki té ka tchipé téritwè ya ki jòdla sibmèrjé di béringie é té rété izolé pa glasyé a tchèk lannen anvan di dispèrsé sokò annan larèstan di kontinan anmériken kapitchoulasyon yan di santa fe ki té ratifyé pa lirwè katolik ya an kristòf kolon té ka débarké ensidanman atè zilé san salvador tchèk mwè plita alò an kèt di roun nouvèl larout di lenn yan konsékans inéligtab di chit a di konstantinòp di dipi sa dékouvèrt é lèsplorasyon sala té ka fondé la navidad asou zilé hispaniola ayti ké répiblik donminiken anvan ki fika antanmen kolonnizasyon èspagnòl a di latè fèrm di lanmérik an apré trwè syèk di donminasyon kolonnyal pèp anmériken yan ka koumansé déklaré yé lendépandans politik kont nasyon éropéyen yan é ka réklanmen ensi drwè a di konstitchwé yé pròp léta nasyonnal pronmyé tantativ ya té ka vini dé trèz kolonni britannik dipi grémési révolisyon anmériken an ki ka fè wè jou létazini ya oun nouvèl tip di sosyété té alò kréyé asou baz a di konsèp politik nòvatò tèl ki konstitisyonnalism an drwè di wonm yan fédéralism an ké lendépandantism an lanmérik di nò sa roun sibkontinan di lanmérik li sa antouré pa loséyan pasifik bò lwès loséyan argtik bò nò ké loséyan atlantik bò lès lism di lanmérik santral ka yannen li ké lanmérik di sid karayb ya réjyon ki tchèkfwè enkli annan lanmérik di nò ka fronmen gòlf a di mègsik limit ya di sa ki sa nonmen lanmérik di nò ka diféré soulon pwen di wè pou organizasyon di sé nasyonzini lanmérik di nò ka konprann inikman kannanda létazini bèrmoud ensi ki sen pierre ké miquelon soupannan mègsik sa manm di akò di libéchanj nò anmériken é kouminéman admèt annan sibkontinan léritaj di diféran vag di limigrasyon ki té marké so listwè lanmérik di nò ki ka prézanté dé group étno kiltirèl ki byen diféransyé asou kontinan an lanng prensipal a sa annglé atè létazini épi kannanda swivi di èspangnòl atè létazini é atè mègsik ké fransé atè kannanda é minoritèrman atè létazini ròt lanng lokal ki isou di sivilizasyon nativ anmériken yan ka sibzisté fèbman lanmérik di nò sa dézyenm kontinan ki pli rich di monn apré léròp an tèrm di richès pa zabitan an tèrm di richès total lanmérik di nò ka klasé sokò trwézyenm apré lazi ké léròp létazini ké kannanda ka fè pati di péy ya ki pi dévlopé annan monn an dispozisyon di rélyèf nò anmériken sa lonjitidinal réjyon an ka dékonpozé sokò an rounlo ansanm diféransyé ki ka siksédé yékò di lès an lwès lanmérik di sid a sa roun sibkontinan é sa pati méridjonnal a di lanmérik soulon pwen di lavi sa sibkontinan sitchwé antchèrman annan lémisfè lwès é prensipalman annan lémisfè sid li sa bòdé koté lwès ké loséyan pasifik é koté nò é lès ké loséyan atlantik a lanmérik santral a ki ka yannen sa sibkontinan ké lanmérik di nò épi karayb ya ki sa sitchwé bò nòlwès a dé lanng yan ki gangnen plis lokitò annan lanmérik di sid sa èspangnòl ké potidjé lanmérik di sid ka konstitchwé majò parti ostral a dé latè émerjé di sa ki sa jénéralman déziyen kou nouvèl monn lémisfè lwès lanmérik ya oben senpléman lanmérik a ki sa pafwè konsidéré kou roun sèl kontinan é lanmérik di sid roun sibkontinan nò di lanmérik di sid ka abrité roun gran pati di byodivelèrsité plannétèr a di latè ya ki émèrjé danbwa ya sa soupannan an fòrt régrésyon pou lélvaj boven notanman ki dèstiné pou lèspòrtasyon ké kiltir endistriyèl di soja notanman pou pati transjénik difé ya di danbwa dégradasyon di sòl ké lélvaj ké lagrikiltir endistriyèl sa lorijin an di lémisyon enpòrtan di gaz ké léfè di sèr ki ka fè pati pa légzanp di brésilun dé pronmyé lémétò mondjal dayò sid a di kontinan sa sitchwé anba trou di kouch di lozonn di antarktik ki ka kondjwi bay roun fò monté di to di uv kansérijenn moutajenn lagrikiltir a ka rété ségtò di lagtivité ki pli enpòrtan di lanmérik di sid menm si chonmaj riral ké povté ka chasé popilasyon an bò di bidim lavil kotché rousours minyé ké pétrolyé byen ki sibstansyèl sa inégalman répati soulon péy ya lanng an ki pi itilizé atè lanmérik di sid sa potidjé ki sa lanng ofisyèl a di brézil lanmérik di sid ka prézanté roun tré gran nonm di lanng minoritèr nou ka dénonbré bò di lanng ki ka apartni bay fanmi lengwistik senk lanng yan di lorijin kolonnyal di lanmérik di sid sa potidjé èspangnòl annglé néyèrlandé ké fransé popilasyon nativ di lanmérik ki chifré pa milyon té progrésivman roufoulé bo d lentéryò a di kontinan paradògsalman enpòrtans a di so popilasyon lokitris pa ka garanti pyès pérénité di lanng otogtonn yan ki sa pou laplipa ménasé di léstengsyon rélijyon prensipal a annan sibkontinan sidanmériken sa katolisism soupannan légliz protestan ya prensipalman évanjélik ka dévlopé sokò rapidman an nonm di pratikan notanman atè brézil ké sourinanm group ètnik é endijenn di lanmérik di sid ka enkli péyi ya ké téritwè ki ka dépann annan sa tab sa katégorizé dapré chéma pou réjyon é sib réjyon jéyografik ki itilizé pa nasyonzini ya douz péyi ya ki endépandan té lansé désanm bay déklarasyon di cuzco roun projé di kouminoté sidanmériken di nasyon ksn ki divini linyon di nasyon sidanmériken yan lnasid asou modèl di linyon éropéyen lanmérik laten an èspangnòl américa latina oben latino américa potidjé américa latina sa jénéralman défini kou parti di lanmérik annan lakèl péy ya gen pou lanng ofisyèl dé lanng ronman ki lé di dérivé di laten èspangnòl potidjé ké fransé lanmérik laten ka anglobé ensi lanmérik ispannik a sèrten zilé dé karayb ensi ki kazi totalité di lanmérik di sid é di lanmérik santral byen ki fransé a sa roun lanng ronman téritwè ya ki gen kou lanng ofisyèl fransé a sa an jénéral pa rétni pou défini lanmérik laten jénéralman konsidéré kou fòrmen dé sèl péy endépandan don lanng ofisyèl ya sa ronman kidonk lanmérik ispannik an ajoutan brézil é pafwè ayti menm puerto rico oben béliz kou lanmérik di nò a popilasyon an di lanmérik laten sa étnikman divèrsifyé rélijyon an ki prédonminant an lanmérik laten sa kristchannism an prensipalman katolisism an lanmérik laten an gen roun sipèrfisi di anviron km swé pli di di sirfas a di latè ké di so sirfas émèrjé an so popilasyon sa èstimen à pli di milyon di zabitan lèsprésyon lanmérik laten té itilizé pou pronmyé fwè a pa powèt kolonbyen an josé mara torres caicedo an é pa sosyalis chilyen an francisco bilbao toulédé pròch di lamennais konsèp a di roun lanmérik laten ka opozé so kò à roun lanmérik anglo s sagson ké protéstan té roupran pa lantouraj a di napoléon iii an a o non di défans a di sa péy ya laten ki konsidéré kou kiltirèlman pròch di lafrans a ki anprò a voyé roun lèspédisyon di mègsik annan roun kontègs di panlatinism lèsprésyon lanmérik laten pouvé fika divèrsman konprann menm si définisyon an di périmèt ki ka korèsponn pa toujou prési kou ka konsidéré asé jénéralman ki lanmérik laten sa konstitchwé di péy listé ki anba san enkli sistématikman puerto rico ki asosyé o létazini péy di lanmérik laten sa péplé di fason byen diféran an partikilyé an tèrm di enpòrtans di popilasyon an di chak péy ensi brézil a gan milyon di zabitan ké mègsik a ka konté enpé pli di milyon di zabitan alò ki lourougwé a ka konté mwen di milyon di zabitan dé péy ka posédé pli di milyon di zabitan dé pli di milyon kat ròt ant milyon ké milyon senk péy ka konté ant ké milyon di zabitan popilasyon an di lanmérik laten sa égalman roumarkab pa divèrsité a di so lorijin étnik ya pas kontinan an koté wonm an aparèt bokou pli tardivman ki asou laplipa dé ròt kontinan té wè rivé sigsésivman plizyò vag di pèpman di lorijin divèrs popilasyon anmérendjen an sa isou di pèpman pré kolonnyal sa popilasyon endjen yan orijinèr di lazi té masivman èstèrminen o moman di konkèt èspangnòl a an partikilyé o mègsik o kontak dé maladi ki vini di léròp tèl ki varyòl a okèl yé pa té pouvé opozé pyès défans natirèl diférans ant frontchè jéyografik ya ké frontchè administrativ ya ensi ki listwè kolonnyal ké rousanblans épi diférans kiltirèl annan réjyon an ka fè varyé définisyon di lanmérik santral soulon kontègs a annan so définisyon pli koumen an lanmérik santral ka konprann péy ya ki ka swiv ké yé kapital lanmérik santral ka étann sokò di lism di tehuantepec annan sid di mègsik mègsik sa majoritèrman sitchwé atè lanmérik di nò annan nò òbò lism di darién pannanman annan sid li sa bòdé pa gòlf di mègsik annan nò lanmè dé karayb bò lès é pa loséyan pasifik annan sid é bò lwès lanmérik santral sa travèrsé pa roun sistenm montangnen ki aplé kordiyèr santral don pik ya pouvé dépasé mèt sitchwé bò lentèrsègsyon an di plak karayib a di plak nò anériken épi di plak di cocos oun chenn volkannnik ka lonjé lakot pasifik a di nò jouk sid di réjyon an èspangnòl sa lanng ofisyèl annan tout péyi ya sof atè béliz koté lanng ofisyèl sa annglé annglé sa kouran asou lakot koté i té gen bokou di lasandans afriken tandi ki nativ anmériken yan ka kontinwé palé yé lanng matèrnèl rélijyon prensipal a sa katolisism men lévanjélism an sa an lògmantasyon oun lanng sa roun sistenm évolitif di sign lengwistik vokal grafik oben jèstchwèl ki ka pèrmèt kouminikasyon an ant endividi ya i pa ka ègzisté di kritèr èstrikman lengwistik ki ka pèrmèt di distengé oun lanng di roun djalèk annan roun pèrspèktiv sosyolengwistik létid dé lanng annan yé rapò o sosyété tèrm an lanng ka défini tout idjonm ki ka ranpli dé fongsyon sosyal fondanmantal kouminikasyon an a o mwéyen di lanng an ki agtò sosyal a ka échanjé é ka mété an koumen yé lidé santiman pansé etc ké lidantifikasyon an dayò so doub laspè endividjwèl é kolègtif lanng an ka sèrvi di markò idantitèr kant o karagtéristik di endividi a é di so apartnans sosyal nou ka aplé lanng matèrnèl di roun moun roun lanng ki sa moun té anprann annan so lanfans o kour di so anprantisaj di langaj koumansman énigmatik a di langaj ké lorijin yan dé lanng atchwèl ka sousité dé lipotèz pafwè kontradigtwè divèrs sasé dé antropològ dé arkéyològ dé jénétisyen é dé lengwis ka sigjéré lipotèz a di roun lanng koumen ròt sasé tout osi nonbré ka réfité li mé yé tout ka admèt ki lanng moun yan ka konstitchwé di palò ki lé di di konvansyon arbitrèr ki partajé pa tèl oben tèl group di endividi ka konstitchwé oun fòrm di langaj diférant di sa ya dé ròt lèspès zannimo oun fòrm don partikilarité a sa roun tré gran plastisité ké roun divèrsité tandi ki koté ròt lèspès langaj sonnò jèstchwèl kronmatik oben chimik di yé chak sa inik é ka konpòrté tout o plis tchèk djalèk i enposib di détèrminen ké présizyon nonm an di lanng ki palé annan monn an an rézon di difikilté a ki ganyen pou trasé dé frontchè ki prési ant lanng yan notanman à diféransyé lanng yan dé djalèk soulon lèstimasyon yan i ka ègzisté jòdla ant é lanng vivan lanng yan pouvé ganyen diféran èstati annan lòrgannizasyon entèrnasyonnal ya partikilyèrman lanng ofisyèl a ké lanng di travay a lanp ké enkandésans klasik a envanté an pa joseph swan é amélyoré pa travay ya di thomas edison ka prodjwi limyè a an portan ké enkandésans oun filaman di tungstenn métal a ki gen pli ro pwen di fizyon c à lorijin an oun filaman di karbonn té itilizé mè sa dannyé an sibliman so kò épi an kondansan so kò asou vèr a di lanp a té ka opafisyé asé rapidman vèr a luminozité a di roun sours sa fonksyon di flux liminé an lumen ki li ka émèt éfikasité liminéz a ka mizouré rapò a ant flux liminé a ki émèt pa sours a ké pwisans élèktrik a an watt ki li ka konsomé éfikasité liminéz a ka èsprimé so kò kidonk an lumen pa watt lm w oun lanti òptik sa roun konpozan ki fè di roun matéryo jénéralman izotòp é transparan pou limyè a annan domenn èspèktral d entérè a pli souvan an roun tip di vèr òptik oben dé vèr pli klasik dé plastik dé matéryo òrganik é menm dé métaloyid tèl ki germanium an lanti ya sa dèstiné pou fè konvèrjé oben divèrjé limyè a yé itilizasyon ka enpliké ki yé réfraksyon swé diféran di sa di milyé annan lakèl yé sa plonjé lè lwil dilo lanti ya ka posédé laplipa di tan roun aks di simétri ki konfondou ké aks òptik a mè tèknik résant ya é benzwen yan di endistri ya é di sasé a ka fè ki roun pa ki pa néglijab dé lanti ki pa gen d aks di simétri lantropoloji a sa branch dé syans a ki ka étidjé moun anba tout so laspè an menm tan fizik anatomik mòrfolojik fizyolojik évolitif etc ké kiltirèl sosyo rélijyé psikolojik jéyografik etc li ka tann à défini mounité a an fézan roun sentèz dé diférant syans di moun ké natirèl tèrm antropolojik ka vini di dé mo grèk anthrpos ki ka signifyé wonm o sans jénérik é logos ki ka signifyé palò diskour démarch antropolojik ka pran kou òbjè di envèstigasyon dé inité sosyal di fèb anplò à partir di lakèl il ka tanté d élaboré roun analiz di pòrté pli jénéral apréyandan di roun sèrten pwen di wè totalité a di sosyété a koté so inité ka enséré yé kò lapo a po ka provini di laten pellis sa roun lòrgann ki konpozé di plizyò kouch di tisou li sa pronmyé baryèr di protèksyon di lòrganism an dé zannimo vèrtébré koté fika moun an li sa lòrgann ki pli étandou é pli lou di kò o gadé so sirfas é di so lamas koté granmoun an anviron m pou kg koté fanm an ké kg kouté wonm an swé di so pwa total so sirfas d échanj sa soupannan byen pli piti ki entésten an à m anviron dé téren di ténis ké poumon an m dèrmatoloji a sa èspésyalité médikal ki ka trété afèksyon an di lapo a lapoud nwè pafwè dénonmen lapoud pou kannon à fizi sa pli ansyen èsplozif chimik ki konnèt di koulò nwè li sa konstitchwé di roun mélanj déflagran di souf di nitrat di potassium salpèt é di charbon di bwa lapoud nwè té envanté an lachin probabman bò d ixe syèk é progrésivman difizé so kò an éròp é azi jouk xiiie syèk itilizé pou kannon ké fizi ya a té sèl èsplozif chimik ki konnèt jouk xixe syèk lapoud nwè pli fika itilizé di nou jou antan pou arm modèrn yan ki pou aplikasyon endistriyèl an rézon di so fèb éfikasité konparé à dé èsplozif pli résan so izaj sa jòdla limité à dé arm di lachas é di tir èspòrtif lapèch a sa aktivité a ki konsisté à kaptiré dé zannimo akwatik pwéson mè égalman kristasé ké séfalopod andan yé milyé natirèl loséyan lanmè kour dilo étan lak mar li sa pratiké pa péchò ya kou lwézi oben profésyon tèknik ya ké anjen yan di lapèch sa nonbré dépandan di lèspès ki sasé di milyé oben òkò di bato itilizé lapèch a sa pli souvan ankadré pa roun régmantasyon ki ka tann à ranfòrsé so kò afen di protéjé o simyé byodivèrsité a anvironnman an ké rousours alyétik tèrm ki ka dézigné konésans a di byoloji a é di èsplwatasyon an dé rousours di lapèch a òrganizasyon dé nasyonzini pou alimantasyon an ké agrikiltir a fao ka èstimé an k anviron milyon di péchò é d akwakiltò ki ka fourni annan monn an dé anplwa dirèk ké endirèk à anviron milyon di moun lapès nwè oben lanmò nwè sa non ki bay pa istoryen modèrn an à roun grann épidémi di lapès médjéval o milyé di xive syèk prensipalman bubonik kozé pa baktéri yersinia pestis sa épidémi touché azi mwayen oryan afrik di nò ké éròp a li pa ni pronmyé ni dannyé épidémi di lapès mè sa sèl à poté sa non an révanch li sa pronmyé grann épidémi di listwè ki té byen dékrit pa kronikò kontanporen nou ka èstimé ki lapès nwè tchwé ant ké di popilasyon éropéyenn an senk lan ki ka fè anviron vennsenk milyon di viktim lar gotik an laten francigenum opus sa roun péryod artistik ki ka étann sont kò asou anviron kat san lan ki dévlopé so kò a partir di ségonn parti di mwayen laj an frans épi an éròp oksidantal aparèt an réjyon d le de france ver xiie syèk lar gotik fransè ka dévlopé so kò an éròp ka évolwé o xive syèk ver gotik enternasyonal o karaktèr pli profann lar gotik sa dabò iloustré pa architektir a mè osi pa skiltir lapentir asou bwa vitray a é anlouminour a inisyalman dénomé francigenum opus lar fransè o mwayen aj term gotik ké aparèt ki à partir di rounésans a oun ègprésyon itilizé pa artis ya italyen antonio averlino filarèt a é giorgio vasari pou dézigné oun lar di mwayen aj ki yé ké joujé di yé pwen di wè barbar é grosyé an idrografi oun larivyè sa kour di dilo ké débi mwayen à modéré sipéryò à m s ki ka rousouvè dé afliyan é ki ka jété so kò annan rounòt larivyè oben annan roun flèv an fransè kouran oun larivyè sa roun kour di dilo di roun sèrtenn enpòrtans enféryò sibjéktivman à sa di roun flèv san ròt égard à so débouché pourtan sa afirmasyon ka rété byen éroné o régar di réyalité a di téren an léfè i pli rar di kontré dé flèv ki sa pli piti ki sèrtenn larivyè à tit di lègzanp sane à lyon ki ka prézanté oun lit ké roun débi enpòrtan ka rété oun larivyè larjantin an fòrm lonng répiblik arjantin an èspangnòl argentina é repblica argentina re pulika axen tina sa roun péy di lanmérik di sid ki ka partajé so frontchè ya ké chili à lwès bolivi a o nò lwès paragwé o nò brézil a ké lourougwé o nò lès à lès a é loséyan atlantik à lès a é à èstrenm sid a so kapital sa buenos aires so lanng nasyonnal sa èspangnòl rioplatense é so lanmonnen sa péso arjantin an rélijyon nasyonnal a sa katolisism an larjantin an ka fè parti dé péy di konn sid é parmi péy a di lanmérik laten li sa sa a koté kiltir éropéyen an sa pli afirmen an larjantin an sa roun dé péy ki pli dévlopé ya di kont latino anmériken péy a sa égalman trwézyenm pwisans ékonnonmik a di lanmérik laten apré brézil a ké mègsik a ki sa swé an pib nonminal oben à parité di pouvwè di lacha ppl tèrm an argentina sa atèsté pou pronmyé fwè a asou roun kart vénisyen di asou roun kart drésé an pa jéyograf fransé a antoine houzé non an argentine pa ka aparèt é pa fika ranplasé pa la plata non fransé a argentine sa isou di so dézignasyon an èspangnòl argentina a menm mo ki ladjègtif fransé a argentine ki ka signifyé an lajan lajan tèrm ki atèsté dipi xiie syèk é dérivé di mo lajan ké lèd a di sifigs in soupannan argentina pa sa ni roun mo èspangnòl ni roun mo potidjé annéfè annan sa lanng yan lajan ka di rèspègtivman so kò plata é prata ensi ki so dérivé ya an lajan plateado di plata é prateado di prata o final argentina ka roumonté à italyen an argentina lajan non probabman bay pa navigatò vénisyen yan oben jénwè kou jean cabot i té pitèt primitivman asosyé à terra latè oben à costa lakot ki divini argentina pas sibstantif a ka souvan éfasé so kò pou so détèrminen annan sa lanng lèsprésyon an ro de la plata sa so korèspondan èspangnòl ki ka déziyen pli présizéman larivyè a li menm anmòrfwézaj di potidjé ro da prata sirfas total a di larjantin an sa réparti di fason an ki ka swiv èsèpté lantargtik larjantin an sa lonng di km di nò o sid é di km di lès à lwès téritwè a pouvé fika divizé an kat zonn distenk plenn fèrtil ya di la pampa o sant di péy a plat péy a di patagonni a o sid ka étann so kò asou roun gro kar sid di péy jouk latè a difé plenn sèk a di gran chaco o nò é anfen réjyon an ki tré élvé di kòrdiyèr a dé zann à lwès lonng an di frontchè a ké chili a don mon aconcagua ka kilminen à m pwen kilminan di larjantin an é di lanmérik sa mon aconcagua déprésyon an ki pli profon di lanmérik la laguna del carbn à mm anba nivèl a di lanmè a ka trouvé osi so kò en larjantin annan provens a di santa cruz sant jéyografik a di péy sa lokalizé annan provens a di la pampa klima a sa tipik di fasad oryantal a dé kontinan nou ka kontré roun klima sibtropikal imid annan nò a é arid sibantargtik ki annan èstrenm sid a di péy an konsidéran sipèrfisi a di péy diférans ya di laltitid di m à près m é londjò a di péy di e paralèl sid ki ka korèsponn annan lémisfè nò a à lavil a di la havane jouk e paralèl sid ki ka korèsponn annan lémisfè nò a à copenhague mòskou ké bé a d hudson roun bidim divèrsité di klima ka kowègzisté annan péy a péy a ka abrité dé péyzaj ké lékosistenm ki tré varyé an rézon notanman di roun enpòrtan gradjan klimatik lékosistenm an ki donminan sa sa a di la pampa ki ka abité roun byodivèrsité orijinal é souvan andémik danbwa a souvan fòrtman régrésé o profi di bwazman endistriyèl monnokiltir pafwè é di lélvaj boven an é di roun agrikiltir souvan endistriyèl ki ka kontribiyé à degradé sòl ya sid a di pas sa èspozé à roun logmantasyon dé uv solèr kansérijenn mitajenn ki endjwi pa trou a di kouch a d ozonn ki pli gran laro di lantargtik ki laro di largtik a dipi lannen yan larjantin an pédi pli di di so danbwa ya oun gran nonm di tribi endijenn té ka péplé larjantin an anvan konkèt èspangnòl a kou diaguitas pampas chonks qoms wich matacos selknam onas an èspangnòl juan daz de sols ka dékouvri ro de la plata péy a sa kolonnizé pa èspangnòl ya ant xvie é xviie syèk rounlo mouvman di lopozisyon kont métropòl èspangnòl a ka aparèt à lob di xixe syèk apré ki yé roupousé anba lenpilsyon an di jacques de liniers di lorijin fransé an é dé lèspédisyon militèr annglé pas arjantin yan ka tchenbé rèd à défann sèl kont roun ennmi ròtman simyé armé ki yé é byen désidé à roukolonnizé yé dipi ké révolisyon an di mè mè arjantin yan ka divini endépandan di fèt an gouvèlman ka boulé an plas piblik enstrouman yan di tòrtir é é mè ka déklaré labolisyon an di lèsklavaj a soulon kronnoloji a di labolisyon an di lèsklavaj a prézidans a ka sigsédé yé kò ant ké mè asou sèz prézidan onz sa dé militèr é plizyò sa prézidan de facto pa lopozisyon à prézidan an ki éli pern ka fè alò so koumansman annan rot politik a lyétnan kolonnèl titillèr di tchèk sigrétarya di léta di gouvèlman militèr ki établi an jen li sa éli prézidan apré finisman an di ségon lagèr mondjal a sala a ki antrennen laféblisman an di lògsidan larjantin an ka divini bò d nòvyenm pwisans ékonnonmik mondjal a apré lagèr a patché nazi ka fwi an larjantin é ayò an lanmérik laten néstor kirchner ka ègzèrsé fongsyon an di prézidan di répiblik arjantin an di à li ka rounégosyé dèt a di péy an li ka roufizé ranboursman an di trwè kar dé bilyon di dolar di dèt èstéryò li ka jélé tarif énèrjétik é di transpò é ka tagsé tré fòrtman lenpòrtasyon yan li ka roulansé agtivité ékonnonmik a an senk lannen soutni pa dépans piblik ya é ka doublé lanmas salaryal a di à néstor kirchner sa désédé an di roun kriz kardjak an mauricio macri sa éli prézidan larjantin an ka posédé tout roun lanmalganm di ritm ki érité é mélanjé pannan de syèk asou ansanm an di so téritwè ensi kontras ya ké miltiplisité a ka karagtérizé lar mizikal a annan péy a parmi lanmizik tradisyonnèl ya di tradisyon riral chacarera milonga zamba gato cielito sa tré difizé notanman atravè fèstival a à di cosqun crdoba lafèt nasyonnal ya di fòlklò arjantin ensi nou ka konté osi ritm endijenn yan di souch tèl ki fanmé carnavalito a di nò di péy lanmizik mapouch ya ki partajé ké chili a notanman loncomeo son gwaranni di ròt pa lenfliyans afriken an ka atenn près tout ritm nasyonnal ya an partikilyé ké litilizasyon an di bombo ké partikilarité ritmik a di sèrten lanmizik ya kou la chacarera di menm roun ritm karagtéristik dé afrodésandan sa candombe ki osi tré karagtéristik di lourougwé litératir arjantin an di lanng èspangnòl a akéri roun véritab lendépandans vizavi di lèspangn douran xixe syèk a é so rouprézantan ki pli sélèb a jorge luis borges ka jwi di roun roukonnésans entèrnasyonnal nou pwé osi sité julio cortzar adolfo bioy casares victoria ocampo ernesto sbato roberto arlt manuel mujica linez héctor tizn abelardo castillo en leopoldo marechal juan filloy hector bianciotti ricardo piglia alberto laiseca toms eloy martnez juan josé saer césar aira angélica gorodischer é osvaldo soriano parmi pli konnèt ya larjantin an ka posédé roun varyété di plat kilinèr tradisyonnèl ki érité di kontré a dé gran group ki prézan an lanmérik laten italyen èspangnòl endijenn ensi roun gran nonm di plat tipik sa konsonmen tout o lonng di téritwè pizze tallarines empanadas humitas tamales puchero arroz con leche mazamorra ant oun enfinité di ròt plat larjantin an gen pou kod larkéyoloji a sa roun disiplin syantifik don òbjèktif sa di étidjé wonm dipi prélistwè jouk lépòk kontanporenn à travèr so tèknik gras à lansanm dé vèstij matéryèl ki sibzisté é zouti zòsman potri zanrm pyès di lanmonnen bijou vètman anprent tras lapentir batiman enfrastiktir etc ansanm dé artéfak é dé ékofak ki ka roulévé di roun péryòd di n sivilizasyon di n réjyon oben di oun pèpman ki bay sa aplé lakiltir arkéyolojik sa kiltir matéryèl sa anvan tou roun konsèp ki bazé asou asanblaj a di vèstij routrouvé andan dé lèspas é annan dé kronoloji kontenjant asou roun menm sit oben andan roun menm réjyon pa lègzanp nou pé alò palé pou dézigné oun ansanm koéran di kiltir arkéyolojik kou kiltir a di hallstatt oben kiltir jomon pa lègzanp oun larout sa o sans litéral oun vwa térès o nivo di sòl oben asou vyadik ki aménajé pou pèrmèt sirkilasyon an di véyikil ké rou sa tèrm ka apliké so kò plito vwa enpòrtant sitchwé an raz kanpagn annan péyi ya ki vas ké pas bokou moun à finisman an di xxe syèk di nonbréz larout té òkò dé chimen ki anpyéré oben ki damé santché bati ya pa pouvé fika aparanté ké roun lari mo a larout ki dérivé di laten rupta via vwa ronpi vwa fréyé pa sibstantivasyon o féminen di partisip pasé rupta di rumpere ronp rumpere viam ouvri roun larout laréynyon sa roun zilé di lwès di loséyan endjen annan lémisfè sid ensi ki roun départ di lout lanmè fransé di roun sipèrfisi di km laréynyon sa sitchwé annan larchipèl dé maskarengn à anviron km à lès di madagaskar é à km à lwès sid lwès di zilé moris a roun zilé vòlkannik ki kréyé pa roun pwen cho ki ka kilminen à m o piton dé lannèj li ka prézanté roun rélyèf èskarpé ki travayé pa roun lérozyon ki tré marké piton di fournéz a ki sitchwé annan sid lès di zilé sa roun dé vòlkan ki pli agtif ya di monn bénéfsyan di roun klima tropikal é sitchwé asou larout a dé siklonn laréynyon ka abrité roun andémism ésèpsyonnèl laréynyon sa roun zilé ki ka sitchwé so kò annan lwès a di loséyan endjen an pa dégré di latitid sid ké dégré di lonjitid lès li sa sitchwé annan lémisfè sid a à km à lès a di madagaskar laréynyon sa zilé a ki pi ògsidantal a dé maskarengn don ka fè égalman pati zilé moris à km à lès nò lès ké rodrig tout ka fè pati di répiblik di moris maskarengn yan sa tradisyonnèlman rataché o kontinan afriken laréynyon sa roun zilé vòlkannik ki nèt i gen tchèk trwè milyon di lannen ké lémèrjans a di vòlkan di piton dé lannèj ki sa jòdla ké roun laltitid di m pik a ki pi élvé a dé maskarengn é di loséyan endjen an lès a di zilé sa konstitchwé pa piton di fournéz a roun vòlkan ki byen pi résan lannen ki konsidéré kou roun dé pli agtif di plannèt a pati a ki émèrjé di zilé a ka rouprézanté ki roun fèb poursantaj anviron di montangn sibmaren an ki ka fòrmen li i posib ki èsploratò ostronnézyen ki té ka siyonnen loséyan endjen an dipi lendonnézi jouk madagaskar ké lafrik byen dé syèk anvan j k roupéré zilé ya dé maskarengn é donk zilé a di laréynyon plita o xe syèk apr j k dé navigatò arab ka dékouvri zilé a di laréynyon é ka nonmen li dna morgabin néyanmwen pronmyé zabitan yan di zilé a fika dé miten ki vini di madagaskar annéfè zilé a té ka sanblé totalman inabité lò di rivé a dé navir potidjé di xvie syèk an larout bò lenn yan à départmantalizasyon an laréynyon sa an rwin mé métropòl a mennen à konsanti di gro léfò pou roukonstrigsyon di lékonnonmi ké progré sosyal a lenstrigsyon obligatwè a ka konstitchwé roun progré désizif mété an plas ké roun léjé dékalaj di sistenm di sékirité sosyal ègzagonnal ka apòrté roun miyò konsidérab an koumansman dé lannen senkant palidism an fléyo sanitèr majò dipi roun syèk sa éradiké nonm an di lit di lopital ka triplé an dis lannen i ka swiv roun lanmélyorasyon enpòrtan di santé piblik a roun chit konsidérab di mòrtalité ké roun logmantasyon galopan di popilasyon an natalité a ki ka kilminen à roun nivèl rékò ki pròch di pou mil séga dans di salon kòstimen ké ritmen pa dé enstrouman ògsidantal tradisyonnèl lakòrdéyon larmonnika gita ka témwengnen di divèrtisman polisé an kour annan sosyété kòlonnyal a di lépòk a i ka rété jòdla dans a di salon tipik di laréynyon é di larchipèl dé maskarengn an jénéral ké séga morisyen épi séga rodrigé maloya dé katib dansé di lalir ritchwèl tout an mélopé é an jéstchwèl ki ka fè so kò kazi klandéstinman lannwit otour di roun difé tchèk enstrouman di lakonpangnman té di konfègsyon véjétal banbou kalbas etc latè sa roun planèt di sistèm solèr trwazyèm pli pròch di solèy é senkyèm pli grann an tay kou an mas di sa sistèm planétèr don li sa osi pli masiv dé planèt télirik latè fòrmé so kò i té gen milyar di lannen anviron é lavi a té aparèt mwen di roun milyar di lannen plita planèt a ka abrité dé milyon di lèspès vivant don moun yan byosfè a di latè té fòrtman modifyé latmòstfè a ké ròt karaktéristik abyotik di planèt a ki ka pèrmèt proliférasyon an d òrganism aérobi di menm ki fòrmasyon an di roun kouch d ozonn ki asosyé o chan magnétik térès ka bloké oun parti dé réyonnman solèr ki ka pèrmèt ensi lavi asou latè laj di latè sa jòdla èstimé à milyar di lannen listwè a di latè sa divizé an kat gran entèrval di tan nonmen éon fòrm a di latè sa aproché pa roun élipsoyid oun sfè aplati o pol rotasyon an di latè ka antréné aparisyon an di roun léjé bourlè di sòrt ki djamèt à ékwatò a sa kilomèt pli lonng ki djamèt polèr di pol nò o pol sid nosyon an di lavi kotidjenn an oben di kotidjen oben òkò di lavi di touléjou sa roun laspè fondamantal di aktivité a dé fika moun an fason an don moun yan ka aji ka santi é ka pansé di roun mannyè jénéral chak jou oben douran roun sik di lò lavi kotidjenn an dé jan pas j ai rézimé so kò o obligasyon é o kontrent pa lègzanp laplipa dé zak di lavi kotidjenn an ka fè yé kò di mannyè otomatik isi konpòrtman partikilyé di roun endividi ki sa gadé annan so lavi di touléjou divèt fika roulativizé pa rapò o latitid ki òbsèrvé lavi privé a di laten privatus séparé di dépourvi di sa kapasité a pou roun moun oben pou roun group di moun di izolé so kò afen di protéjé so entéré ya limit ya di lavi privé a ensi ki sa ki sa konsidéré kou privé ka diféré soulon group ya kiltir ya é endividi ya soulon koutim yan ké tradisyon yan byen ki i ka ègzisté toujou oun sèrten tron komen lavi privé a pouvé pafwè aparanté so kò à anonima a epi à volonté a di rété rò di lavi piblik a lò tchèk kichoz sa aplé privé pou roun moun sa kapital signifyé ki jénéralman ki à sa kichoz sa rataché dé santiman èspésyal ké pèrsonèl lazi don non an ka vini di oun rasin sémitik esch ka dézigné lyé o solèy a ka lévé sa roun dé sèt kontinan ou roun parti dé siperkontinan érazi ou afro érazi di latè ké km di latè é milyar di zabitan lazi sa pli gran kontinan di sirface total térès ou dé latè émerjé é pli péplé environ de la population mondyal lazi sa plis oun konsèp kiltirèl ki roun antité onmojenn azi sa roun sou kontinan di km i ka posédé plizyò rékòr jéyografik mondyal altitid maksimal everest andan himalaya ké m altitid minimal lanmè mort ké m é latè émerjé pli élwagné di tout loséyan sitchwé à km di kot pli pròch koòrdoné n e ensi ki lak pli profon lak bakal ki ka rouprézanté prè di dé rézerv di dilo dous di planèt a azi ka konté milyar di zabitan an swa pli di lamotché di popilasyon mondyal anviron anviron milyar di ant yé gen mwen di lan popilasyon an sa toutfwè trè inégalman réparti o dézèr moun di lwès é di nò di azi ki ka opozé so kò gran fwayé yan di pèpman di azi di sid é di lès lanng yan pli parlé an azi sa mandarin ké anviron milyar di lokitò é hindi azi ka konté plizyò rélijyon majèr é pou laplipar orijinèr di azi é dispersé asou tout kontinan animism bouddism kristyanism konfisyanism hindouism sikhism jayinism islam judayism shintoyism taoyism zoroastrism bahayism é yézidism kontinan an sa tré rich an rousours natirèl tèl ki chis danbwa poson dilo gaz natirèl kwiv ké lajan lazi a sa dézyenm kontinan pli rich di monn pa pib nominal aprè léròp é pronmyé an ppa pli gran lékonnomi di lazi sa lachin japon end koré di sid ké endonézi libèrté piblik ya sa dé libèrté ké garanti endividjwèl ki gouvèlman pa pouvé souprimé ki sa swé pa lalwa a oben roun désizyon joudisyè san an asiré dabò sékirité jouridik a nosyon an di libèrté piblik pouvé fika défini an référan so kò à sa di drwè di wonm an kontrèrman à sa dannyé ya ki ka roulévé di monn di filozofi a é ka endiké sa ki divèt fika libèrté piblik ya ki ka apartni an pròp à sfè a di drwè é ka bòrbé so kò à palé di sa ki sa profésò lebreton sa konsèpsyon dé drwè di wonm an lwen di fika majoritèr an dòktrin ni jourispridans sa trè rédjitris é tenté di jousnatiralism libéralism an sa roun dòktrin di filozofi politik ki ka afirmé garanti dé drwè endividjwèl kont lotorité arbitrèr a di roun gouvèlman an partikilyé pa séparasyon an dé pouvwar oben kont présyon an dé group partikilyé monopòl ékonomik parti sendika mo a libéralism ka fè so aparisyon o koumansman di xixe syèk rakaba ya di libéralism sa pli ansyenn opozisyon an à absolitism an di souvren dévlopé so kò annan filozofi a dé limyèr xviiie syèk mè osi oparanvan pa èskolatik di lékòl a di salamanque xvie syèk ka fè obligasyon moral o souvren di rèspèkté drwè fondamantal ya di chak moun o motif di so natir di kréyatir di bondjé doué di rézon oben pli ansyennman pa chart médjéval ya tèl magna carta ki ka entrodjwi dé drwè fondamantal don rèspè sa ègzijé di souvren oben òkò pa sèrten pan di filozofi thomis a yé menm présédé pa prensip a di lajistis natirèl d aristote an matématik limit di roun swit oben di roun fonksyon an roun pwen sa ka a échéyan valò partikilyèr a don li ka aproché so kò lòské varyab a oben enfis a ka aproché so kò di pwen an késyon sa valò é sa pwen pouvé fika réyèl oben enfini annan sa définisyon trè entchwitiv nosyon an di aproché so kò ka rété à défini ké présizyon istorikman matématik ya dabò entérésé yé kò o limit di swit si à partir di roun sèrten ran tèrm yan di swit sa osi pròch ki nou lé di roun valò l nou ka di ki limit a di laswit a sa l nosyon an di proksimité sa lyannen à roun distans ki annan sa défini pa valò absoli a di roun diférans mè sa nosyon pouvé jénéralizé so kò à tout lèspas métrik plita nosyon an té étann so kò o lèspas topolojik é fika pròch ka signifyé alò fika annan roun vwézinaj arbitrèrman chwézi linyon éropéyen an le sa roun asosyasyon politiko ékonnonmik sui generisde venntchwit léta éropéyen ki ka délégé oben ka transmèt pa trété lègzèrsis a di sèrten konpétans à dé lòrgann kouminotèr li ka étann so kò asou roun téritwè di milyon di kilomèt karé sa péplé di pli di milyon di zabitan é sa dézyenm pwisans ékonnomik mondjal a an tèrm di pib nonminal dèyè létazini ya linyon éropéyen an sa réji pa trété a di maastricht tue ké trété a di ronm tfue annan yé vèrsyon atchwèl dipi é désanm a antré an vigò di trété di lisbonn so èstrigtir enstitisyonnèl sa an parti sipra nasyonnal é an parti entèrgouvèlmantal palman éropéyen sa éli o sifraj inivèrsèl dirèk tandi ki konséy éropéyen an é konséy a di linyon éropéyen an enfòrmèlman konséy dé minis sa konpozé di rouprézantan dé léta manm prézidan an di koumisyon éropéyen an sa pou so pa éli pa palman an asou propozisyon di konséy éropéyen kour di jistis di linyon éropéyen an sa charjé di véyé à laplikasyon an di drwè di linyon éropéyen an o landimen di ségon lagèr mondjal a léròp a ka sasé roun mwéyen di konsolidé lapè a à laswit a di kout di prag ki ka ranfòrsé pè a di lèspansyon sovyétik a lafrans péy a di benelux bèljik péy ba ké ligsanbou é rwéyonm ini ka siyen mars trété a di brigsèl ki ka prévwè roun linyon ògsidantal ki ka enstitchwé oun kolaborasyon an matchè ékonnonmik sosyal kiltirèl é di défans kolègtiv sa trété sa konkiransé dipi lannen an ki ka swiv pa kréyasyon an di otan véritab lalyans militèr ki ka enkli roun pli gran nonm di péy éropéyen mè égalman kannanda a é létazini ya trété di ronm sa siyen mars sis ya ka désidé d aprofondir yé koopérasyon donmenn ékonnonmik mè osi politik é sosyal sa konsèrnen lòbjègtif a sa d aboutir ékonnonmikman à roun marché koumen ki ka pèrmèt lib sirkilasyon an dé moun dé marchandiz é dé kapital kouminoté ékonnonmik éropéyen an kee sa lantité entèrnasyonnal a di tip sipra nasyonnal ki enstitchwé pa trété di ronm li ka doté so kò di roun kapasité otonnonm di finansman ki endépandan di plan marshall ki mété an plas annan kad a di lòrgannizasyon éropéyen an di koopérasyon ékonnonmik leke sa trété ka fondé roun trwézyenm kouminoté éropéyen di roun douré ki endéfini kouminoté éropéyen an di lénèrji atonmik a kela ant manm di dé ròt kouminoté ceca orijinèl é nouvèl cee trété di fizyon dé ègzékitif kouminotèr sa siyen atè brigsèl an é ka fizyonnen ègzékitif ya pa kréyasyon an di koumisyon éropéyen an é di konséy éropéyen dé trwè kouminoté éropéyen ceca cee ké euratom alò ki sa kouminoté ya ka dispozé déja di lenstitisyon koumen an matchè di jistis trété di maastricht sa siyen févriyé é ka antré an vigò e novanm linyon éropéyen an ka pran laswit a di marché koumen é di kouminoté ékonnonmik éropéyen an kee ki divini kouminoté éropéyen ke an fizyonnan ké kouminoté éropéyen an di charbon é di lasyé ceca ki té ka èspiré an li ka marké roun nouvèl zétap annan prosésis di linyon an san sès ki pli étrwè ant pèp di léròp kouminoté éropéyen yan ka roupozé alò asou trwè pilyé linyon éropéyen an ka sibdivizé so kò an gran ansanm téritwè kontinantal a ki sitchwé an léròp é an rézon di so pasé kolonnyal dé téritwè èstra éropéyen ki réparti asou ansanm an di glòb à lésèpsyon di lazi réjyon iltrapériférik rip soupannan sèrten téritwè èspasyal de léta manm ka dispozé di roun èstati dérogatwè ki ka èskli yé di linyon éropéyen an péy ké téritwè di lout lanmè lèspas iltramaren ka karagtérizé so kò pa so étérojénéyté jéyografik laplipa de réjyon iltrapériférik rip sa ensilèr à lésèpsyon an di lagwiyann ki ka trouvé so kò asou kontinan sid anmériken an ròt rip ya sa pou lapli o nò di sa réjyon à lésèpsyon an di laréynyon ki ka trouvé so kò annan loséyan endjen an à noté prézans a di anklav èspangnòl asou kontinan afriken an ceuta ké melilla ensi ki ròt piti téritwè ki ka fè pati di linyon kwèki ka dispozé di roun èstati èspésyal administrativman palan linyon éropéyen an ka konpozé so kò di léta manm ki ganyen chaken yé pròp sibdivizyon téritoryal trété di maastricht té pèrmèt à linyon éropéyen an d étann so chan yan di konpétans é di dévlopé roun politik kouminotèr ki oryanté bò d kiltir a sala ka anmòrfrézé so kò pa divèrs agsyon ké projé ki mennen asou téren k europeana roun projé di bibliyotèk nimérik éropéyen latribisyon an di tit di kapital éropéyen di kiltir a pou roun oben plizyò lavil chak lannen dé lèd pou dé projé kiltirèl oben òkò kiltir progranm kad an matchè a di à listwè souvan ékri ké pronmyé lèt majiskil sa an menm tan létid a ké lékritir a dé fè é dé évènman pasé pé enpòrt yé varyété ké yé konplèksité nou ka dézigné osi kouraman anba tèrm a di listwè pa sinèkdòk pasé a limenm kou annan léson yan di listwè listwè sa roun rési ékri pa lakèl dé wonm ké fanm istoryen ké istoryenn ka éfòrsé so kò di fè konèt tan ki révoli tantativ ya pa jen antyèrman endépandant di kondisyonnman étranjé o domenn tèl ki vizyon an di monn di yé otò oben di so kiltir mé li sa sansé fika élaboré à partir di sours plito ki gidé pa spékilasyon an oben idéyoloji a listwè gwiyannen an sa konplègs é an pati mal konnèt li dabò koumansé ké pèp nativ anmériken yan épi apré rivé a di kolon éropéyen yan épi di yé katib afriken ka entégré yékò annan listwè di lafrans frankofonn ké pannafriken é di lanmérik di sid kou ka an témwengnen òkò so pliralité lengwistik ké so plas annan monn kriyòl a dipi plizyò syèk bò d vie milénèr a anv j k pronmyé tras di péplad nativ anmériken potri gravir roupès poliswè etc sa péplad té ganyen désandan ki sa émériyon yan ké wayanmpi ya ki ka palé toupi gwaranni sa pronmyé péplad ya té koumansé processus a di kréyasyon di latè fèrtil di terra preta ki tchèk milénèr apré ké pèrmèt létablisman an di popilasyon o dansité pli élvé ki sòl natirèl ya ki pov pa ka pèrmèt yé o xviiie syèk dé nasyon nativ anmériken ka roumonté bò d nò a alò ki anvayisò ya ki ka vini di lout lanmè ka kolonnizé lanmérik di sid ka mennen arm ké mikròb ki pa konnèt asou sa kontinan a tan an di kolonnizasyon an ki ka rivé bò livè kaptenn èspangnòl a vicente yaez pinzon ki té akonpangen christophe colomb lò di so pronmyé vwayaj é ki roun tanpèt ka jité janvyé a annan dèlta di lanmanzonn an roukonnèt lakot potidjé a jouk lorénòk a fitir frontchè di lagwiyann gwiyann yan ki pa konsèrnen pa trété a di tordesillas di ki ka trasé limit téritoryal ya ant lèspangn an ké potidjal a bò d roun pronmyé group di kolon fransé sa enstalé annan zilé di kayenn pannan tchèk lannen di à plizyò tantativ di kolonnizasyon ké échwé an parti roun piti révolisyon si pronmyé tantativ enpòrtan di kolonizasyon franséz ka daté di lannen yan li souvan té mété à mal pa disansyon antèrn dé kolon rapò moun yan médjòk ké pèp nativ anmériken yan ké osi dourté di kondisyon yan di lavi notaman ké lafyèv jonn nasyon nativ divèt fè fas a oun enpòrtan to di mortalité à koz dé épidémi nouvèlman enpòrté di lafrik a ké léròp a kolonizasyon di lagwiyann dabò ka fè travayé éropéyen yan angajé ya égalman aplé trannsis mwè ya pas yé yannen pa roun kontra di trwè lannen ké yé mèt sa kazi katibaj éropéyen fot di volontèr ké fika tré vit ranplasé pa roun sèrvitid di lorijin afriken ki sa anplwayé andan bitasyon yan lèsplwatasyon agrikòl pou kiltir a dé prodjwi kolonnyal souk zépis chokola ké kafé kou annan ròt kolonni fransé katibaj a an gran pati réji pa tèks ya di kod nwè sa sosyété di bitasyon ka rété modèl ékonnonmik di lagwiyann li sa aboli an andan tout koloni ya anvan napoléon ié désidé rétabli l an pou définitivman siprimen li pa dékrè lou avril anba lenpilsyon abolisyonnis victor schlcher andan disparisyon di sa sistenm servile mété finisman bay sa lékonnonmi tradisyonnèl kolonnyal pou palyé finisman di sa sistenm lékonnonmik ki té ka sèrvi pou dévlopé péyi a mè soutou débarasé métropòl di opozan politik répibliken é di délenkan di drwè koumen ségon lanpir a désidé kréyé bangn atè lagwiyann yé ka akéyi transpòrté dépòrté ké rélégé jouk an an oun sit orifèr sa dékouvri annan lès gwiyannen asou aratay a roun afliyan di laprouwag annan lwès dilò sa ègstrè di larivyè inini rot maroni koumansman an di xxe syèk té marké pa oun lariyé bò d lòr ké sasò an aktivité ki ka antrennen krwésans a di koumèrs lokal ki souvan artifisyèl ké arè di dannyé aktivités agrikòl pa mank di mendòv an menm tan ki larégnon lagwadloup ké lamatinik lagwiyann ka divini oun départman fransé di lout lanmè an men dékolaj ékonnonmik ka pennen réyalizé sokò akoz di kout prodiksyon ki élvé di féblès nimérik di popilasyon di dépandans koumèrsyal lenpòrtasyon vizavi di lègzagonn an ké mank di lenfrastriktir pi élémantèr a vwè di kouminikasyon lékòl sistenm di lasanté etc sen laurent di maroni kayenn ké zilé djab té lyé ya di dépòrtasyon pou kondannen ya pou travay fòrsé di bò asou désizyon di napoléon iii kaptenn alfred dreyfus té voyé an lagwiyann ka rété alò roun kolonni fransé jouk mars koté li obténi èstati di départman di lout lanmè lafrans té ka antann dé déténi ki yé sa osi dé kolon mé sa té oun léchèk fronmitir di bangn an té obténi apré ségon lagèr mondjal apré piblikasyon di artik di albert londres é anba lenpilsyon di gaston monnerville a an ki dannyé konvwé di bangna té voyé annan lawiyann men a rounso an ki lasanblé nasyonnal konstitchwant désidé di rapatriyé sirvivan yan ki té lé pratikman yé tout roupati lopérasyon an té douré lwit an an jénéral di gaulle désidé di konstrwi roun baz èspasyal atè lagwiyann ki dèstinen pou ranplasé baz saharyenn an sitchwé atè laljéri épi pou dévlopé lékonnonmi gwiyannen pozisyon di sa départman sa priviléjyé pròch di lékwatò ké roun larj louvriti asou loséyan sant èspasyal gwiyannen dipi pronmyé lafizé ya véronique larjman dévlopé so kò o fil dé lannen dégra èspasyal di léròp a ké dé lansò kou ariane ké ariane ki ka roulévé oun véritab siksé mondjal sant èspasyal gwiyannen dévlopé osi progranm vega ké roun baz di lansman soyouz ki konstrwi atè sennmari an lagwiyann ké asisté bay lansman di nouvèl lafizé ariane projè dévlopé an an lalwa di désantralizasyon ka antré an vigò é roun transfè di konpétans ka opéré bò d kolektivité téritoryal ya ki ké divini aktò di dévlopman di lagwiyann fen mars oun larj mouvman di manifèstasyon ké grèv té ka koumansé annan lagwiyann é ka mennen dépalsman dé minis di entèryò é di lout lanmè akòr propozé pa gouvèrnman té roufizé pa rouprézantan yan dé manifèstan ké grévis ya avril mo litératir ki ka vini di laten litteratura dérivé di littera lèt ka aparèt o koumansman di xiie syèk ké oun sans teknik di choz ékrit épi ka évolwé annan fen di mwayen aj ver sans a di savwar tiré di sé liv avan di atenn o xviie xviiie syèk so sans prensipal aktwèl ansanm di sé zòv ékrit ou oral ki ka konporté oun dimansyon estétik èg a ké bèl santiman ki nou ka fè movèz litératir a andré gide ou aktivité partisipan a yé élaborasyon ex konsakré kò a litératir a oun lonbalji sa roun léta ki doulouré di rachis lonbèr lòské li sa aigu a roun lumbago oben tour di ren annan langaj kouran an ren yan ka dézigné réjyon lonbèr a lonbalji ya ka afèkté roun fòrt majorité di popilasyon an yé ka touché ant ké di popilasyon an à roun moman oben à rounòt o étazini rounso lonbalji ya ka antréné oun enkapasité di routounen o travay ka rouprézanté dé kou dirèk ké endirèk évaliyé ant ké milyon di dollars us inikman o québec mal ya di do ka rouprézanté di ansanm an dé lézyon ki pou lannen an rounso sa lézyon yan ka antréné dé débour di pli di milyon di dollars kanadjen lostrali an fòrm lonng konmonnwélt di lostrali an annglé australia é commonwealth of australia sa roun péy di lémisfè sid don sipèrfisi a ka kouvri pli gran pati a di loséyanni an plis di zilé éponnim an lostrali a ka konprann égalman tasmanni ensi ki ròt zilé di loséyan ostral pasifik ké endjen nasyon vwézen yan ka konprann notanman lendonnézi timò oryantal a papwazi nouvèl giné bò nò zilé salonmon vannwatou ké téritwè fransé a di nouvèl kalédonni bò nòlès nouvèl zélann bò sid lès ensi ki téritwè fransé a dé zilé kerguelen taaf bò lwès di zilé ostralyen heard ké mcdonald lostrali a ka étann sokò di km di sipèrfisi asou plak ostralyen bòdé pa loséyan endjen pasifik ké pou ostralyen yan lostral lostrali sa séparé di lazi pa lanmè d arafura é di timò é di nouvèl zélann pa lanmè di tasman li ka konté kilonmèt di lakot é ka rouvandiké km di zonn ékonnonmik èskliziv sa zonn pas ka tchenbé kont di téritwè antargtik ostralyen soulon roun létid di ocde é di fmi lizòlman jéyografik a di sa dé péy gen roun léfè konsidérab annan yé pèrfòrmans ékonnonmik li ké provoké oun rédigsyon potansyèl di krwasans dat ègzak a di pronmyé prézans di moun atè lostrali sa toujou sijé di gran sasé li ganyen di séryé pròv syantifik di prézans di moun i té gen anviron lannen a roun péryòd di bidim boulvèrsman ékolojik atè lostrali é li sa konsidéré kou konsékans a di kòlonnizasyon an di moun wonm an di mungo sa roun ansyen zabitan di lostrali ki té viv i gen anviron lannen annan pléystosenn é té dékouvri òbò di lak mungo bò sid di nouvèl gal di sid bò kilonmèt di lakot di nò di lostrali a rounso bò xviie syèk ki zilé ka divini sijé a di lèsplorasyon éropéyen an tchèk lèspédisyon ka apèrsouvwè sélèb terra australis néyèrlandé willem jansz ka divini an pronmyé vizitò éropéyen an ki ka idantifyé lostrali so bato duyfken ka jité lank divan kap york annan roun rési pòstéryò roun néyèrlandé ka dékri téritwè a ki li ka wè kou pa kiltivé é péplé pa tchèk sovaj barbar nwè é kriyèl ki masakré sèrten di nou maren ké swiv èspangnòl luis vez de torrès an misyon pou so péy an néyèrlandé dirk hartog an jan carstensz an ké abel tasman an sa dannyé ka bay so non bay zilé di tasmanni men limenm nonmen li dapré non an di lanmiral ké gouvèlnò anthony van diemen van diemenslandt dipi roun gran pati di kiltir ostralyen an ka dérivé di rakaba anglo sèltik pannan senkant dannyé lannen yan kiltir ostralyen an té fòrtman enfliyansé pa kiltir popilèr anmériken sirtou sinéma ké télévizyon é pa rivé a di sèt milyon di imigré di tout kontinan yan di monn gran lavil a kou sidné oben mèlbourn sa jòdla tré kòsmopolit dé èspésifisité ostralyen aparèt pa laswit di lanvironnman di kiltir aborijenn é di lenfliyans di péy vwézen vigò a ké lorijinalité di lar ostralyen litératir sinéma lopéra lanmizik lapentir téyat dans lartizanna ka val li jòdla oun roukonnésans entèrnasyonnal lostrali gen pou kòd oun loséan sa souvan défini an jéyografi kou roun vas étandou dilo salé ki konpran ant dé kontinan li plito ka konsèrnen volim an koté dilo a sa an pèrmannans rounouvlé pa kouran maren yan aprogsimativman di sirfas di latè sa roukouvri par loséan mondjal kominéman divizé an senk loséan pasifik latlantik largtik lantargtik endjen é an plizyò dizenn di lanmè loséyan mondjal ka abrité lamajorité di lavi asou latè a sélon sé èstimasyon ka jénéré pli di di sé servis ékosystèmik ki ka permèt nou di viv an prémyé tan par laprodiksyon di majèr parti di oksyjèn a ki nou ka respiré loséyan mondjal a ka régilé à pli di klima di latè i ka jwé oun ròl majò annan tanpératir térès loséyanografi di grèk loséyan bondjé di lanmè é grphein ékri sa roun disiplin syantifik ki ka fè parti dé syans di latè a ki dédjé à étid a dé lanmè é dé loséyan oun pronmyé kongrè an é èspédisyon challenger a ki akonpli ant é ka konkrétizé nésans a di sa disiplin é ka an popilarizé rapidman é non an ké pronmyé vansé oprè di piblik amatò tèrm oséyanograf a ka dézigné sasò ya di sa syans ki aparèt an lagwiyann an oséyanograf ya ka étidjé oun trè gran nonm di laspè dé loséyan é dé lanmè ki ka enkli tèktonik a dé plak gran sik byojéyochimik ya kouran oséyanik oben òkò lòrganism yan é ékosistenm maren yan oben òkò lyen yan ant loséyan é modifikasyon klimatik loséyan argtik loséyan glasyal argtik oben tou senpléman largtik ka étann so kò asou roun sirfas di anviron milyon di km sa ki ka fè di li pli piti loséyan an li ka roukouvri ansanm an dé lanmè ki sitchwé ant pòl nò ké pòl nò a di léròp di lazi é di lanmérik i ka kouminiké ké nò a di loséyan atlantik a ka rousouvwè di grand mas dilo atravè lanmè di barents ké détrwè a di fram i ka trouvé so kò osi an kontak ké loséyan pasifik a atravè détrwè a di béring labankiz a ka roukouvri li an gran parti ké dé varyasyon sézonnyèr an so sant labankiz a ka mizouré jouk mèt di lépésò sa lépésò sa atenn pa glisman an di plak é di laglas roun asou ròt so sirfas é so lalbédo ka tanté à rédjwi so kò an rézon di réchofman klimatik é di roun réchofman réjyonnal dé à trwè fwè pli rapid ki annan rès a di monn pou péryòd a di ki ka kozé osi roun monté di labsòrpsyon an di réyonnman solèr pa sa réjyon di monn sa ki pwé agséléré réchofman an dilo é libérasyon an di lidrat di métann non an di loséyan an ka provni di grèk ansyen rktos ki ka signifyé zours an léfè a an rézon di prézans a bò d pòl sélès a di dé konstélasyon yan di gran zours a é di piti zours a ki loséyan an té nonmen ensi li sa toutfwè roumarkab ki zours plèr a ka viv inikman asou latè dé zours ki ka dézignen largtik é pa lantargtik di roun profondò mwéyen di mèt loséyan argtik a ka atenn roun profondò magsimal di anviron mèt soulon lòrgannizasyon idrografik entèrnasyonnal loséyan argtik sa délimité di mannyè a ki ka swiv soul lòrgannizasyon idrografik entèrnasyonnal lanmè ya ki anba sa dé dépandans di loséyan argtik a klima polèr sa karagtéristizé pa frèt a ki ka pèrsité é di fèb varyasyon anniyèl di tanpératir livèr a sa karagtérizé pa soukousité a ki kontini kondisyon yan ki frèt é èstab é roun syèl dégajé lété a sa karagtérizé pa limyè a di jou ki kontini limidité enpòrtan an tan brimé a ké siklonn fèb ya ké lapli oben lannèj tanpéré ivèrnal ya sa pròch di c du fèt dé fò van ki ka provni di sibéri larisi tandi ki annan lété yé pa pouvé dépasé c soulon dé létid ki éfègtchwé pa dé èspésyalis di linivèrsité a d oxford gran britangn é di royal netherlands institute for sea research nioz loséyan argtik a té ka jwi i té gen milyon di lannen di tanpératir pròch di c sanblab à sa ya di lanmè lanméditérannen an é di tanpératir di c i té gen milyon di lannen sasò a rivé à sa konklizyon apré ki yé étidjé dé matéryèl òrgannik ki trouvé annan labou ya di tizilé di laglas di loséyan argtik a byen ki nou pa konnèt rézon yan di tèl tanpératir nou ka prézimen ki yé ka provni di roun léfè di sèr ki provoké pa fòt konsantrasyon an di djògsid di karbonn annan latmosfè a sa konklizyon sa konfirmen pa dé syantifik di linivèrsité a di michigan létazini ki ka afirmen ki to ya di djògsid di karbonn i té gen tchèk milyon di lannen té di trwè à sis fwè sipéryò à tchenbò atchwèl a i ka ègzisté anviron lèspès di zannimo annan largtik a parmi pli konnèt ya zours blanng oben polèr pli gran karnivò a annan sa zonn i pouvé gen roun lanmas di kg byen ki li ka nouri so kò di fòk é di poson i ka rivé li di ranplasé yé pa dé mous é dé lichens si li fè roun mové lachas sis lèspès di fòk ka viv annan sa loséyan byen ki yé nonm diminwé dipi xixe syèk a di fè di lachas entansiv à lakèl wonm an soumèt li lachas ki gen pou lòbjègtif di rékipéré lapo a ké lagrès a di zannimo a rounòt zabitan tipik di zonn an sa balenn an égalman ménasé é ki atchwèlman sa protéjé di lachas nou ka trouvé osi roun zabitan pli diskrè krill ki ka ganyen roun ròl enpòrtan annan chenn alimantèr a loséyan atlantik oben latlantik sa roun di senk gran loséyan di latè a latlantik a ka fè pati di loséyan mondjal é li ka konpòrté dé loséyan latlantik nò a ké latlantik sid a so sipèrfisi di km ka fè di li dézyenm pa sirfas a dèyè loséyan pasifik a li sa fòrmen pa élwengnman an di plak tègtonnik i té gen anviron milyon di lannen pannan rounlo syèk a té pronmyé létap di lèsplorasyon éropéyen yan jòdla li ka doumòré roun vwè di kouminikasyon ki enpòrtan pou péyi ya ki ka bòdé li é li ka tchipé roun ròl jéyopolitik ki enpòrtan atèsté dipi xive syèk a ladjègtif atlantik sa roun lanpren pa lentèrmédjèr a di laten atlanticus di grèk ansyen atlantiks ki dérivé di oronnim atlas non an latlantik ka provini di titan atlas ki té ka posédé soulon ansyen grèk ya kolonn yan ki ka sipoté tla ka signifyé poté sipoté an grèk vout sélès a don té ka fè pati di fanmé kolonn di hercule ki ka dézignen jodla détrwè a di jibralta kidonk pou ansyen yan sa tèrm té ka dézignen anvan tou lanmè ki ka trouvé sokò odéla di détrwè pa rapò bay lanméditérannen an so non té pouvé osi provini di pèp libik di atlant ki dékri pa hérodote é ki té ka péplé lariv nò afriken yan di loséyan atlantik a ké montangn yan di atlas maroken an atè lafrik di nòlwès loséan atlantik sa sitchwé majoritèrman ant kontinan anmériken ké afrolérazi tèrm ki ka désignan léròp lazi ké lafrik kou roun menm antité li ka désann soupannan jouk kontinan antarktik ki ka fronmen li bò sid òbò nò li ka bengnen sid a di growennlann lislann épi ka enkli zilé féroé latè a sa konpozé di senk loséyan ki ka fòrmen roun étandou dilo salé inik limit ya ant yé chak sa kidonk arbitrè é ka bay sèrten kontrovèrs ka di limit ant loséyan atlantik ké arktik osi loséyan atlantik a pa ka dérojé bay sa règ loséyan atlantik ké pasifik sa dé sèl ki sa an kontak ké kat ròt ya pronmyé lilistrasyon an di sa artik ki laro ka montré loséyan atlantik a asou roun plannisfè latlantik sa patajé bò nò ké sid swivan lékwatò a lòrgannizasyon idrografik entèrnasyonnal a lie ka dekoupé loséyan atlantik an lanmè gòlf ké détrwè limit ya ki lie a ka bay pou loséyan atlantik nò ké latlantik sid ka èskli lanmè ya ki konprann annan yé chak larjò a di loséyan atlantik a ka varyé ant km ant brézil a ké libérya ké km ant létazini ya ké maròk sipèrfisi a di loséyan atlantik a sa di km san so lanmè ya di km ké yé soulon sours ya loséyan arktik sa konté oben pa kou roun lanmè bòdjè di loséyan atlantik a oun sipèrfisi sa atò bay di km sala si nou ka pran an kont sipèrfisi a di loséyan arktik a lanmè bòdjè oben lanmè adjasan sa dé lanmè ki ka fè pati di loséyan atlantik a soupannan an rézon di yé pròp konfigirasyon é oben di kontrovèrs ki yannen bay yé lenklizyon annan sa ansanm i ka rivé ki karagtéristik ya di loséyan atlantik a fika bay ké oben san so lanmè ya parmi so lanmè ya nou pouvé sité lanmè lanméditérannen an oben gòlf di mègsik loséyan arktik a sa roun ka partikilyé an léfè i ka korèsponn bay définisyon di roun lanmè bòdjè soulon louvraj ya li sa swé référansé kou roun loséyan ké pa antché swé kou roun lanmè bòdjè di loséyan atlantik a ensi soulon louvraj ya sipèrfisi a di loséyan atlantik a ka varyé soulon èstati a di loséyan argtik a so volim sa èstimen di km san lanmè bòdjè ya km ké yé so profondò ka varyé di pli di m annan karayb ya à mwen di m annan lanmanch a so profond mwéyen sa di mèt san lanmè bòdjè ya é di m ké sa dannyé ya louvriti a di loséyan atlantik a ka koumansé pa roun faz di rifting bò nivèl di latlantik santral a ki yannen ké fénomenn distansif ya ki pòsvarisk òbò pèrmyen domenn kontinantal a ant lanmérik a ké lafrik di nòlwès ka sibi roun sirègsyon ki ka kondjwi bay roun koumansman di dislokasyon di sa zonn kontinantal roun enpòrtan volkannism gen lyé ki ka kondjwi bay fòrmasyon an di provens magmatik sant atlantik a abò triyas ka inisyé sokò oun faz di rifting bò nivèl di marj ya di maròk é di nouvèl lékòs lakrésyon an di planché loséyannik ka inisyé sokò dipi finisman an di sinémiryen é ka pourswiv sokò jouk jodla anfen roun louvriti a di latlantik nò a gen lyé bò léyosenn i té gen anviron milyon di lannen louvriti a di loséyan atlantik a sa rézilta a di fragmantasyon an di sipèrkontinan di panjé a é di migrasyon an di kontinan afriken sid anmériken érazyen ké nò anmériken pannan mézo sénozoyk loséyan atlantik a ka konprann patché larchipèl sèrten sa pati ya ki émèrjé di kontinan ki ka bòdé li ròt ya té sa jénéré pa dòrsal oséyannik santral a loséyan atlantik a ka enfliyé dirèkman klima éropéyen an déprésyon yan ki ka sirkilé bò léròp notanman atè labèljik atè laswis épi lafrans ka fòrmen yékò asou latlantik a é ka sirkilé di lwès an lès é ka mennen roun tan ki enstab imid ké plivyé antisiklonn an di acores ki sa prézan laro di aores ka enfliyé osi météyo éropéyen an é ka mennen di tan ki sèk ké ansoléyé lèspozisyon di litoral atlantik koumansé dipi ki pronmyé lenstalasyon di moun ka établi yékò asou so lakot ya men pou travèrsé a di loséyan an a pou antann koté nò éropéyen xe syèk ké lèsplorasyon odasyé ya dipi growennlann an ké navigatò viking yan yé ka atenn kontinan nò anmériken an bò rotò a di latè nòv atè l anse aux meadows latè ki yé ka aplé alò vinlann lakot afriken an ka rété inagsésib pou èsploratò antik ké médjéval odéla di kap bojador sahara ògsidantal koté loséyan an sa sirnonmen lanmè dé ténèb potidjé a gil eanes sa pronmyé a ki ka franchi kap a an é ki pwé rouvini ké so bato li ka louvri vwè a bay kontournman di kontinan afriken pou roujwenn lenn yan tout pronmyé travèrsé a ki modèrn di latlantik sa sa a di christophe colomb ké so lékipaj ya an soso débri plastik di provnans mondjal ka poliyé ansanm an dé loséyan ki ka konsèrnen latlantik yé ka provini itou di léròp di lwès a é di létazini ya i ka ègzisté tchèk réglémantasyon nasyonnal ké entèrnasyonnal ensi ki diféran klasman di sèrten zonn tankou tchèk lè maren ki protéjé tchèk rézèrv di byosfè ké park natirèl maren loséyan endjen lontan aplé loséyan oryantal oben lanmè di lenn yan sa roun loséyan ki ka étann sokò asou roun sirfas di km swé bò d di glòb térès li sa limité bò nò pa pénensil arabik a liran pakistan ké lenn bò lès pa birmanni taylann malézi lendonnézi zilé soumatra java bali soumbawa soumba ké timò lostrali a ké méridjen an di lonjitid lès frontalyé di loséyan pasifik a bò sid pa kontinan antargtik a épi bò lwès a pa lafrik ké méridjen an di lonjitid lès ki ka séparé li di loséyan atlantik a so kod di lanréjisman nimérik di lòrgannizasyon idrografik entèrnasyonnal sa b é so lidantikasyon annan limit loséyan ké lanmè sa so non gwiyannen annan nonmanklatir a di lèspas maritim di konséy nasyonnal di lenfòrmasyon jéyografik a sa loséyan endjen toupannan lépòk a di laparisyon an di pronmyé dinozò i té gen milyon di lannen trias lafrik lenn lantargtik ké lostrali té ka touché yékò pou fòrmen roun sèl kontinan lapanjé i té gen milyon di lannen lafrik ka séparé sokò di li épi i té gen milyon di lannen a tour a di lenn an ki ka démaré sokò di li pou vini bité asou kontinan azyatik i té gen milyon di lannen a sa lèspas vid ki nou ka nonmen loséyan endjen fransé latòl a di diego garcia an plen tchò di loséyan endjen an sa roun posésyon britannik ki louwé bay létazini ya antan ki baz militèr di pa so pozisyon èstratéjik li ka pèrmèt bay sa dannyé ya di ganyen roun sirvéyans agtiv é roun posibilité di lentèrvansyon rapid bò d zonn yan ké risk atè lafrik sonmali bò mwéyen loryan oben atè lazi lendonnézi ounlo débri plastik di provnans mondjal ka poliyé ansanm an di loséyan an sa ki ka konsèrnen loséyan endjen an yé ka provni notanman di lazi réchofman klimatik a pa lélévasyon progrésiv a di nivèl di loséyan ki li ka endjwi ka ménasé dirèkman piti léta ki ensilèr òbò dilo kou maldiv ya manm di alliance of small island states i ka ègzisté tchèk larèlmantasyon nasyonnal ké entèrnasyonnal ensi ki diféran klasman di sèrten zonn tèl ki tchèk lè maren ki protéjé tchèk rézèrv di byosfè ké tchèk park natirèl maren loséyan ostral sa roun loséyan ki défini pa konvansyon ki ka étann sokò ant e paralèl sid a ké kontinan antargtik a sa délimitasyon ka korèsponn bay pòrsyon di loséyan atlantik pasifik ké endjen ki kouvri jiridikman pa trété a asou lantargtik a so lègzistans pa inivèrsèlman roukonnèt byen ki li pa ka kouvri entrégralité a di plak antargtik a li sa pafwè aplé loséyan antargtik loséyan glasyal antargtik pafwè òrtografyé loséyan glasyal antargtik oben tousèl lantargtik a an sirfas katriyenm loséyan an ké dannyé a ki défini pa lòrgannizasyon idrografik entèrnasyonnal a men projè a ki pa té fika ratifyé loséyan ostral a pa ka figiré annan listwè ofisyèl a di loséyan ké lanmè ki édité pa sa menm lenstitisyon l ohi asèpté an non an di loséyan ostral a san validé so lègzistans li sa soupannan itilizé dipi lontan pa maren yan nou té ka anplwayé osi loséyan antargtik koumisyon nasyonnal a di toponnimi di lafrans annan so nonmanklatir di lèspas maritim ka itilizé dézignasyon yan di loséyan ostral a oben lanmè antargtik a sa désizyon ka ranvèrsé désizyon an ki té pran an di siprimen li an léfè annan ségon lédisyon an di piblikasyon èspésyal a di l ohi loséyan antargtik a oben ostral té prézan é sala a té fika siprimen ké trwézyenm an pou fika réyentrodjwi annan projè a di roun katriyenm lédisyon ki toujou pa ofisyalizé jouk jodla di roun mannyè di wè oséyannografik loséyan ostral sa défini kou roun loséyan ki parkouri pa kouran sirkipolèr antargtik a ki ka sirkilé otour di kontinan antargtik loséyan ostral a ka ansèrklé plizyò bé oben lanmè kou lanmè a d amundsen lanmè a di bellingshausen ensi ki roun pati di pasaj drake lanmè di scotia lanmò di weddell lanmè di rwè haakon vii lanmè di lazarev lanmè di riiser larsen lanmè di kòsmonnòt lanmè di lantant lanmè di davis lanmè di mawson lanmè dumont d urville lanmè di somov épi lanmè di ross so sipèrfisi total sa di km londjò a dé lakot ki ka benyen li di km kou loséyan loséyan atlantik a ké pasifik nò ké sid ki sa délimité pa lékwatò térès a é kou lonjitid a di kap di sid lès ka séparé pasifik a di loséyan endjen yan loséyan ostral a sa défini pa roun lign imajinèr sa zanno ki ka antouré roun kontinan ka étann sokò o sid di di latitid sid asou di lonjitid limit ki propozé pa lòrgannizasyon idrografik entèrnasyonnal a loséyan ostral a sa sèrtennman pli jenn yan di gran loséyan di latè a pis ki so lègzistans ka roumonté jouk rounso milyon di lannen lò lantargtik a ké lanmérik di sid ka séparé yékò é ka ouvri pasaj a di drake é ka bay nésans kouran sirkimpolèr antargtik prensipal risk natirèl sa akoz a di prézans a oben di lokirans a di janvyé jpuk mars bato arctic sunrise di greenpeace ka èsploré pannan mwè loséyan ostral a ké an so bò tchèk fotograf ké syantifik ké lèd a di roun sibmaren biplas ki ka désann bò profondò ki janmen atenn pa wonm an jouk jòdla pronmyé dékouvèrt ya ka montré prézans a di roun lékosistenm ka montré prézans a di roun lékosistenm maren ki vilnérab krinoyd channichthydae denmosponj arengnen di lanmè pycnogonides bò d polynoides polychaete zétwèl di lanmè ophiuroida krill gorgonaceaprimnoides gorgonocephalus chilensis ectoproctes oursins sterechinus loséyan pasifik sa loséyan ki pli vas a di glòb térès pasifik a ka fè pati di loséyan mondjal a é li ka konpòrté dé loséyan pasifik nò a ké pasifik sid a pasifik a ka étann sokò asou roun sirfas di km swé anviron roun tchè di sirfas total a di latè a li ka konprann loséyanni annan so totalité ké tchèk ròt zilé ké larchipèl ki ka fè tradisyonnèlman pati di lazi japon filipin insulinde li sa antouré pa lazi lostrali lanmérik ké kontinan antargtik a lign an pou chanjman di dat ka travèrsé li òbò di e méridjen lilistrasyon an ki annan ankadré a di sa artik ka montré loséyan pasifik a asou roun plannisfè pasifik a sa patajé an nò ké sid swivan lékwatò a lòrgannizasyon idrografik entèrnasyonnal lie ka dékoupé loséyan pasifik an lanmè gòlf ké détrwè limit ya ki lie ka bay pou loséyan pasifik nò ké pasifik sid ka èskli lanmè ya ki konprann annan chaken di yé so kod di lanréjisman nimérik di lòrgannizasyon idrografik entèrnasyonnal sa c é so lidantikasyon annan limit dé loséyan é dé lanmè sa ké so non fransé annan nonmanklatir a di lèspas maritim yan di konséy nasyonnal di lenfòrmasyon jéyografik a sa loséyan pasifik a annan loséyan pasifik a ki ka trouvé yékò fos ya ki pli profon yan di latè a ké dé profondò ki ka dépasé mèt annan fos ya di kouril ya di maryann é di filipin yan li ka konpòrté égalman patché résif koralyen don zilé christmas ki pli étandou a ké pli ansyen latòl di monn loséyan pasifik a sa parkouri pa plizyò dòrsal ki ka fòrmen pafwè an sirfas tchèk larchipèl linéyèr li ka kontni tchèk chenn di mon sibmaren ki fòrmen pa tchèk pwen cho don chenn sibmaren away lanprò ké chenn sibmaren louisville li sa antouré pa sentou a difé é ka konnèt rounlo tranmman di latè lòské li ka prodjwi sokò annan loséyan an sa dannyé ya ka provoké tchèk tsounanmi radmaré ant é tsounanmi té òbsèrvé annan loséyan pasifik a é di yé gen lyé bò di japon oun sant entèrnasyonnal di lalèrt pacific tsunami warning center sa charjé di lòbsèrvasyon an é di lalèrt a asou sa fénomenn yan nou ka routrouvé annan pasifik a tchèk sistenm météyorolojik ki simi pèrmannan kou antisiklonn yan di zilé a di pak é di away ensi ki déprésyon yan dé aléousyen ki sa réflè di sirkilasyon atmosférik jénéral a so vas basen sa régilyèrman travèrsé pa pli gran nonm an di siklonn tropikal di tout basen oséyannik ya yé nonmen louragan annan lès a tifon bò nòlwès a é siklonn épi bò sid lwès bò d lékwatò a nou ka routrouvé zonn an di konvèrjans entèrtropikal ké zalizé ya don pozisyon an ka chanjé ké sézon yan ki ka jwé roun tré gran ròl asou plivyonmétri di réjyon tropikal a ké navigasyon maritim an pronmyé osyéannyen yan ki dékouvri é péplé zilé ya di pasifik i té gen lannen té vini an vwélyé osyéannyen yan ka métrizé vwélyé ya piròg ké katanmanran ké vwèl ki té ganyen partikilarité a di pouvé roumonté òbò van di déplasé sokò pa fas ké van men bò d sègtò a di koté ki li ka vini sa lavantaj tègnik désizif pa rapò ké vwélyé ògsidantal ki rivé byen plita ki pa té pouvé navigé ki ké pòrtan van an ki ka vini di sègtò di dèyè ka pousé bato a ki té ka pèrmèt yé di èsploré lanmè a di roun fason sistématik é partikilyèrman éfikas ki ka pati di roun zilé ki ka louvwéyé rapidman fas ké van asou tchèk santenn di mayls yé té ka balé pa di larj lasé roun téritwè byen pli vas ki roun bi vwélyé ki ka trasé roun lign dirèk ki dépendan di dirègsyon an di van osyéannyen yan ka fini pa dékouvri roun apré ròt tchèk latòl ki miniskil jouk dannyé a an mitan loséyan pasifik a pi gran an di monn yé ka péplé lantman é ka dévlopé roun kiltir orijinal annan chak tizilé ki abité men ki nouri kontrèrman ké lidé ki rousouvwè pa tchèk léchanj ki pèrmannan épi valò souvan koumen an roun mwè an soulon roun lòbsèrvasyon odelle hadley tonn di partikil di suie rivé atè lanmérik nò lorijin an di sa niyaj ka provni pou trwè kar ya di popilasyon chinwè ké endjen parmi èspésifitè ya di pasifik nòlès ka figiré fèt a ki li ka abrité òkò tchèk vas résif di zéponj tchèk débri plastik di provnans mondjal ka poliyé ansanm an di loséyan pou sa ki annan loséyan pasifik a yé ka vini notanman di lazi é di létazini ya i ka ègzisté tchèk larèlmantasyon nasyonnal ké entèrnasyonnal ensi ki diféran klasman di sèrten zonn tankou lè maren yan ki protéjé tchèk rézèrv di byosfè ké park natirèl maren loséyanni sa mwen étandou di sé kontinan émerjé di latè sitwé andan loséyan pasifik li ka étan so kò asou oun siperfisi di km é ka konprann pli di milyon zabitan réparti an sèz léta endépandan ké kenz téritwar li ka anglobé tout latè sitwé ant lazi ké lanmérik ensi ki roun parti di archipèl malè li divizé an kat réjyon lostrali mikronézi mélanézi ké polinézi néyolojis fransè loséyanni ka vini di m loséyan a roun toponim envanté an pa jéyograf fransè d orijin danwaz conrad malte brun ki té larjman difizé vizyon an di oun monn dékoupé an senk kontinan janr féminen ka akordé so kò o janr di ròt parti ya éròp afrik adjektif é sibstantif loséyanyen ka aparèt dè pròv di siksè di sa envansyon spésyalis di loséyani sa aplé loséyanis loséyani sa jénéralman dékrit kou réjyon an di monn ki ka sitchwé so kò ant azi di sid ès é amérik di sid a roun dé rézon pou lakèl jéyograf ya benot antheaume é jol bonnemaison té dékri loséyani é pli jénéralman basen pasifik kou roun lèspas gigogn annan rounòt lòrd di lidé klima tropikal pafwè imid pafwè sèk dé péyi oséyanyen ka vini ké roun fonn é flòr komplètman distenk di kontinan azyatik lis ki ka swiv é kart ka raporté rougroupman di mannyè pli ègzostiv posib diféran péyi ké téritwar ya ka konpozé sa lèspas lò téritwar a pa endépandan péyi a don i ka dépann sa endiké ant parantèz sa dépandans ka pran dayò dé dégré trè diver soulon téritwar ya ki ka alé di oun téritwar ou provens totalman entégré o stati entermédyèr di téritwar di lout lanmè ou di péyi kazi endépandan jouk endépandans a di drwè ké roun lib asosyasyon ké rounòt pa roun trété bilatéral di koopérasyon ranfòrsé pèpman di loséyanni té fèt à traver dé grann vag migratwar pronmyé té prodwit i té gen à lan wè davantaj é té amné dé chasò kéyò à péplé ensilend épi loséyani pròch ki lé di nouvèl giné sertenn zil di mélanézi a ké ostrali a ségonn vag sa pli résant é ka koumansé i té gen anviron lan li ka méné dé agrikiltò ké navigatò ki ka parlé dé lanng ostronézyenn à péplé ensilend swa filipin yan malézi a ké endonézi a é di là asou roun péryod ki ka alé di sa lépòk o xvie syèk diver archipel ya di loséyani lwentenn a osi o koumansman osi o koumansman di xvie syèk ki éropéyen yan ka dékouvri monn oséyanyen an sa prémyé kontak sa lan kar i ka étalé so kò asou kat syèk inégalman réparti kar i sa pli entans à lès ki à lwès di loséyani kontré ya pé sa amikal distant ou òstil mè tout ka répann annan archipel ya dé épidémi kont lakèl ensilèr ya pa té òkò gen d antikò loséyani sa answit konfronté à péryod kolonyal a espagn portigal ké péyi ba té prémyé ki prézan di finisman di xviiie syèk o koumansman di xxe syèk a prensipalman britanik ya fransèz ya ké nò amériken yan ki ka enplanté so kò é annan lwès di loséyani alman yan swivi pa japonè ya épi pa les nò amériken yan dékolonizasyon yan ki ké swiv ké sa tardiv ki koumansé an é ka kontinwé òkò di nou jou sou form a di processus d otonomizasyon dé archipel òkò rataché à dé pwisans éropéyenn oun otomobil sa roun véyikil otombil ké rou propllsé pa roun motò é dèstiné pou transpò térès di moun di yé bagaj é di piti lòbjè otomobil a sa roun mwayen di transpò privé parmi pli répandou ya so kapasité sa jénéralman di dé à senk moun mè pouvé varyé di roun à nò plas izaj a ka limité anplwa a di tèrm otomobil o véyikil ki ka posédé kat rou di dimansyon enféryò à sala dé otobis é dé kamiyon mè ka anglobé pafwè kamyonèt ya byen ki yé sa dé véyikil otomobil motosiklèt ya sa abitchwèlman pa klasé annan sa katégori lourougwé an fòrm lonng répiblik oryantal di lourougwé an èspangnòl uruguay ké repblica oriental del uruguay sa roun péy di lanmérik di sid ki sitchwé o sid di brézil é à lès a di larjantin an don li sa séparé pa flòv lourougwé a ki li bay so non lourougwé ganyen roun sipèrfisi total di km pou roun popilasyon di zabitan lanng nasyonnal a sa èspangnòl a latino anmériken nò a di péy sa fòrtman enfliyansé pa potidjé a dayò à frontchè a ké brézil a lokal ya ka palé potgnòl oben potignòl frontalyé mélanj di potidjé é di kastiyan lourougwé bay of potidjé oun èstati égal à èspangnòl kastiyan annan so sistenm édikatif lonng an di frontchè nò a ké brézil a annan rès a di péy li sa ansengnen kou roun matchè obligatwè à pati di e kolèj e lannen primèr listwè di sa péy ka koumansé réyèlman ké sa a dé gwaranni é dé charras sa dannyé té groupman an ki pli nonbré é pi òrgannizé a jijé inasimilab yé anniyilasyon te désidé enpé apré déklarasyon an di lendépandans di péy bò d an èspangnòl ya ka dékouvri téritwè a mé ka délésé li o dépa di fè di féblès a di so rousours natirèl ménas a ki kozé pa lèspansyon an dé potidjé té ka kondjwi conquistadores à édifyé lavi a ki fòrtifyé di montevideo an é à kòlonnizé péy a koumansman an di xixe syèk wè lémèrjans a di mouvman endépandantis enpé toupatou an lanmérik di sid menm atè lourougwé ki déziyen alò anba non an di banda oriental ki lé di réjyon oryantal ant ké léro nasyonnal a di lendépandans a josé gervasio artigas ka òrgannizé oryantal ya annan lòbjègtif a di òbténi lendépandans a dé provincias unidas del rio de la plata atchwèlman roun bon pati di larjantin an ké lourougwé a ant ké lourougwé ka konnèt roun lagèr sivil ki nonmen gran lagèr pannan lakèl kolorado ya partizan di fructuoso rivera ké blancos partizan di manuel oribe ki apiyé pa larjantin ki ka afronté yé kò ké lèd a di volontèr étranjé don lalig italyen ki koumandé pa garibaldi kolorado ya ka fini pa anpòrté li an finisman an di syèk péy a ka partisipé à lagèr di trip alyans contre le paraguay lourougwé ka sitchwé so kò annan kontinwité jéyografik a di pampa arjantin ki lé di ki péy a sa prensipalman konstitchwé di gran plenn nou ka trouvé osi dé montangn di fèb laltitid mé tré èskarpé kou cuchilla de haedo ké cuchilla grande en pwen kilminan di péy sa cerro catedral kolin katédral ké so m présipitasyon yan sa an jénéral konstan o kour di lannen sa ki pa ka anpéché dé péryòd di séchrès oben o kontrèr dé lapli tré abondan soulon lannen yan lourougwé sa sèl péy a sid anmériken ki ka trouvé so kò konplètman annan zonn an ki tanpéré labsans a di enpòrtan sistenm jéyografik orografik ka kontribiyé à sa ki varyasyon yan di tanpératir di présipitasyon ké ròt paranmèt swé fèb lavi kiltirèl di lourougwé ka épannwi so kò annan plizyò gran donmenn don lapentir avec juan manuel blanes ké pedro figari èskiltir avec josé belloni ké lanmizik ké lanmizik ké candombé ké tango ké jaime roos é jorge drexler markò palò yan sa josé enrique rod horacio quiroga juan carlos onetti mario benedetti eduardo galeano jorge majfud ké ricardo paseyro lourougwé gen pou kòd nou ka aplé lyézon chimik tout enfraksyon ki atraktiv ki ka mentni dé atom à kourt distans sa entéraksyon pouvé fika dirèksyonèl kou lyézon ant dé atom osen di roun molékil ki pa dirèksyonèl kou entéraksyon élèkyrostatik a ki ka mentni yon yan di roun kristal yonik an kontak li pouvé fika fòrt kou dé présédan lègzanp ya oben fèb kou entéraksyon yan di van der waals ki sa di natir dipolèr di nonbré modèl ka ègzisté pou dékri sa entéraksyon yan pa lègzanp lyézon chimik a ant dé atom osen di roun molékil pouvé fika dékrit ké modèl a di lewis oben ké roun modèl kantik kou téyori a dé òrbital molékilèr an matématik lè sa roun grandò rélativ à sèrtenn figi di plan oben dé sirfas an jéyométri annan lèspas a dévlopman an di sa nosyon matématik sa lyannen à rasyonalizasyon an di kalkil di grandò di sirfas agrikòl pa dé tèknik d arpantaj sa évaliyason ki asòrti di roun inité di mizour sa jòdla plito aplé sipèrfisi enfòrmèlman lè a ka pèrmèt d èsprimé roun rapò di grandò di roun figi rélativman à roun inité pa byè a di dékoupaj é rékolman di déplasman é routounnman é di pasaj à limit a pa aprosikmativman mizour a di roun lè pouvé fika roun nonm réyèl pozitif oben fika enfini pou sèrtenn sirfas kou plan an annan so ansanm lèspangn an fòrm lonng rwéyonm di lèspangn rèspègtivman an kastiyan espaa é reino de espaa sa roun péy di léròp di sid é soulon définisyon yan di léròp di lwès a ki ka tchipé pli gran parti a di pénensil ibérik a an a té venntchwitchenm péy ki pli péplé a di monn ké milyon di zabitan lèspangn an sa bòdé pa lanmè lanméditérannen an o sid é à lès a sof téritwè britannik a di jibralta é détrwè a di menm non ki ka séparé kontinan éropéyen an di lafrik o nò pirennen yan ka konstitchwé oun frontchè natirèl ké lafrans a landò épi gòlf a di gaskongn potidjal a ké loséyan atlantik a ka bòdé lwès ké nò lwès téritwè èspangnòl a ki enkli égalman zilé baléares an lanméditérannen zilé kannanri annan loséyan atlantik a o larj di lakot afriken an é dé sité otonnonm an lafrik di nò ceuta ké melilla limitròf di maròk ké roun sipèrfisi di km lèspangn sa péy a ki pli étann di léròp di lwès a é di linyon éropéyen an apré lafrans ensi ki trwézyenm di léròp dèyè loukrenn ké lafrans a san konté parti éropéyen an soulon définisyon yan di larisi a di fè di so lanplasman téritwè èspangnòl a té lòbjè a di nonbré lenfliyans èstèrn souvan similtannéman dipi tan préyistorik ya jouk nésans a di lèspangn antan ki péy envèrsman péy a li menm té roun enpòrtan sours di lenspirasyon pou ròt réjyon prensipalman douran lè modèrn lòské li sa divini roun lanpir kolonnyal ki lésé roun léritaj di pli di milyon di ispannofonn jòdla popilasyon otogtonn yan di pénensil ibérik a té ka aplé yé kò ibèr ya dapré éléman yan ki livré pa larkéyoloji é lannen yan ki pli résan yan i ka sanblé ki i fodré abandonnen lidé a ki ibèr ya fika roun pèp migratò ki vini di lafrik ibèr ya ka konnèt roun dévlopman ki ka pran so sours an koumansman di ié milénèr anv j k é ka tèrminen so kò ké konkèt ronmen an annan kouran an di iie syèk anv j k yé téritwè ki té pouvé soulon lépòk ya rouprézanté ésansyèl a di lévan èspangnòl ensi ki parti ògsidantal a di litoral méditérannéyen di lagol a an réyalité té konnèt dé pèpman ki divèrsifyé jéyografi a ké klima a ensi ki sèrten lentégrasyon ké ròt pèp pwé èspliké sa ronmen yan ka konkéri pénensil a o iie syèk anv j k konsékanman à yé vigtwè asou carthage lò di dézyenm lagèr pinik a an sala ya ka divizé téritwè ibérik ya ki yé ka vini di konkéri an dé provens lispanni sitéryò o nò ké ansyen sité égéyen an épi ibèr di tarraco taragonn ki divini roun kanpman é roun kolonni ronmen kou kapital é lispanni iltéryò o sid ké corduba kòrdou roun ansyen sit di pèpman ibèr ki divini roun laplas fò pinik pou kapital an plen lègzaltasyon rélijyé a di reconquista souvren èspangnòl ya ka désidé pa dékrè a di l alhambra di kontrenn jwif ya di lèspangn di chwézi ant konvèrsyon an ké lègzil a laplipa di yé té trouvé réfij annan lanpir otonman an mouzoulman yan ka rété an lèspangn oben morisk koté yé ké fika konvèrti di fòs dipi koumansman an di xvie syèk lenkizisyon èspangnòl a ki enstoré an pou mentni lòrtodògsi katolik a an lyannaj ké pouvwè rwéyèl ka maré so kò sirtou à briga kont nouvèl krétchen yan conversos ansyen jwif ki konvèrti di fòs péjorativman aplé marann ké morisk soupsonnen di kontinwé à pratiké yé rélijyon di lorijin annan klandéstinité a à lanmò a di franco an monnarchi a sa réstoré é juan carlos ié nouvèl lirwè a rétabli rapidman démokrasi rouprézantativ a ladézyon an o kouminoté éropéyen yan ki té jélé anba péryòd a di digtatir ka roupran é péy a ka entégré kouminoté ékonnonmik éropéyen an ké so vwézen potidjal a é janvyé nouvèl konstitisyon an ki tré libéral ka ronp ké santralism an ki tré pousé di lépòk frankis a é ka mété an plas roun tré larj désantralizasyon rounlo parti nasyonnalis lokal sa òkò roun fwè légalizé an partikilyé annan provens périférik ya koté i ka sibzisté dé lanng réjyonnal diféran di kastiyan galis péy bask katalògn sèrten ka rouvandiké plis di lotonnonmi ròt ka palé di lendépandans an partikilyé o péy bask é an katalògn parti kouminis a sa osi légalizé lendépandantism an ki pli radikal a é pli vyolan an sa sa a di l eta bask lòrgannizasyon téroris ka pronnen é ka pratiké lit armé a asasina ké vòl dipi lòrgannizasyon politik a di lèspangn sa réji pa konstitisyon an di menm lannen an ki ka établi oun réjim di monnarchik konstitisyonnèl ké roun léta sosyal é démokratik di drwè ké pliralité a dé parti politik monnark a ka dispozé di pouvwè politik ké senbolik ki défini pa artik di konstitisyon an li sa chèf a di léta é dé larmé ka ratifyé lalwa ya ka nonmen prézidan an di gouvèlman pouvé disoud palman an asou propozisyon di sa dannyé pa ayò art li sa rouprézantan an di léta èspangnòl a annan rélasyon entèrnasyonnal ya notanman pou dé lyannaj ké monn ispannik a atchwèl souvren an sa felipe vi pouvwè ègzékitif a sa néyanmwen détni pa prézidan an di gouvèlman prézidan an di gouvèlman presidente del gobierno ròl konparab à sa a di roun pronmyé minis sa à kabèch a di ègzékitif a pou roun douré di kat lannen ki rounouvlab prézidan an di gouvèlman sa nonmen pa lirwè a apré laséptasyon an di so kandidatir pa congreso de los diputados li ka prézidé konséy a dé minis pedro snchez ka tchipé sa fongsyon dipi jen sitchwé an léròp di lwès a lèspangn ka tchipé pli gran parti a di pénensil ibérik a ki li ka partajé ké potidjal a an dèrò di pénensil a rwéyonm an ka konprann osi dé larchipèl sa a dé zilé kannanri annan loséyan atlantik a é sa a dé zilé baléares annan lanmè lanméditérannen an dé vil ceuta ké melilla ké tchèk zilé ké tizilé o nò di maròk kou dé zilé zafarin yan pen de alhucemas pen de vélez di gomera oben tizilé persil pa ayò lèspangn ka rouvandiké souvrennté a asou roché di jibralta zilé a d alborn annan lanméditérannen di lwès ka apartni égalman à lèspangn an lèspangn an sa katriyenm pli gran péy a di léròp apré larisi loukrenn ké lafrans a é dézyenm di linyon éropéyen an limit fizik ya di lèspangn sa sa ya ki ka swiv à lwès potidjal a ké loséyan atlantik a à lès lanmè lanméditérannen an o sid détrwè di jibralta ki ka séparé li di lafrik maròk o nò pirennen yan ki ka konstitchwé roun frontchè natirèl ké lafrans a landò ké gòlf a di gaskògn lèspangn an té ka konté zabitan o é janvyé é zabitan o é janvyé an moun ka péplé lèspangn an dansité a di popilasyon di zab km sa enféryò à sa a di majorité a di ròt péy ya di léròp di lwès a ké so distribisyon atravè téritwè nasyonnal a sa tré irégilyé lè ya ki pli danséman péplé ya ka konsantré yé kò asou lakot a é annan alantou ya di madrid tandi ki rès a di entéryò a ka trouvé so kò tré fèbman tchipé popilasyon èspangnòl a ogmanté fòrtman dipi finisman an dé lannen gras à rivé a di pli di trwè milyon di imigran ant é lèspangn konnèt pli gran frékans a di limigrasyon di monn an provnans prensipalman di lanmérik laten di léròp di lès é di maròk ant é péy a akéyi roun mwéyenn di moun pa lannen an senk milyon di moun swé di popilasyon èspangnòl a té di nasyonnalité étranjé anviron dé èspangnòl ka di ki yé katolik é san rélijyon parmi éléman yan ki pli konnèt ya di kiltir popilèr èspangnòl a nou pouvé sité notanman flamenco tipik di sid di péy é pli partikilyèrman di landalouzi é roun pratik pafwè kontrovèrsé toro machi fransé a té pannan roun lanng péryòd pronmyé lanng étranjé a di lèspangn dapré roun létid d eurostat di annglé a sa lanng an ki pli métrizé a pa èspangnòl ya fransé a fika an dézyenm pozisyon lanng ofisyèl a di lèspangn sa kastiyan soupannan sa lanng pa sa sèl a ki sa itilizé sèrten kouminoté otonnonm ganyen yé pròp lanng ofisyèl à koté di èspangnòl a men lis a lèspangn an gen pou kod lèspas a ka prézanté so kò annan èspéryans kotidjenn an kou roun nosyon di jéyométri é di fizik ki ka dézigné oun étandou abstrèt oben pa oben òkò pèrsépsyon di sa étandou konsèptchwèlman li sa pli souvan sinonim an di konnan o bò endétèrminé fénomenn an ka rété li menm endétèrminé pas nou pa savé si li ka manifèsté so kò oun èstriktir anglobant ki ka rasanblé tout kichoz ya é lyé ya oben si à renk ki roun fénomenn dérivé di miltiplisité a dé lyé anvan di fika roun konsèp fiziko matématik lèspas a té dabò roun entérogasyon majò dé filozòf di nou jou lèspas a ki ka sanblé routiré so kò di chan filozofik ka pran di nonbré sans prési é pròp à di miltip disiplin syantifik dérivé di jéyométri a lèspès a ka figiré alò di mannyè jénéral oun tout ansanblis mè èstriktiré domenn an di travay annan syans di vivan lèspès a di laten species tip oben aparans sa takson an di baz di sistématik a i ka ègzisté pli di roun ventenn di définisyon di lèspès a annan litératir syantifik a définisyon an ki pli kominéman admèt sa sala di konsèp byolojik di lèspès a ki énonsé pa ernst mayr an oun lèspès sa roun popilasyon oben oun ansanm di popilasyon don endividi ya ki pouvé éfèktivman oben potansyèlman rouprodjwi so kò ant yé é anjandré oun désandans ki vyab ké fékond annan de kondisyon natirèl ensi lèspès a sa pli grann inité di popilasyon osen di lakèl flux jénétik a sa posib ké endividi ya di roun menm lèspès sa kidonk jénétikman izolé di ròt ansanm ékivalan di mannyè di wè rouprodiktif légliz katolik ou légliz katolik apostolistik é romenn sa pli grann légliz krétyenn ké pli di oun milyar di batizé li ka réyini ansanm dé krétyen an konminyon ké pap é évèk ya légliz katolik sa roun dé pli vyèy enstitisyon rélijyéz o monn li té jwé oun rol fondamantal annan listwè é an partikilyé annnan listwè di monn oksidantal fwa di légliz katolik sa rézimé pa senbòl di nicé é li ka karaktérizé so kò pa sélébrasyon an dé sèt sakman don pli enpòrtan sa ékaristi sélébré litirjikman douran lamès soulon so pròp katéchism légliz katolik sa konpozé di oun parti vizib légliz militant asou latè é di oun parti envizib légliz triyonfant ké légliz soufrant o syèl ki ka rouprézanté respektivman lanm yan o paradi é sala o pirgatwar légliz katolik asou latè ka konsouvri kou roun konminyon di légliz lokal ou partikilyèrman ki lé di ki gen chakin oun téritwar é roun lévèk à so tt sala sa chakin plennman légliz katolik andan mizour o yé sa an konminyon ké pap ki sa lévèk di rom é konsidéré kou siksésò di sen pierre é an konminyon roun ké ròt légliz katolik ka défini so kò kou roun enstitisyon an menm tan di moun é divin sosyété parfèt an dépi di enperfeksyon di do manm an pli di sa ansanm dé batizé li sa osi oun enstitisyon é roun klèrjé organizé di fason yérarchik oun trè grann majorité dé katolik o mwen sa di légliz latin mè i ka ègzisté dé katolik di diférant légliz katolik oryantal léjip an fòrm lonng répiblik di léjip an arab ki kouminéman aplé masr an arab mas métropòl a sa roun péy ki sitchwé an lafrik di nòlès é pou pénensil di sinay an lazi di lwès sitchwé asou lakot di lwès sitchwé asou lakot sid di lanméditérannen oryantal basen levantin atchwèl léjip ka tchipé lèspas jéyografik ki fika ròtfwè sa a di léjip antik ké pli di milyon di zabitan an léjip a sa trwézyenm péy a ki pi péplé a di lafrik dèyè nijérya ké létchopi an tré fò krwasans so popilasyon té miltipliyé pa kat an swésant lannen so kapital sa kèro al qhira é so lanmonnen liv éjipsyen an lanng ofisyèl a di péy sa arab ki itilizé annan tout dokiman yan é annan lédikasyon pa kont lanng an ki palé sa arab éjipsyen arab djalègtal siwi tamazight bèrbèr di lwès di péy sa palé atè siwa kopt a sa itilizé ki kou lanng litirjik dé krétchen di léjip nibyen an sa palé pa zabitan yan di rot léjip annan provens a d assouan roun réjyon ki kouminéman aplé lannibi nou ka distengé jénéralman kat réjyon ba léjip mwéyen léjip rot léjip ké lannibi léjip a ka miltipliyé èstrenm yan péy arab ki pi péplé a di so popilasyon ka abité annan roun bann di latè fèrtil ki ka lonjé nil a km annan so pli gran larjò bò d fayoum an mwéyen km mé li pwé fè ki roun santenn di mèt rès a di téritwè sa dézèrtik pannan bò di trwè milénèr valé a di nil wè pròspéré roun di sivilizasyon ki pi briyan di listwè lenvansyon an di roun lékritir orijinal anba fòrm di lidéyogranm yéroglif enpé di tan apré laparisyon an di konnéyfòrm an mézopotanmi bò d té fè soti lèspès di roun di prélistwè a léjip di faraon té pouvé ensi larjman épannwi sokò pou atenn so lapojé bò xiiie syèk anvan nou lè ki ka lésé roun zòv monnimantal pou patrimwenn mondjal apré patché lenvazyon ké lokipasyon divèrs ésansyèlman pèrs grèk ronmen ké bizanten bò ie syèk fòrmen sokò kouminoté krétchen an ki konvèrti pa sen mark kòpt ya défòrmasyon arab di palò grèk aiguptios éjipsyen yé fika jòdla plizyò milyon péy a té ka pasé answit anba donminasyon arab bò viie syèk épi otonman rwéyonm an di léjip ka pran so lendépandans an an dépi di roun lonng titèl otonman épi britannik so kilt ka rété jòdla fòrtman marké pa lidantité arab don prézidan gamal abdel nasser fika roun di pli sélèb pyonnyé lafèt rélijyé ya atè léjip ka varyé swivan kalandriyé linèr a barams ad el kebir mouled el nabi kalandriyé islanmik a ki fika pli kour ki kalandriyé grégoryen an lafèt rélijyé a ka tchoulé di onz jou anviron tout lannen an ranmadan an sa égalman roun tan enpòrtan pou éjipsyen mouzoulman yan pou fè tchèk kontré épi partisipé annan patché lafèt ki ka koumansé apré riptir a di jenn léjip a gen pou kòd lékonnonmi a di grèk ansyen oikonoma administratmsyon di oun fwayé sa roun disiplin ki ka étidjé lékonnonmi a antan ki aktivité di moun ki ka konsisté an prodjouksyon an distribisyon an échanj a ké konsomasyon an di byen é di sèrvis à partir di xviie syèk ékonomi a richès ékonomik douvini roun éléman di plizanpli enpòrtant di lavi dé léta ké dé moun osi nou ké konsidéré ki nou pli pouvé an tchenbé nou kò à ékonomi fanmilyal mé ki li ka konvni di entérésé so kò o vas chan ki ka étann so kò odéla ki ké fika aplé annan roun pronmyé tan ékonomi politik lékwatò an fòrm lonng répiblik di lékwatò an èspangnòl ecuador é repblica del ecuador sa roun péy di lanmérik di sid ki frontalyé di pérou o sid é à lwès di lakolonbi o nò ki benyen à lwès pa loséyan pasifik a so zabitan yan sa ékwatòryen yan so sipèrfisi sa di km ki patajé an trwè gran réjyon lakot di pasifik koté ka trouvé so kò prensipal lavil a di péy guayaquil pati anden an di péy koté ka trouvé so kò kapital kito ké lanmanzonni ékwatoryen annan lès a di péy pronmyé ya di sa réjyon yan ka konsantré ésansyèl a di popilasyon an é di lagtivité ékonnonmik a di péy tandi ki pati anmanzonnyen an ki mwen péplé ka résélé dé rousours signifikativ an lidrokarbir ensi ki roun byodivèrsité èstrenmman enpòrtan à sa trwè réjyon kontinantal ya a pou ajouté roun réjyon ensilèr ki fòrmen pa zilé galpagos ya ki sitchwé annan loséyan pasifik a à roun milyé di kilonmèt à lwès di lakot a rès arkéyolojik ya ki pli ansyen yan ki trouvé an lékwatò ki ka korèsponn à kiltir valdivia ka daté di katriyenm milénèr anv jk é té fika trouvé annan provens ya di guayas é di santa elena ròt sit arkéyolojik té fika dékouvri asou lakot osi byen ki annan sierra ékwatòryen yé ka korèsponn à plizyò kiltir jama coaque la tolita machalilla chorrera manteo huancavilca etc malgré sa dékouvri sa kiltir ya ka rété mistéryé é nou ka dispozé di rélativman pa bokou di konnésans sèrten asou listwè a di lékwatò a jouk xve syèk apré roun pronmyé proklanmasyon di lendépandans out atè kito primer grito de independencia dé lafrontman té ganyen lyé ant troup patriyòt ké group rwèyèl pannan lannen ki ka abouti à défèt définitiv a dé ensirjé an désanm fas o troup èspangnòl ki koumandé pa maréchal melchor de aymerich y villajuana ki ké prézidé di nouvèl lodjans rwèyèl jouk ògtòb guayaquil ka soulvé so kò é ka libéré so kò dé troup èspangnòl an difikilté fas o larmé rwèyèl ki ka tchenbé solidman kito ké montangn yan dé zann ensirjé ya ka rousouvwè an févriyé ranfò di roun larmé ki voyé pa simn bolvar anba koumandman d antonio josé de sucre sitchwé an lanmérik di sid di pa ké ròt di kòrdiyèr a dé zann ki ka travèrsé péy a di nò o sid lékwatò a sa limité pa pérou o sid é à lès lonng an di roun frontchè di km lakolonbi o nò ké roun frontchè lonng di km é di loséyan pasifik a à lwès téritwè ékwatòryen an ka konprann zilé galpagos ya lékwatò a sa roun péy katolik koté nou ka palé èspangnòl a é dé lanng anmérendjen kou kichwa oben shuar i ka ègzisté toutfwè roun sèrten konstras ant lè kiltirèl a di réjyon an di costa é sa a di sierra kiltir ékwatòryen an sa marké pa konfliyans a di kiltir èspangnòl a épi kriyòl ké dé tradisyon di lorijin prékolonbyen ki fòrtman anrasinen asou plan mizikal a pa lègzanp lanmizik tradisyonnèl ékwatòryen ka itilizé osi byen dé enstrouman tradisyonnèl éropéyen kou tronpèt gita a oben lakrdéon ki dé enstrouman anden kou quena oben laflit di pan sa kontré bay nésans à dé janr di lanmizik kou pasacalle konpozitò kontanporen luis humberto salgado ka enspiré so kò di sa lanmizik tradisyonnèl ékwatòryen yan pou bokou di so zòv don senfonni ékwatòryen an lékwatò gen pou kòd lélèksyon an sa dézignasyon an pa vòt di élèktò di rouprézantan oun moun oun group oun parti politik ou roun lòpsyon dèstiné pou rouprézanté yé oben tchipé roun fonksyon an yé non popilasyon konsèrné ka transféré pa vòt a di so majorité à dé rouprézantan oben manda chwézi léjitimité rékiz pou ègzèrsé pouvwar a ki atribwé fonksyon ki sansé fika dayò défini ké oryanté atravèr roun program politik annan kad a dé réjim ké enstitisyon politik élèksyon an à lépòk kontanporenn sa rouvandiké omwen fòrmèlman kou fika mòd pli léjitim di aksésyon o pouvwar rouvandikasyon ki pa ka épwizé déba di fon asou karaktèr fonsyèrman démokratik di déroulman é di rézilta di sa élèksyon lépistémoloji a di grèk ansyen epistm konésans vrè syans et lgos diskour pouvé dézigné dé konsèp andan monn frankofonn étid kritik dé syans é di konésans syantifik andan monn anglo sakson étid a di konésans an jénéral sa artik ka prézanté prensipalman pèrspèktiv a di monn frankofonn é ka entérésé so kò donk à épistémoloji a antan ki étid dé syans é dé aktivité syantifik parmi tout tenm yan asou lakèl sa disiplin ka panché so kò sala di inité di syans a sa ésansyèl i ka artikilé so kò otour di kat pilyé lérazi a sa roun tèrm jéyografik ki ka dézignen konjwentman léròp ké lazi antan ki kontinan inik plito ki dé kontinan séparé sa sipèrkontinan ka étann ensi so kò asou pli di milyon di km ant loséyan atlantik à lwès ké loséyan pasifik à lès o sans jéyografik lérazi sa roun sipèrkontinan ki fòrmen di léròp à lwès é di lazi à lès lérazi sa pafwè li menm enkli annan roun sipèrkontinan pli vas òkò ki ka konprann égalman lafrik ki kouminéman dézignen afro lérazi jéyolojikman plak érazyatik a pa ka konprann ni anba kontinan endjen ni pénensil arabik a ki sa sitchwé asou roun plak tègtonnik détaché di lafrik ni filipin yan ki sa asou plak filipin an ni lègstrenmité lès a di larisi ki sitchwé asou plak nò anmériken an o sans jéyopolitik lérazi ka référé so kò à roun konsèpsyon politik lérannism an ki ka ankré larisi ròtfwè lrss annan mas kontinantal a é ka tanté di roubalansé bò d lazi a lérosantrism tradisyonnèl a dé élit ris soulon sa dògtrin tèrm an lérazi pa ka dézignen ansanm an ki fòrmen pa léròp ké lazi zonn entèrmédjèr a ant léròp ké lazi jòdla lérannism an ka èsprimen ésansyèlman so kò atravè processus a di lentégrasyon réjyonnal a annan roun monn miltipolèr kouran érazyen an ka pronnen roun rapròchman toujou pli fò ké konstrigsyon an di linyon érazyen an asou modèl a di linyon éropéyen an ki ka enskri so kò annan sa dògtrin jéyopolitik di mannyè di wè anvironnmantal a roun antité byografik ki kowéran rézo ékolojik panéropéyen an rep é èstratéji panéropéyen an di divèrsité byolojik ké péyzajé a ki ka pronmouvwè soutni pa progranm dé nasyonzini pou lanvironnman an onu é konsèy di léròp ka swété dévlopé roun mayaj ékolojik ki ka kouvri sa zonn lérazi a ka ébèrjé bilyon di zabitan o sans étno antropolojik ladjègtif érazyen an pouvé dézignen roun moun métis né di paran rèspègtivman blanng ké azyatik tèrm an té fika fòrjé an lendochin fransé group muse a roupran konsèp politik ké litérèr a di lérazi annan chanté a united states of eurasia ki tiré di yé sizyenm albonm the resistance léro sa lanmonnen di linyon ékonnonmik é monnétèr ki fòrmen osen di linyon éropéyen an li sa koumen à dis nòv léta manm di linyon éropéyen an ki ka fòrmen zonn léro a kat mikro léta landò monnako sen maren ké vatikan sa égalman otorizé à itilizé léro ensi ki péy éropéyen ki pa manm monnténégro ké kosovo ki ka itilizé li de facto ròt péy ganyen yé lanmonnen nasyonnal ki lyannen ké léro a bénen bosni herzégovin birkina faso kanmroun kap vèrt konmò konngo brazzaville kot di livwè gabon giné ékwatoryal giné biso mali nijèr nouvèl kalédonni polinézi fransé walis ké foutouna répiblik santrafriken saw tonmé ké prensip sénégal tchad togo an lizaj anba so fòrm èskriptiral é janvyé li sa mété an sirkilasyon désanm à minwi anba so fòrm fidisyèr li ka sigsédé à l ecu linité a di kont éropéyen mété an sèrvis an léro a sa dézyenm lanmonnen o monn pou montan an dé tranzagsyon dèyè dolar anmériken é divan yuan chinwè léro a sa jéré pa labank santral éropéyen an lse ki ka syéjé atè frangfò é pa lérosistenm an ki konpozé dé labank santral dé léta di zonn léro a antan ki labank santral endépandan lse sa linik enstans ki ganyen pouvwè a di figsé roun politik monnétèr pou ansanm an di zonn léro a lérosistenm an ka partisipé à lenprésyon an frap a ké distribisyon an dé biyé ké pyès annan tout léta ya ki mann i ka véyé égalman o bon fongsyonnman dé sistenm di péyman osen di zonn léro a tout pyès ya an léro ka posédé roun fas éropéyen ki koumen ké santim léròp a annan monn an ké santim léròp kou roun alyans di léta ké léro léròp san frontchè ké roun fas èspésifik o péy émétò menm bèt pou monnako sen maren vatikan ké landò léta an linyon monnétèr ké yé vwézen imédja ki sa otorizé à frapé yé pròp pyès oun nouvèl séri di pyès sa frapé dipi finisman ké roun dékalaj pou lanmonnen italyen an ki ka frapé osi pyès ya di vatikan é di sen maren ki ka kalké yé kò asou pratik a ki désidé pou biyé ya di labank li sa rouprézanté dézòrmè ansanm an di kontinan éropéyen manm obeb pa di linyon afen d évité di divèt frapé di nouvèl séri à chak lélarjisman frontchè ya pa ka aparèt òkò biyé ya kant à yé ganyen roun makèt koumen à tout zonn léro a pon lapòrt ké lafinèt dé biyé ki ka senbolizé louvriti a di léròp asou rès a di monn é dé lyannaj ant pèp ya léro a sa kréyé pa dispozisyon yan di trété di maastricht an pou partisipé à lanmonnen inik a léta ya ki manm sa sansé réponn à dé kritèr èstrik tèl ki roun défisit bidjétèr di mwen di di yé pib roun andètman enféryò à di pib kritèr ki sa régilyèrman bafwé apré lentrodigsyon di léro a oun fèb lenflasyon é dé to di lentérè ki pròch di mwéyenn an di le a lò di signatir a di trété di maastricht rwéyonm ini ké dannmark ka obténi dé lopsyon di rétrè pou pa partisipé à linyon monnétèr a ki ké anmòrfrézé pa lentrodigsyon di léro a à pati di lentrodigsyon an di léro lenflasyon an ki té pèrsouvwè atè lafrans té nétman pli élvé ki lenflasyon réyèl pourtan lenflasyon annan zonn léro a pa ogmanté à pati di dat di lentrodigsyon ant ké li a flitchwé ant ké an logmantasyon mwéyen de pri à konsonmasyon an ki dwèt o baskilman à léro a ka rouprézanté ki anviron à di to nòrmal di lenflasyon di pou lannen an késyon ensi lendis dé pri osen di zonn léro a rété enféryò à sa a dé péy éropéyen ki pa entrodjwi lanmonnen koumen an labank di lafrans montré ki lentrodigsyon an di léro prodjwi so kò similtannéman ké roun ros enpòrtan dé pri di limobilyé é dé prodjwi pétrolyé dayò sèrten sègtò lotèlri tabak pa lègzanp konnèt di fò ros di pri dipi lentrodigsyon an di léro a léròp a sa roun kontinan oben roun pati di sipèrkontinan yan di lérazi é di afro lérazi li sa pafwè aplé vyé kontinan pa lopozisyon ké nouvèl monn lanmérik asou plan kiltirèl léròp a té rousouvwè di miltip lenfliyans pannan soso lannen yan é ka konprann rounlo péy ki ka posédé an menm tan oun léritaj koumen dé diférans lengwistik rélijyé é istorik ké zapò ya ki résan ki ka vini dipi mondjalizasyon an atò léròp sa roun lèspas di sivilizasyon ki fòrjé pa roun listwè milénèr oun kouminoté di pèp di diféran léta ka konstitchwé yékò politikman ké linyon éropéyen an lizaj a ka fè di léròp a oun kontinan nou ka palé si nou ka konsidéré lérazi ké plak érazyatik di pati òksidantal di roun sipèrkontinan limit terès ya di léròp a té donk toujou enprésiz bò lès pas i pa ka ègzisté di limit ki klèrman défini di rélyèf oben di lanmè ki ka vini klèrman sendé lérazi frontchèr jéyografik ya di léròp sa donk pli politik ki fizik péyi ya ki ganyen tout oben roun pati di yé téritwè asou kontinan éropéyen an oben sa kiltirèlman rataché ké léròp soulon limit jéyografik a ki défini pli laro sa an nonm di palé di kiltir di léròp difisil pas patché kiltir té sigsédé yékò é té souvan asimilé ké zapò èstra éropéyen dipi plizyò milénèr oun définisyon di kiltir di léròp a divèt nésésèrman osi tchenbé kont di limit jéyografik ya di kontinan lésans a sa roun likid enflanmab isou di distiyasyon an di pétròl ki itilizé kou karbiran annan motò ya ké konbisyon entèrn a roun karbiran pou motò ké alimaj koumandé motò lésans a roun mélanj d idrokarbir okèl pouvé fika ajouté dé additif pou karbiran di nonbré tip di lésans don lésans èspésyal sa fabriké é mété asou marché a parmi alkann yan dé ka jwé oun rol partikilyé òktann an ch é èptann an ch an léfè sa dé alkann yan ka posédé dé propriyété radikalman diférant di mannyè di wè di yé tandans ké oto alimaj oun mélanj di lè é di vapò d izo òktann ki k alé difisilman anflanmen spontanéman so kò sa ké kidonk byen bouji a ki ké provoké alimaj a é ka kréyé o moman ki prévwè oun déflagrasyon a pou di ki roun flanm di pré mélanj ki ka propajé so kò annan mélanj ké roun vitès enféryò ké vitès a di son léta ka posédé oun trip signifikasyon asou plan sosyolojik a léta sa roun ansanm di moun vivan asou roun téritwar détèrminé é soumèt à roun gouvèlman ki bay sa définiston ka roujwenn sa di pronmyé édisyon di diksyonnèr di akadémi franséz a di ki na défini léta a kou gouvèlman an di roun pèp vivan anba dominasyon an di roun prens oben an répiblik oben péyi a li menm ki lé di léta a ki tandé pou péyi a menm ki sa anba roun tèl dominasyon di mannyè di wè òrganizasyonèl a roun fòrm di òrganizasyon ki sosyété a ka itilizé pou oryanté so kò ké jéré so kò léta a ka dézigné égalman roun ansanm di moun ki ka asèpté di enpozé so kò roun lòrd an fizik roun léta di matchè sa roun dé fòrm òrdinèr annan lakèl ka trouvé so kò oun sibstans annan natir a solid likid gazé plasma divèrs propriyété di matchè diféran an soulon léta a dégré di coézyon dansité èstriktir kristalin endis di réfraksyon sa propriyété ya ka anmòrfwézé so kò dé konpòrtman diféran dékri pa lalwa ya di fizik a maléyabilité diktilité viskosité lalwa dé gaz parfè mè konpòrtman yan di matchè a pa sa toujou inifòrm osen di roun menm léta ensi ès ka ègzisté dé léta entèrmédjèr nou ka òbsèrvé oun solid ki ka konpòrté so kò kou roun flwid matchè pilvérilant oben graniléz oben o kontrèr oun likid avwar propriyété pròp o solid létazini an fòrm lonng létazini di lanmérik an annglé united states é united states of america égalman konnèt anba labrévyasyon an usa sa roun péy transkontinantal don ésansyèl a di téritwè ka sitchwé so kò an lanmérik di nò létazini ya gen èstrigtir politik a di roun répiblik konstitisyonnèl fédéral ké réjim prézidansyèl konpozé di senkant léta don karant lwit sa adjasan é ka fòrmen mainland an sala a sa ankadré pa loséyan atlantik à lès a ké loséyan pasifik à lwès a é ka trouvé so kò bòdé o nò pa kannanda é o sid pa mègsik a dé léta ya ki pa limitròf sa lalaska ki sitchwé à lwès di kannanda ké away roun larchipèl di loséyan pasifik nò di plis péy a ka konprann katòrz téritwè ensilèr diséminen annan lanmè dé karayb ké pasifik a jéyografi a ké klima a di péy sa èstrenmman divèrsifyé abritan roun gran varyété di fonn é di flòr ki ka fè dé létazini roun dé péy mégadivèrs di plannèt a kapital fédéral a washington sa sitchwé annan distrik a di columbia roun zonn ki sitchwé rò dé senkant léta lanmonnen an sa dolar anmériken an drapo a ka konpozé so kò di trèz bann rouj ké blanng ensi ki senkant zétwèl ki ka rouprézanté senkant léta fédéré ya di linyon an limn nasyonnal a ka entitilé so kò the star spangled banner bannyè zétwélé i pa gen di lanng ofisyèl o létazini menm si lanng nasyonnal a sa annglé anmériken an an kartograf loren an martin waldseemller ka prodjwi roun plannisfè ki nonmen plannisfè di waldseemller ki ka rouprézanté notanman réjyon méridjonnal a di lémisfè lwès a i ka enskri alò prénon féminizé a america an lònò a di navigatò floranten amerigo vespucci non an di péy té sigjéré pa thomas paine é adòpté pou pronmyé fwè a pa trèz kolonni ya di lanpir britannik a annan déklarasyon di lendépandans dé létazini jwiyé dézignasyon an fòrm kourt di lizaj annan lavi kouran an lanségnman an ké kartografi a di sa péy sa létazini an annglé united states abréjé an us ké fòrm lonng an di lizaj annan dokiman ofisyèl ya sa létazini di lanmérik an annglé united states of america abréjé an usa fòrm lonng an létazini di lanmérik pa ka rousanblé à gran majorité a dé fòrm lonng ki ka koumansé pa répiblik di rwéyonm di etc li sa an révanch pròch di sa a di péy vwézen létazini mègsiken yan atè lafrans é annan patché péy péy a sa égalman dézignen an fòrm kourt annan langaj kouran an mé itou pafwè annan dé diskou ofisyèl pa tèrm enfòrmèl a di lanmérik an annglé fòrm kourt a america sa larjman itilizé menm annan diskou ofisyèl ya déba asou lorijin an ké dat a di rivé a dé anmérendjen an lanmérik di nò pa òkò fini dékouvèrt arkéyolojik ya ka endiké ki lès a dé létazini sa abité dipi pli di lannen alò ki rivé a dé pronmyé zabitan di kontinan ka roumonté à pli di lannen dipi téyori a ki pli kouminéman admèt sa sa a di limigrasyon an di pèp azyatik i té gen lannen pa détrwè a di bérenng toutfwè sèrten dékouvèrt arkéyolojik ka roulévé o kour dé dannyé lannen ka bay di nouvèl loryantasyon kant o processus di kolonnizasyon préyistorik di lanmérik di nò a malgré difikilté ya pou établi dé èstatistik laplipa dé istoryen ka akòrdé yé kò pou èstimen popilasyon otogtonn yan dé atchwèl létazini di à milyon di moun an o xvie syèk latè ya ki sitchwé à lès a dé montangn roché sa péplé pa dé tribi anmérendjen cheyenn crows syoux hurons wendat iroquois cherokees ké creeks ki ka chasé di bizon mé osi ka pratiké kiltir kéyèt lélvaj ké lapèch a iroquois ka viv annan valé a di sen laurent annan sègtò a dé lak érié ké ontario annan valé a di flòv hudson é annan parti lwès a dé apalach yé ka konté sis gran tribi dé tribi di élvò é d agrikiltò apach komanch oben pueblos ka rété annan roché ya kristòf kolon ka dékouvri kontinan anmériken an an épi ka èsploré atchwèl porto rico lannen an ki ka swiv o xvie syèk pwisans éropéyen yan ki ka sasé pasaj a di nò lwès é di richès ka navigé épi ka enstalé yé kò lonng an di litoral atlantik isi ka sigsédé yé kò dé kolonni èspangnòl annglé fransé néyèrlandé ké èskandinav plis oben mwen pèrmannan létablisman yan pli sélèb ya ké pli ansyen yan sa sa ya di sen augustine florid jamestown ké plymouth fondé pa lipè pélren piriten yan an o sid lwès èspangnòl ya ka agrandi nouvèl lèspagn an mennan dé lèspédisyon dipi mègsik a o nò lwès ris ya ka enstalé yé kò lonng an di lakot pasifik a blanng yan ka antré an kontak é ka fè di koumèrs ké pèp otogtonn yan mé anmérendjen yan pa ka rézisté o lépidémi ki entrodjwi pa éropéyen yan varyòl laroujòl à lakiltirasyon an lalkòl zarm ké difé o masak é o lagèr kolonnyal o kour dé xviie ké xviiie syèk ka fòrmen progrésivman yé kò trèz kolonni britannik ya di lakot oryantal a gangan dé létazini kart kolonnizasyon an sa asiré pa dé konpangni ké roun sistenm di chart fransé ya ka èsploré valé a di misisipi é ka fondé lalwizyann an lanmérik di nò a ka divini rapidman roun anjé ant pwisans kolonnyal ya langlétè a ki divini gran britangn an à laswit a di so linifikasyon ké lékòs ka asiré piti piti so siprémasi an ranpòrtan lagèr anglo néyèrlandé ya épi lagèr a di sèt lannen kont lafrans a ki ka pédi so posésyon yan di lès a di misisipi kart pèpman an ka fè ésansyèlman so kò pa dé migran britannik é pa trét négriyé a lèsklav nwè ya sa anplwayé annan plantasyon yan di tabak di sid mé osi pou dévlopman an dé lenfrastrigtir bò d trèz kolonni ya sa prospèr é ka konté pli di dé milyon di zabitan annan kouran an dé lannen kolon anmériken yan ka opozé yé kò di plis an plis à yé métropòl lonn ka roufizé yé latè endjen yan ki sitchwé à lwès a dé montangn appalach tags ya ké zenpo ya sa ogmanté alò ki sijé anmériken yan pa fika rouprézanté o palman britannik a sistenm an di èsklizif a ka lézé marchan yan di lakot lès a di nouvèl troup sa voyé an lanmérik ké roun klima révolisyonnèr ka enstalé so kò an nouvèl langlétè atè filadélfi épi an virjini an soda britannik ya ka tiré asou maniféstan yan masak di boston an désanm kolon yan ka détrwi roun kargézon dité boston tea party lagèr a di lendépandans ka éklaté lannen an ki ka swiv ensirjé ya ka voyé dé rouprézantan o kongré kontinantal ki ka aprouvé déklarasyon an di lendépandans dé létazini jwiyé sa tègs ésansyèlman rédijé pa thomas jefferson ka proklanmen prensip ya di libèrté d égalité é di drwè pou sasé a di bonnò déklarasyon an di lendépandans anmériken an ka fondé osi pronmyé nasyon dékolonnizé a di monn byen ki annan roun pronmyé tan gran britangn ka roufizé di roukonnèt li a véritabman pronmyé lagèr mondjal a ki ka konsakré pwisans anmériken an o xxe syèk létazini ya ka divini pronmyé pwisans ékonnonmik kiltirèl politik ké militèr di monn dabò nét an koumansman di pronmyé lagèr mondjal a péy a ka angajé so kò annan trip tandé a anba prézidans a di woodrow wilson é ka antré an lagèr avril péy a dè lò ka ranvèrsé rapò a di fòrs annan konfli a kongré a dé létazini ka roufizé di ratifyé trété a di versailles é di entégré sosyété dé nasyon fidèl o prensip di lizolasyonnism an ant dé lagèr sa dabò roun péryòd di prospérité matéryèl é di léfèrvésans kiltirèl aplé roaring twenties ya fanm yan épi anmérendjen yan ka òbténi drwè a di vòt a égalman tan an di prowibisyon an é di miz an laplas a di gran travay piblik pa divèrs prézidan baraj hoover ké pon an di golden gate annan lannen yan notanman dipi finisman an di lagèr frèt ké démantélman an di linyon sovyétik a ant é létazini ya sa sèl lipèrpwisans a annan monn an péy a ka angajé so kò annan réchofman an dé rélasyon diplonmatik o pròch loryan é ka partisipé à lagèr di gòlf prézidans a di bill clinton ké fika marké pa lagèr ya di yougoslavi pa zafè monica lewinsky lèsplozyon an di bòbòl entèrnèt ké roun krwasans ékonnonmik kontini an barack obama sa éli à prézidans a é ka divini pronmyé afro anmériken an ki chèf a di léta anmériken so politik ka tranché ké so prédésésò notanman asou plan entéryò a koté li ka réysi à fè adòpté roub réfòrm di sistenm di santé oun plan di roulans di lékonnonmi a ké maryaj omosègswèl apré roun désizyon di lakou siprenm an an gòlf a di mègsik ké laplaj ya di sid dé létazini sa touché pa pir maré nwè a ki péy a konnèt à laswit a di lèsplozyon an di roun plat fòrm pétrolyé di bp létazini ya ka réyangajé militèrman so kò o mwéyen loryan dè ké roun lagèr kont léta islanmik an lirak é an siri dé lannen plita donald trump sa éli prézidan létazini ya sa konpozé di senkant léta ké roun distrik fédéral distrik a di columbia karant lwit léta asou kontinan an tout léta ya sof lalaska ké away sa aplé létazini kontigis oben lower pli ba ya é ka tchipé majò parti a di sant di lanmérik di nò a lalaska sa séparé dé létazini kontigis pa kannanda a ansanm yé ka fòrmen létazini kontinantal ya away senkantchenm léta sa sitchwé annan pasifik a an plus dé téritwè puerto rico guam zilé maryanj di nò zilé vyèrj dé létazini sanmoa anmériken létazini ya ka konprann osi plizyò ròt lèspas ki pa tré propis menm entèrdi à labita latòl palmira sa roun téritwè ki pa enkòrporé mé li sa inabité zilé minò élwagnen yan dé létazini sa dé zilé inabité é dé latòl di pasifik é di lanmè dé karayb di plis us navy établi roun enpòrtan baz naval annan bé a di guantnamo atè kiba dipi é asou latòl diego garcia annan loséyan endjen an dipi létazini ya sa katriyenm péy a ki pli vas a km dèyè larisi kannanda ké lachin an ké dé latè émèrjé di plannèt a tay a di téritwè anmériken sa konparab à sa a di kontinan éropéyen léta ya di lalaska é di tègzas sa ensi pli gran ki tout péy éropéyen sof larisi sitchwé an lanmérik di nò léta ya ki ka fòrmen roun sèl ki aplé pafwè mainland oben létazini kontinantal don ka fòrmen ka évoké roun pentagonn ka étiré so kò asou kat fizo orèr km ka séparé lakot atlantik a à lès é lakot pasifik a à lwès i fo parkouri km pou lyannen kannanda o mègsik létazini ya ka posédé km di frontchè térès km ké kannanda don km ké lalaska km ké mègsik a é km ké kiba baz naval di bé di guantnamo londjò total a dé lakot anmériken lès di km anmériken yan ka konsantré so kò asou litoral ya menm sa ya dé gran lak à lwès a di e méridjen jouk litoral di pasifik é an lalaska dansité ya sa globalman fèb sof an tchèk lavil ki izolé é an kalifòrni sa dannyé sa léta ki pli péplé a dé létazini é ka kontinwé di atiré fligs migratwè ya ki entèrn é ègstèrn kiltir anmériken an ganyen roun baz anglo sagson ki ka èspliké so kò pa lorijin istorik ya di péy annglé a sa lanng an ki pli palé a soupannan lapò ya di ròt kiltir ka kontribiyé à fè dé létazini roun krézé kiltirèl dipi finisman an di xixe syèk létazini ya ka tchipé pronmyé ran mondjal ya pou sasé syantifik a ké linovasyon tègnik ya an alexander graham bell ka dépozé roun brévè pou lenvansyon an di téléfonn laboratwè a di thomas edisonmet o pwen fonnograf a lanp ké lenkandésans é roun dé pronmyé kanméra an koumansman di xxe syèk lantroupriz ya di ransom e olds é d henry ford ka èspérimanté di nouvèl fason di prodjwi véyikil otonmobil ya an frè wright ka prosédé à roun dé pronmyé vòl an avyon larchitègtir a atè létazini sa divèrs soulon réjyon yan konstrwi so kò gras o lapò èstéryò ya ki pa té inikman annglé larchitègtir anmérendjen an é lésé pa bokou di vèstij ké nésans a dé létazini batiman piblik ya sa enfliyansé pa lantikité gréko laten an é ka rouflété lidéyal répiblliken an o xixe syèk ka sigsédé yé kò patché èstil tèl ki greek revival néyo gotik city beautiful éklègtism èstil bèl lar èstil vigtoryen ki ka rataché yé kò o tradisyon éropéyen tchwizin anmériken an sa à limaj a di pèpman di péy ki lé di divèrs é métisé toutfwè prensipal lapò ya sa anlman olandé ké irlandé é sa enfliyans ya ka pèrdiré jouk jòdla tchwizin anmérendjen an ka konté égalman bokou résèt tradisyonnèl dé endjen di lalabanma sa prézèrvé é protéjé kou roun pratrimwenn kiltirèl dipi finisman an di xixe syèk bésbol a konsidéré kou èspò nasyonnal a dé létazini anvan di fika konkiransé épi égalé pa foutbòl anmériken an konpétisyon otonmobil nascar baskèt bòl ké loké asou laglas sa ròt disiplin majò annan sa lòrd annan péy a bògs a ké kours ya di chouval sa èspò endividjwèl ki pli swivi ya menm si li sa konkiransé pa gòlf a foutbòl a ki aplé soccer atè létazini sa larjman pratiké pa jenn yan ké lékip ya d anmatò ténis a ké ròt èspò di plen lè sa égalman aprésyé pyès lalwa té voté pour présizé pou lanng ofisyèl a oben ya à léchèl fédéral a toutfwè léta asou voté di tèl lalwa o profi di annglé a kou lanng ofisyèl dannyéman virjini ògsidantal an an lout léta di away sa ofisyèl bilenng annglé awayen léta di lalaska ka roukonnèt lanng anmérendjen yan an plis di annglé a èspangnòl a ka posédé roun èstati èspasyal annan léta di nouvèl mègsik san ki li fika ofisyèl di menm mannyè a fransé a ka posédé roun èstati partikilyé an lalwizyann létazini ya gen pou kod létchopi an fòrm lonng répiblik démokratik fédéral di létchopi an anmarik tyy ké ye tyy fdralw dmkrsyw rpeblk sa roun léta di kòrn an di lafrik létchopi ganyen frontchè ké léritré ansyen provens sonmali soudan soudan di sid kénya épi répiblik di djibouti dipi lendépandans a di léritré an létchopi pa gen laksè ké lanmè péy a sa roun di pli rich péy di lafrik dézyenm péy di kontinan grémési so popilasyon dèyè nijérya ké zabitan létchopi sa nòvyenm péy di lafrik pa so sipèrfisi km laplipa di so téritwè konstitchwé di rot plato ki ka étann yékò di déprésyon di dannakil bò m jouk pik annéjé di mon ras dashan bò m péy a ka posédé roun anvironnman tré divèrsifyé ki travèrsé pa sis zonn klimatik kapital a adis abéba sitchwé bò m di laltitid sa senkyenm kapital a ki pi élvé annan monn an nou pa djen konnèt lorijin di non létchopi so pi ansyen izaj ki atèsté ka roumonté jouk épopé d homère palò a ka aparèt dé fwè annan lilyad épi trwè fwè annan lodisé so itilizasyon pou dézignen rwéyonm d aksoum ka aparèt pou pronmyé fwè a bò ive syèk asou lenskripsyon d ezana ki ka anmòrfrézé traduit habachat pa aithiops én grèk ki ka signifyé ké vizaj boulé soulon la chronique des rois d aksoum oun manniskri ge ez di xviie syèk non an létchopi sa dérivé d ityopp is roun tiboug di koush ki té fondé lavil a d aksoum plin ansyen an té ka èspozé menm tradisyon ké thiops tiboug di vilken oun tonm ki atribiyé atè ityopis sa montré bò di aksoum nou ka idantifyé tchèk léta ki endépandan asou détrwè pati di atchwèl téritwè a di létchopi dipi bò d lannen òbò viiie syèk anv j k nou ka konstaté fòrmasyon an di rwéyonm d mt ki swivi pa patché ròt antité san ki kontinwité ya ka rété klè rwéyonm d aksoum rwéyonm zagwé ya bò ka konstitchwé sokò rwéyonm solonmonnid a ki ké pourswiv sokò anba divèrs fòrm jouk lanpir a di létchopi gouvèlman militèr provizwè di létchopi sosyalis répiblik popilèr démokratik di létchopi ké atchwèl répiblik fédéral démokratik di létchopi di jouk péy a sa dirijé pa roun gouvèlman di tranzisyon ki chajé di mennen létchopi bò roun réjim démokratik an fron démokratik révolisyonnèr di pèp étchopyen fdrpe ka ranpòrté pronmyé lélèksyon miltiparti ya di listwè péy a é ka préparé roun konstitisyon nòv lannen ki ka swiv référandonm pou lendépandans di léritré ki éfèktchwé an akò ké fdrpe a ka wè viktwè a di séparatis ya an lasanblé konstitchwan ka voté ratifikasyon an di nouvèl konstitisyon ki ka rantré an vigò an out répiblik fédéral démokratik di létchopi sa ofisyèlman proklanmen tranzisyon an éfèktchwé sokò rapidman épi annan roun latmòsfè ki roulativman kalm di roun sipèrfisi di km létchopi ka sitchwé sokò ant n ké n ké ékidistans di lékwatò é di tropik di kansèr sitchwé asou pati afriken an di gran rift ki ka abrité déprésyon an di afar annan pwen an di kontraj di trwè plak tèktonnik épi ka drennen prensipal kour dilo di kòrn an di lafrik létchopi ka dispozé di roun anvironnman ki soso divèrsifyé topografi a ka étann sokò ensi di dézè di dannakil bò m anba nivèl a di lanmè bò pik annéjé di mon ras dashan ki ka kilminen bò m rélyèf a di péy a ka konbinen rot plato itou plato santral a ki sitchwé bò roun laltitid ki ka varyé ant ké m masif ké kannyonn ki èskarpé réjyon vòlkannik savann zonn dézèrtik épi rot plenn ki vèrdwèyan péy a té èsploré ké kartografyé di jouk pa antoine d abbadie lézanti ya sa roun vas larchipèl ki réparti ant lanmè dé karayb gran lézanti ké piti lézanti gòlf di mègsik lakot nò lwès di kiba loséyan atlantik bahamas ké turques et caques larchipèl a ka fòrmen roun lark di sèrk di km di lon ki ka étann so kò dipi gòlf a di mègsik dipi kiba jouk larj di vénézwéla kouraso ké arouba li sa rouprézanté km di latè ki émèrjé pou milyon di zabitan zonn ékonnonmik èskliziv zee nòrmalman figsé à mil dé kot té étann à mil an apré avi favorab a di lòrgannizasyon dé nasyonzini popilasyon an di provnans divèrs sa migs konpozé majoritèrman di moun di lorijin afriken é di métis kou atè lajanmanyik oben an ayti li ka konprann osi ounlo endividi di lorijin éropéyen ké azyatik notanman di anba kontinan endjen é di mwayen loryan tchèk rar sirvivan dé pronmyé otchipan di sa réjyon yan anmérendjen yan sa toujou prézan kou karayb ya atè zilé di ladonminik non an divèt vini di pòtidjè ante ilhas ki ka signifyé zilé ya di anvan kontinan an préfigs grèk a sa an léfè itilizé an jéyografi ké sans a di divan an fas à koté cythère anticythère paros antiparos antipolis sa non sa dérivé di laten antillia oun zilé fantonm ki sitchwé à lwès di lèspangn lézanti ya ka enséré yé kò annan roun vas ansanm lèspas karayb a don limit ya pa fika klèrman défini di menm fason an limit ya di lézanti ya pouvé varyé soulon asèptasyon yan dé péy di ansanm an dé zilé tropikal di lakot atlantik di lanmérik annan èstrik lark antiyé osen di lézanti ya nou pwé distengé yé sa konstitchwé di roun chaplé di ti zilé di lorijin vòlkannik oben kalkèr ki ka étann yé kò an lark di sèrk dipi zilé ya à lès a di porto rico jouk lagrénad o sid answit sa alignman ka enkirv so kò bò d lwès a jouk zilé d arouba bò di kontinan sid anmériken la osi soulon asèptasyon yan di chak péy nou ka distengé osen dé piti lézanti péy anglo sagson yan ka préféré pa lègzanp oun délimitasyon nò sid ladonminik ki ka apartni pafwè à roun an oben ròt group a yé ka enkli kat zilé ya di kiba lajanmanyik ispannyola ayti ké répiblik donminiken an ké porto rico yé ka rouprézanté à yé sèl nèf dizyenm di sipèrfisi a é di popilasyon total di lézanti ya oun profizyon di kiltir distenk dévlopé so kò annan lézanti ya anvan rivé a di christophe colomb an yé ka distengé yé kò dé popilasyon kontinantal pa kiltir a di mannyòk dé èstil èspésifik pou travay ya di bwa dilò a é di tumbaga lalyaj dilò é di kwiv absans a di gran larchitègtir di pyèr ka tranché ké labandans a di piranmid à dégré ki nou pouvé trouvé an lanmérik santral é annan lézann yan lò sa éléman chimik di niméro atomik di senbòl au sa senbòl ki chwézi pa berzelius sa fòrmé dé dé pronmyé lèt di mo laten aurum di menm sans kò senp a lò sa roun métal nòb roun métal présyé ki koloré présizéman an jòrn di lò matchè pir dans trè diktil é mòl ki fasil à travayé pafwè senpman à lanmen an é o baton ki konnèt di tout antikité ki aprésyé pou so fò lékla di poti solèy an partikilyé anba fòrm di divèrs parir dipi finisman néyolitik a koumansman di chalkolitik oben di pyès di lanmonnen dipi antikité a é trè sasé ké ajan an dipi tan istorik ya pou so fonksyon monétèr détèrminant machin ké vapò sa roun envansyon don évolisyon an ki pli signifikativ ki ka daté di xviiie syèk a roun motò à konbisyon èstèrn ki ka transfòrmé énèrji tèrmik a di vapò d lo a prodjwit pa roun oben dé chodjé an énèrji mékanik kou pronmyé sours d énèrji mékanik ki métrizé pa wonm an kontrèrman à énèrji a dilo a dé maré oben di van ki ka nésésité dé sit èspésyal é ki nou pa pouvé aksyonnen à doumann an li té gen roun enpòrtans majò majeure lò di révolisyon endistriyèl a mè o xxe syèk machin à vapò té siplanté pa tirbin an à vapò motò élèktrik a ké motò à konbisyon entèrn pou fourni énèrji mékanik a oun magazin sa roun piblikasyon péryodik pli souvan an ilistré di pajinasyon varyab ka trété du sijè jénéralis oben èspésyalizé di pa so ékonomi i ka distengé di révi a ki ka limité so kò à roun domenn prési litérèr oben syantifik pa lègzanp é di fanzin ki sa réyalizé pa é pou dé pasyoné san sasé di profi a an ki ka nèt dé pronmyé péryodik ya o monn les nouvelles d anvers pibliyé atè strasbourg é kominikasyon di tout listwè enpòrtant ké mémorab a koté lonn an janvyé ki ka aparèt pou pronmyé fwè a oun piblikasyon entitilé the gentleman s magazine anba dirèksyon an di librèr edward cave makouya sa roun koumin fransé ki sitchwé annan départman an di lagwiyann koumin an ka sitchwé so kò atè lagwiyann asou kontinan an di lanmérik di sid koumin limitròf ya ké makouya sa matouri ké mousinéri tonnégrann ki o sid épi à lwès a i ganyen kourou makouya sa roun koumin agrikòl li sa roun sitchwé annan zonn marékajé ya di mangròv di pripri é di savann ki ka fè di li roun zonn inondab an gran sézon dé lapli koumin an sa roulyannen à rn pa bis kolègtif ké tagsi ya makouya sa roun koumin dinanmik zabitan yan di laglonmérasyon an di kayenn ka enstalé yé kò laba ki atiré pa loyé modéré ké lenpòrtans a dé téren koumin an sa an pas di divini nouvèl zags di dévlopman di kouminoté a di koumin di sant litoral koumin an sa divizé an dé pati bour di tonnat di non di jean baptiste tonat èsplwatan di pyékoton asou sit a di bour ké nouvèl lavil ki konpozé di kartché rézidansyèl soula préfontaine lac maillard listwè di makouya ka koumansé à pronmyé lèspédisyon an di daniel de la touche de la ravardière an à sa lépòk a roun téritwè òkò vyèrj ki ésansyèlman péplé di anmérendjen an gouvèlnò charles poncet de brétigny ka rivé ké konpangni a di kap nò an li ké so wonm ka roujwenn pwent makouya an chaloup li ka désédé o kour di roun èskarmouch ké anmérendjen yan ki foché pa roun flèch ki tiré ant dé wéy ya ki ka divini pronmyé gouvèlnò a an ègzèrsis ki mouri atè lagwiyann òbò di pronmyé jézwit ka rivé atè lagwiyann ki notanman ké lipè lombard ké lipè ramette toulédé ka évanjélizé anmérendjen yan é ka batizé yé bò d yé ka konstrwi parwas a di saint joseph atè pwent libèrté a pou kontinwé yé travay di lévanjélizasyon men makouya ka pran roun lésò enpòrtan gras à rémy guillouet d orvilliers ki ka fè roun propagann annan tout kòlonni a pou enstalé dé ménajri jézwit ya ka profité alò di lokazyon an pou étann so kò annan tout kòlonni a a konran ki atravè yé kiltir prospèr é abondant di kafé di kakao é di roukou yé sa pronmyé ya ki ka dévlopé kartché a di makouya roun lésò ki ké kontinwé à akrwat so kò dé lannen jouk jòdla ké lenfliyans a dé kòlon ké ròt pésonnaj enpòrtan di lagwiyann asou roun plan enstitisyonnèl lagwiyann sa divizé an otan di kartché ki i ganyen di parwas makouya ki ka posédé sopa ka pran non an di kartché di makouya di sa fè ké lòrgannizasyon minisipal a ki réglé pa dékrè kòlonnyal a di jen ki modifyé pa roun arété lokal di out makouya sa dirijé pa roun koumisè koumandan ki ka ranpli ròl a di roun limè ké so lyétnan koumandan ki sa so adjwen légliz di makouya té sitchwé asou mòrn makouya à km di pwent libèrté a li té transféré asou bitasyon an di m tonat pa papa bonni o monman koté travay ya di konstrigsyon larout a té ké transféré bour a à sa zandrwè kays ly garden maladi sa roun altérasyon dé fonksyon oben di lasanté di roun lòrganism vivan zannimo oben véjétal nou ka palé osi byen di maladi a ki ka référé so kò à lansanm dé altérasyon di santé ki di roun maladi ki ka dézigné alò roun antité partikilyèr ki karaktérizé pa dé koz dé senptom oun évolisyon é dé posibilité térapétik pròp oun malad sa roun moun ki ka soufri di roun maladi ki li fika détèrminé oben pa laplipa di tan sa tèrm sa itilizé pou dézigné oun moun lò li sa pran an charj pa roun médsen oben ki li ka rousouvri roun atansyon médikal nou ka palé alò di pasyan manajman an sa miz an òv a dé mwayen di moun ké matéryèl di roun antrépriz pou atenn so lòbjèktif ya li ka korèsponn à lidé a di jésyon ké di pilotaj apliké à roun antroupriz oben roun inité di sala lò li ka konsèrné antroupriz a tout antché nou ka pouvé jénéralman asimilé li à fonksyon an di dirèksyon an fonksyon administrativ a di h fayol manajman an ka konsisté à li ka konprann oun dimansyon tèknik prensipalman lyé à konptabilité analitik a ké o métòd di kontrol di jésyon ki ka vizé à òptimizé rousours ya é roun dimansyon moun lyé à nésésité a d òbténi motivasyon an ké koopérasyon an dé manm ki ka konpozé òrganizasyon an mannan sa roun koumin fransé ki sitchwé atè lagwiyann koumin an ka trouvé so kò asou kontinan an di lanmérik di sid lavil a sa sitchwé annan lwès gwiyannen an òbò di flòv mannan ki pa lwen di bouchou a di maronni koumin an sa travèrsé pa montangn yan di trinité a ki ka atenn roun laltitid magsimal di mèt annan nò a di koumin an ka trouvé so kò roun zonn kotché ki bòdé pa loséyan atlantik a di mannan ki ka dépann égalman vilaj a di javouhey ki péplé ésansyèlman pa dé zabitan monng ki ègzilé di laos koumin limitròf ya ké mannan sa à lès irakoubo ké sentéli o sid sayil épi à lwès a senloran koumin an ka poté non an di flòv mannan ki ka pasé asou so téritwè manman javouhey té désidé an di enplanté roun kouminoté di katib é di dévlopé sa lyé sa sit té fika déja tchipé pa dé anmérendjen apré ki li tanté di établi so kò pli rot asou mannan an annan lyé nonmen nouvèl angoulenm oun bangn pou fanm té louvri atè mannan o xixe syèk ka fronmen an koumansman di xxe annan lannen yan oun kouminoté di réfijyé monng di laos té enstalé à progsmité atè javouhey épi té akéyi annan lannen yan dé moun provizwè déplasé di sirinanm mpds anba patronnaj di hcr lévolisyon an di nonm di zabitan sa konnèt atravè rousansman yan di popilasyon an ki éfègtchwé annan koumin an dipi pronmyé rousansman pòstéryò à départmantalizasyon an di à pati di popilasyon légal ya dé koumin sa pibliyé anniyèlman pa insee a rousansman an ka roupozé dézòrmè asou roun kolèk di lenfòrmasyon anniyèl ki ka konsèrnen sigsésivman tout téritwè kouminal ya o kour di roun péryòd di senk lannen pou koumin yan di mwen di zabitan roun ankèt di rousansman ki ka poté asou tout popilasyon an fika réyalizé tout senk lannen yan popilasyon légal ya dé lannen lentèrmédjèr ki fika kant à yé èstimen pa entèrpolasyon oben èstrapolasyon pou koumin an pronmyé rousansman ègzostif ki ka antré annan kad a di nouvèl dispozitif té réyalizé an maripasoula sa roun koumin fransé annan départman an di lagwiyann annan tchò di park anmanzonnyen di lagwiyann ké roun sipèrfisi di km a koumin an ki pli étandou a di lafrans divan réjina km ké kanmopi km so étandou sa roun fwè é dimi sa di réjyon zilé di lafrans a é ka dépasé sa a di réjyon walon an pli di di so sirfas ka fè pati di park anmanzonnyen di lagwiyann asou égalman koumin an ki mwen danséman péplé di lafrans di so téritwè sa tchipé pa danbwa vyèrj anmanzonnyen an li sa frontalyé di sirinanm é di brézil li sa péplé majoritèrman di moun ki isou di zétni aloukou oben bonni nou ka trouvé égalman dé anmérendjen dé kriyòl dé sirinanmen ké dé brézilyen koumin an ka sitchwé so kò atè lagwiyàn asou kontinan an sid anmériken an so pwen kilminan sa montangn bellevue di l inini à mèt di laltitid a koumin an ki pli étandou a di lafrans ensi ki roun dé mwen danséman péplé à tit di konparézon koumin an sa di tay konparab à ansyen réjyon an ba normandi so sipèrfisi ka rouprézanté anviron di sa a di lagwiyann swé km enpé o sid di bour di maripa soula ka trouvé so kò vilaj anmérendjen yan d antékoum pata d élaé di pidima di kayodé é di talhuen twenke ki sitchwé an zonn ké lagsé régmanté klima sa di tip ékwatoryal af annan klasifikasyon an di kppen pannan tout lannen an maripasoula ka anréjistré oun konstans klimatik ki roumarkab ké roun tanpératir mwéyen anniyèl di c oun lanplitid mwéyen anniyèl di rounso c dé rékò manswèl mwéyen di chalò an ògtòb tanpératir mwéyen di c é di fréchò an janvyé tanpératir mwéyen di c kour dilo lafliyan di lawa ki ka divini pli an laval maronni a laérodronm di maripa soula sa sitchwé à km o nò di sant vil di maripasoula konpangni air guyane ka asiré laba plizyò rotasyon pa jou ki ka pèrmèt di roulyannen kayenn senloran di maronni gran santi ké sayil i enposib di alé di kayenn à maripa soula pa vwè térès sa ki ka bay roun enpòrtans tout partikilyé à sa lyézon aéryen yan li sa égalman posib di roujwenn koumin yan di gran santi apatou oben sen laurent di maronni an désandan flòv maronni a oun pis an latè di anviron km té anménajé pou pèrmèt di lyannen maripasoula à papaychton pa vwè térès maripasoula ka tiré so non di roun lèspès di palmyé abondan annan réjyon an maripa lévolisyon an di nonm di zabitan sa konnèt atravè rousansman yan di popilasyon an ki éfègtchwé annan koumin an dipi pronmyé rousansman pòstéryò à départmantalizasyon an di à pati di popilasyon légal ya dé koumin sa pibliyé anniyèlman pa insee a rousansman an ka roupozé dézòrmè asou roun kolèk di lenfòrmasyon anniyèl ki ka konsèrnen sigsésivman tout téritwè kouminal ya o kour di roun péryòd di senk lannen pou koumin yan di mwen di zabitan oun zankèt di rousansman ki ka poté asou tout popilasyon an fika réyalizé tout senk lannen yan popilasyon légal ya dé lannen lentèrmédjèr ki fika kant à li èstimen pa entèrpolasyon oben èstrapolasyon pou koumin an pronmyé rousansman ègzostif ki ka antré annan kad a di nouvèl dispozitif té réyalizé an oun markè palò oben ékriven sa roun moun ki sa abil annan lar di marké oben òkò ki ka rédijé dé zouvraj litérèr nou pouvé osi itilizé tèrm a di wonm oben fanm di lèt étimolojikman lèskriven ki ka aparèt o xiie syèk sa désandan an dirèk di skrib li ka fika démenm di so fonksyon ki ka konsisté à mété pa ékri oben roukopyé sa ki ròt lé transmèt o koumansman di xiiie syèk rutebeuf ka défini li osi kou roun skrib di so pròp prodiksyon é annan ségonn parti di xiiie syèk markè palò sa osi konprann kou sala ki konpozé dé liv sa konsidéré kou ékriven sa ki ka pratiké roun métyé roulévan di markaj litérèr é donk partikilyèrman mars sa trwazyèm mwa di lannen annan kalandriyé julyen ké grégoryen a osi pronmyé mwa di prentan annan lémisfè nò ékinòks gen lyé oben mars o koumansman di kalandriyé romen mwa di mars té pronmyé di lannen ovide les fastes i pas routour dé bèl jou ka marké koumansman di péryòd di lagèr so non ka vini alò di laten martius non ki bay pou sa mwa pa romen yan an lonò di bondjé mars bondjé di lagèr janvyé ka douvini pronmyé mwa swé anba numa pompilius swé anba decemviri ya bò d anv j k soupannan lannen romen yan sa idantifyé pa dé konsoul ki ka pran yé fonksyon é mè é mars anvan anv j k épi é janvyé aprè sa dat maròk an arab al marib an bèrbèr l merib oben dipi an fòrm lonng rwéyonm di maròk ròtfwè lanpir chérifyen sa roun léta initèr réjyonnalizé ki sitchwé an lafrik di nò so réjim politik sa roun monnarchi konstitisyonnèl so kapital sa rabat é so pli gran lavil kazablanka jéyografikman li sa notanman karagtérizé pa tchèk zonn montangné oben dézèrtik é sa roun di sèl péy ya ké lèspangn épo lafrans ki gangnen lariv asou lanmè lanméditérannen di roun koté ké loséyan atlantik di ròt a so popilasyon sa di milyon di zabitan rousansman di ké so sipèrfisi di km hab km oben di km an enkliyan sahara ògsidantal a ègs sahara èspangnòl konsidéré kou roun téritwè ki pa otonnonm pa lòrgannizasyon di nasyonzini ya don li ka administré de facto anviron é ki li ka rouvandiké annan so totalité tout kou fron polisario so kiltir sa bèrbéro arab dipi plizyò syèk é ka étann prensipalman sokò annan magrèb ké bò sid a di lèspangn maroken yan sa ésansyèlman di konfésyon mouzoulman pronmyé tras ya di roun prézans di onmonnidé asou téritwè maroken yan ka daté di anviron lannen di sa péryòd ki nonmen acheuléenne nou té routrouvé roun sèrten nonm di zouti notanman annan plenn an di chaouwiya é pli présizéman òbò laglonmérasyon kazablanké a apa zoutiyaj a nou dékouvri roun sèrten nonm di fragman di moun notanman annan karyèr thomas bò d kazablanka mandiboul magsilyèr ké fragman krannyen d homo erectus maròk a pran so lendépandans mars é ka trouvé sokò konfronté dipi lò ké patché zanjé di lòrd politik ékonnonmik ké sosyal parachèvman di lentégrité téritoryal a ké èstabilizasyon an di sitchwasyon entéryò a an désè a di mohammed v ki té dannyé soultan an di lanpir chérifyen ké pronmyé a di rwè a di maròk modèrn tit di rwè jouk sa a di siltan an ka lésé tronn an pou so tiboug hassan ii ki divèt roulévé dèlò roun ansanm di défi konsolidé so pouvwè épi asiré laplas di maròk annan kontègs mondjal a di lagèr frèt a é di dékòlonnizasyon an montangn yan ka tchipé pli di tchè di téritwè maroken ké atenn tchèk rotò ki pa néglijab plizyò pik ka franchi bar a di m djebel toubkal pli rot pik di péy ka kilminen jouk m maròk a ka ranfèrmen kat prensipal chenn di montangn rif bò nò mwéyen latlas bò lès rot latlas épi antilatlas sa plenn yan gen souvan bidim étandou ki ka étiré yékò di montangn yan di rif jouk mwéyen latlas basen yan di sebou km sa konpozé di ba plato di kour dilo tchèk kolin ké plenn fèrtil ki ka pèrmèt kiltir a di plizyò aliman annan plenn an di gharb nou ka trouvé tchèk chan di bétrav soukriyè douri di kannsouk ké tabak sa plenn ka distengé sokò ké ròt ya pa prézans a di danbwa di mamora koté nou ka fè lèsplwatasyon an di chenn lyèj ké lékaliptis menm si gran majorité a di so popilasyon sa mouzoulman ké roun fon étnik bèrbèr ki ka prédonminen maròk a ki lé sokò roun péy miltikiltirèl di pa so kontak miltip é plizoumwen enpòrtan pannan tout so listwè notanman ké fénisyen ronmen bizanten vikinng arab potidjé otonman afriken sibsaaryen èspangnòl ké fransé léta sivil maroken an pa ka otorizé rounlo prénon ki dé paran maroken ka swété bay yé tiboug pou tchèk rézon di riptir ké lidantité maroken an alò ki sa mizou ki té ka konsèrnen sirtou prénon bèrbèr ya li sa di pizanpi élarji pou lapélasyon yan di lorijin arab ki lyannen ké lislanm oben pafwè ki enspiré di sélébrité ya di sinéma maròk gen pou kòd masonnri a sa lar a di bati roun konstriksyon pa asanblaj di matéryèl élémantèr ki lyannen oben awa pa roun mòrtché a lar a di mason pa définisyon mè osi rézilta a di so travay an frans masonnri tradisyonèl a sa aplé limousinaj pa ègstansyon nou ka asosyé osi anba tèrm an masonnri travay ya d abiyaj dé ansanm poz d andjwi di karlaj etc ki an plis di yé lòbjèktif èstétik ka partisipé à tchenbé a di ansanm an fas o agrésyon èstèrn limidité jèl etc oun prodjwi ki ka rouflété di plis an plis sa asosyasyon sa èstik d akrilik ki ka ranplasé èstik tradisyonèl a ki fè à partir di cho i ka ègzisté osi tadelakt a roun andjwi di définisyon ki lis d entéryò ki gen kou lorijin afrik di nò é ki sa konpozé di cho di silis di lapoud di marb matouri sa roun koumin fransé ki sitchwé annan départman an di lagwiyann ké rémir monjoli sa lavil ka konstitchwé banlyé rézidansyèl a ensi ki roun zonn di lagtivité di kayenn a asou téritwè a di sa koumin ki ka sitchwé so kò laéropò félix éboué ké dégra di larivot koumin an ka sitchwé so kò atè lagwiyann asou kontinan an di lanmérik di sid laltitid magsimal a di koumin an sa di mèt an rézon di prézans a di mon gran matouri o nò koumin an ka dispozé di roun zonn kotché ki bòdé pa loséyan atlantik a roun pò sa anménajé koumin limitròf ya sa klima a sa di tip ékwatoryal lirbannism an di matouri sa tré irégilyé an dèrò di bour di matouri nou ka trouvé di ròt lyé di lirbannism lonng an dé gran zags ki ka mennen bò d kayenn makourya oben laéropò félix éboué lenstalasyon an di gran lékipman atchwèl tèl ki palé réjyonnal onmnispò georges théolade progt lisé di balata ka fòrmen dé tizilé di lirbannism an mitan di zonn di danbwa dans nou pwé noté égalman lenstalasyon an di syèj di kouminoté a di koumin di sant litoral annan koumin an di matouri ki pròch di lisé di balata koumin an sa konpozé di plizyò kartché nonm total a di lòjman annan koumin an sa di parmi sa lòjman sa dé rézidans prensipal sa dé rézidans ségondèr épi sa dé lòjman vakan koumin an di matouri té ka fè pati di ansyen kartché a di tour de l isle ki fondé an oun légliz ké fika bati laba an é plasé anba protègsyon an di sen michel an gouvèlnò lamirande propriyétèr di roun bèl propriyété ant kayenn ké matouri ki té ka koumansé krézaj a di lakrik fouyé a ki ka lyannen mayouri a ké larivyè di kayenn sa kannal ké divèt fè lyézon an ant kayenn kabasou rémir monjoli ké roura lakrik fouyé a te fika inogiré pa gouvèlnò entérimèr a de chesney o xixe syèk nou ka konstrwi roun fò o konfliyan di lakrik fouyé a é di mayouri fò triyo a gouvèlnò lemoine sigsésò di lamirande té fika konstrwi roun pon asou lakrik fouyé a pou fasilité trajé a ant kayenn ké matouri lévolisyon an di nonm di zabitan sa konnèt atravè rousansman yan di popilasyon an ki éfègtchwé annan koumin an dipi pronmyé rousansman pòstéryò à départmantalizasyon an di à pati di popilasyon légal ya dé koumin sa pibliyé anniyèlman pa insee a rousansman an ka roupozé dézòrmè asou roun kolèk di lenfòrmasyon anniyèl ki ka konsèrnen sigsésivman tout téritwè kouminal ya o kour di roun péryòd di senk lannen pou koumin yan di pli di zabitan rousansman yan té gen lyé chak lannen à laswit a di roun ankèt pa sondaj opré di roun échantiyon di adrès ki ka rouprézanté di yé lòjman kontrèrman o ròt koumin yan ki ganyen roun rousansman réyèl tout senk lannen yan an matématik matris sa dé tablo di nonm ki ka sèrvi pou entèrprété an tèrm kalkilatwè é kidonk opérasyon rézilta téyorik di aljèb linéyèr é menm aljèb bilinéyèr tout disiplin yan ki ka étidjé dé fénomenn linéyèr ka itilizé matris ya kant o fénomenn ki pa linéyèr nou ka bay souvan dé aproksimasyon linéyèr kou an òptik jéyométrik ké aproksimasyon yan di gauss byen ki kalkil matrisyèl an ki pròpman nonmen ka aparèt renk ki o koumansman di xixe syèk matris ya antan ki tablo di nonm gen roun lonng istwè d aplikasyon à rézolisyon d ékwasyon linéyèr tèks chinwa a les neuf chapitres asou lar matématik a ékri bò d iie syèk anv j k sa pronmyé lègzanp ki konnèt di itilizasyon an di di tablo pou rézoud dé sistenm d ékwasyon ki ka entrodjwi menm konsèp a di détèrminé an fizik matchè a sa sa ki ka konpozé tout kò ki gen roun réyalité tanjib kat léta ya ki pli komen sa léta solid a léta likid a léta gazé a é léta plasma a matchè a ka tchipé di lèspas a é ka posédé oun lamas ensi an fizik tousa ki gen roun lamas sa matchè a matchè òrdinèr a ki ja antouré nou sa fòrmé di baryon é ka konstitchwé matchè baryonik a sa définisyon an ka èskli boson fondamantal ya ki ka transpòrté kat fòs fondamantal ya byen ki yé gen roun lamas é oben roun énèrji a pa pou konfann ké matéryo ki sa tip a sòrt a oben laklas a di matchè itilizé pou réyalizé oun pyès oun matchè plastik oben an langaj kouran oun plastik sa roun mélanj ki ka kontni oun matchè di baz oun polimèr ki sa sisèptib di fika moulé fasonnen an jénéral à cho é anba présyon afen di kondjwi à roun sémi prodjwi oben à roun lòbjè mo a plastik ka dérivé di laten plasticus li menm isou di grèk ansyen plastiks rélatif o modlaj ka dérivé di vèrb plssein moulé fòrmé don ka dérivé osi mo plasma a matchè plastik ya ka kouvri roun gam trè étandou si matéryèl polimèr sentétik oben artifisyèl nou pouvé òbsèrvé jòdla asou roun menm matéryo dé propriyété ki té janmè oparanvan réyini pa lègzanp transparans a é rézistans a o chòk mikroskopi a sa roun ansanm di tèknik d imajri dé lòbjè di piti dimansyon pé enpòrt tèknik ki anplwayé aparèy ki itilizé pou randé posib sa òbsèrvasyon sa aplé roun mikroskòp dé mo grèk ansyen mikros é skopein ki ka signifyé rèspèktivman piti é ègzaminé mikroskopi a ka dézigné étimolojikman òbsèrvasyon an di lòbjè envizib ké wéy touni nou ka distengé prensipalman trwa tip di mikroskopi mikroskopi òptik a mikroskopi élèktronik a é mikroskopi ké sonn lokal an mikroskopi òptik é élèktronik oun féso liminé oben féso d élèktron ka entéraji ké lòbjè a à òbsèrvé é sa rékéyi pa roun détèktò wè kaméra alò ki an mikroskopi ké sonn lokal roun kaptò sonn dirèkman sirfas a di lòbjè a miltiplikasyon an sa roun dé kat opérasyon di aritmétik élémantèr a ké adisyon an soustraksyon an é divizyon an sa opérasyon sa souvan noté ké lakrwa a di miltiplikasyon mè pouvé osi fika pa ròt senbòl pa lègzanp pwen médjan an oben pa absans a di senbòl so rézilta sa aplé prodjwi a nonm yan ki nou ka miltiplyé sa faktò ya miltiplikasyon an di dé nonm a é b ka nonmen so kò endiféraman an fransé a miltipliyé pa b oben a fwè b miltiplikasyon an di dé nonm antché pouvé fika kou roun adisyon répété plizyò fwè pa lègzanp fwè pouvé wè so kò kou sonm an di trwa nonm fwè pouvé wè so kò kou sonm an di kat nonm oun min sa roun jisman èsplwaté di matéryèl pa lègzanp di lò di charbon di kwiv di djanman di fer di disèl d uranium etc li pouvé fika à syèk ouvè oben soutérenn annan lannen yan anviron milyar di tonn di matéryèl té ègstrè anniyèlman dé sèl min à syèl ouvè annan monn an don pli di lanmotché a dé minré alò ki pli di sis milyar di tonn di charbon milyar di tonn di minré di fer milyon di tonn di minré d aluminium sa prézimé ègstrè di anba sòl pa dé galri ké pwi o koumansman di xxie syèk distenksyon an ant min ké karyèr ka tchenbé à lanatir a di materyo ki ègstrè èstratéjik oben présyé pou min an di mwenn valò pou karyèr a an frans a kod minyé a ki ka défini sa mississippi a mississippi river an anglé sa roun flèv an amérik di nò ki ka travèrsé parti santral a dé étazini i ka koulé di nò di minnesota o gòlf di mèksik é so kour am gen roun oryantasyon méridjenn mississippi a gen roun longò di km sèl roun di so afilyan missouri sa pli lonng an amérik di nò longò kimilé di sa dé kour di dilo ki ka dépasé km é sipèrfisi a di basen vèrsan ka fè di mississippi roun dé flèv pli enpòrtan di monn é di missouri mississippi roun dé basen flivyal pli gran di monn mizour fizik sa aksyon an di détèrminé valò a oben valò ya fizik di roun grandò longò kapasité etc pa konparézon ké roun grandò konstant di menm lèspès pran kou tèrm di référans étalon oben inité konparézon an sa kantitativ nou ka èsprimé grandò a pa roun nonm rasyonèl ki ka miltipliyé inité a mizour fizik a ka vizé à roun kominikasyon présiz à propos di roun lòbjè dé inité komin à ansanm an dé mizour sa nésésèr sinon fodré établi dé règ di konvèrsyon biro entèrnasyonal dé pwa é dé mizour pou établi roun sistenm entèrnasyonal d inité ki fondé asou roun piti nonm d étalon é dé rélasyon ant inité ya à diférans a di roun kontaj ki ka roun kantité antchè ki défini pa roun répons lojik oun mizour fizik sa roun èstimasyon é ka posédé kidonk roun sèrtenn ensèrtitid modèl èstandar di fizik dé partikil sa roun téyori ki ka konsèrné élèktromagnétism an entéraksyon nikléyèr ya fèb ké frt é klasifikasyon an di tout partikil sibatomik ki konnèt li té dévlopé pannan dézyenm motché di xxe syèk annan roun inisyativ kolaborativ mondjal asou baz ya di mékanik kantik a fòrmilasyon atchwèl a té finalizé o milyé dé lannen à laswit a di konfirmasyon èspérimantal dé quarks dipi dékouvèrt ya di quark top di nétrinotoyik é di boson di higgs té bay òkò pli di krédibilité o modèl èstandar tout partikil ya di modèl èstandar té atò òbsèrvé èspérimantalman pa sonm siksè à èspliké roun larj varyété di rézilta èspérimantal modèl èstandar sa pafwè wè kou roun téyori di près tout oun molékil sa roun èstriktir di baz di matchè a linyon entèrnasyonal a di chimi pir é apliké ka défini molékil a kou roun antité élèktriman nét ki konprann pli di roun atom a asanblaj chimik a ki élèktrikman nét d omwen dé atom diféran oben pa ki pouvé ègzisté à léta lib a é ki ka rouprézanté ki pli piti kantité a di matchè ki ka posédé propriyété karaktéristik ya di sibstans ya ki konsidéré molékil ya ka konstitchwé dé agréga atomik ki lyannen pa dé fòs di valans lyézon kovalant é yé ka konsèrvé yé endividjwalité fizik dé fòs pli fèb tèl lyézon idrojenn yan é sa ya di tip van der waals ka mentni yé à proksimité roun yan dé ròt à léta likid a é oben solid monarchi a di grèk mono sèl arke pouvwar pouvwar di roun sèl sa roun sistenm politik koté inité a di pouvwar sa senbolizé pa roun sèl moun aplé monark li sa ni nésésèrman oun royalté ni nésésèrman éréditèr i toujou ègzisté dé monarchi élèktiv pa lègzanp rwa ya koté golwa ya oben dog ya annan répiblik a di véniz soulon définisyon an di montesquieu oun monarchi ka défini so kò pa gouvèlman absoli a di roun sèl mè sa pouvwar sa limité par dé lalwa monarchi a sa dit monarchi konstitisyonèl lòské pouvwar ya di monark sa défini pa roun konstitisyon ékrit ki ka fiksé dé lalwa fondamantal ki ka prévwayé oun séparasyon dé pouvwar li sa souvan admèt lòské léta a sa ménasé pas roun lagèr étranjèr oben sivil ki roun lalwa marsyal ka bay li provizwarman tout pouvwar ya monarchi a ka divini alò o sans antik oun diktatir kou té ka ègzèrsé konsil ya oben jénéral romen yan an ka di grav problenm oun montangn sa roun fòrm topografik di rélyèf pozitif à sirfas a di planèt télirik é ka fè parti di roun ansanm oun chenn di montangn oben ka fòrmé oun rélyèf izolé li sa karaktérizé pa so altitid é pli jénéralman pa so rotò rélativ toutfwè i pa ka ègzisté di définisyon inik di sa ki fika roun montangn tèrm ki aparèt ant xiie syèk é di nonbré réjyonalism ka koègzisté pou dékri fòrm yan di rélyèf li pouvé dézigné an menm tan oun somè panti ké roun senp élévasyon di téren kou roun kolin osi byen ki milyé a andan so ansanm mousinéri tonnégrann sa roun koumin fransé di réjyon an di lout lanmè di lagwiyann li ka konpozé so kò di bour distenk mousinéri ké tonnégrann koumin an ka sitchwé so kò atè lagwiyann asou kontinan an di lanmérik di sid li sa antouré di larivyè é di mangròv koumin limitròf ya ké mousinéri tonnégrann sa o nò makourya à lès matouri o sid roura é à lwès kourou otour di mousinéri tonnégrann ka ègzisté plizyò zanmo oben kartché chteau d eau karapa quesnel risquetout champs virgile kalani desflot garin bannann kour dilo a ki ka travèrsé mousinéri sa larivyè mousinéri tourism an ka pèrmèt di dékouvri so péyzaj bwazé so mangròv ya ké so park à zwit zwit di pativyé crassostrea rhizophorae guilding lanblenm di mousinéri é linik park di lostréykiltir di départman klima sa di tip ékwatoryal af annan klasifikasyon an di kppen pannan tout lannen an i ka ègzisté mwéyen di randé so kò di kayenn chèf lyé atè mousinéri pannan ségon simès di oun bis di tig té ka asiré lign an ant mousinéri ké pwent libèrté a òbò di flòv bò di kayenn sa lign malérézman té siprimen koumansman novanm an désanm òt lign d agglobus té kréyé asou trajé galion tonnégrann mousinéri jouk marché o frwi di kayenn mousinéri tonnégrann té ka aplé so kò ròtfwè viriot sa mo sa roun patronnim orijinèr di départman fransé dé voj an lorenn a roun ipokoristik diminitif di ansyen prénon viry li menm varyan di prénon jil gilles koumin an té ka poté non an di tonnégrann mousinéri di à non an di tonnégrann sa roun défòrmasyon an di lèsprésyon tonnè ka grondé asou téritwè kouminal a nou ka trouvé bangn dé annanmit koté té fika dépòrté prizonnyé endochinwè ya bò d bour di mousinéri konnèt pou so fanmé zwit ya é sa a di tonnégrann pou so krab mousk a sa roun lòrgann ki konpozé di tisou ki mòl ki routrouvé koté zannimo ya sa lòrgann sa konpozé di tisou miskilèr é di tisou konjonktif véso sangen nèrf sélil miskilèr ya konpozan tisou miskilèr ka konténi dé filaman protéyik d aktin é di myozin ki ka glisé roun yan asou ròt ya ki ka prodjwi roun kontraksyon ki ka modifyé an menm tan longò a ké fòrm an di sélil a mousk ya ka fonksyonnen pou prodjwi di lafòs a ké di mouvman yé sa prensipal rèsponsab di mentchen é di évolisyon an di pòstir a di lokomosyon an ensi ki di mouvman dé lòrgann entèrn tèl ki kontraksyon an di tchò ké sirkilasyon an dé aliman annan sistenm dijèstif a pa péristaltism mouvman entèrnasyonal di krwa rouj ké di krwasan rouj sa pli enpòrtan rougroupman d òrganizasyon mounitèr o monn byen souvan nou ka dézigné mouvman an nou ka di senpman krwa rouj a a à laswit di batay a di solférino an k henry dunant wonm di zafè protèstan évanjélik jénèvwa té gen kou projè roun òrganizasyon di soukour nét ké pèrmanant pou soda blésé li té fè konnèt so entansyon yan notaman an pibliyan un souvenir de solférino an ouvraj ki té konnèt oun fò routantisman an éròp dé propozisyon di so projè sa o sant di fondasyon an di drwè entèrnasyonal mounitèr é di krwa rouj a nétralizasyon di pèrsonèl sanitèr pèrmèt li di fè so travay pou pronmyé é kréyasyon an di sosyété di soukour nasyon pou swen an dé blésé di lagèr pou ségonn an oun mwa sa roun inité di tan itilizé andan kalandriyé ya ki ka korèsponn à roun divizyon di lannen annan kalandriyé solèr ògsidantal ya oun mwa sa défini kou roun douzyenm di lannen li menm bazé asou lannen tropik chak mwa ka konté roun nonm varyab di jou ròt tip di kalandriyé ka itilizé dé définisyon diférant kou kalandriyé linè ya bazé asou linézon yan ròt ya ka dékoupé tan di mannyè arbitrèr san korèspondans ké dé fénomenn astronomik kou sèrten kalandriyé aztèk pou lakèl péryod ya ki ka korèsponn sa aplé dé tréséna sof annan ka di roun dat ki ka évoké oun évenman istorik mwa ka ékri nòrmalman an miniskil nou ké kkdonk ékri out mè jen mwa a pouvé divizé so kò an parti mo mwa ka provini di laten mensis mwa ka provini li menm di endo européyen komen mhns lalin oben mwa abrévyasyon yan ki ka swiv sa kouraman itilizé abrévyasyon yan sa obténi pa apokop souprésyon é lèt final koupé aprè roun konsonn é divan oun vwayèl lésan soubsisté oun fraksyon signifikativ di mo abréjé konpléman di enformasyon mègsik an fòrm lonng létazini mégsiken an èspangnòl méxico é estados unidos mexicanos sa roun péy ki sitchwé annan pati méridjonnal a di lanmérik di nò mègsik a sa manm di lakò di lib échanj nò anmériken alena oben tlcan an èspangnòl nafta an annglé délimité o sid pa gwatémala ké béliz é o nò pa létazini di lanmérik li sa bòdé à lès pa gòlf di mègsik ké lanmè dé karayb épi à lwès a pa loséyan pasifik a katòrzyenm péy a an sipèrfisi ki ka avwézinen milyon di km dipi anvan lendépandans a di vis rwèyèlté di nouvèl lèspagn i té désidé ki péy a té ké pran non an di so kapital mègsiko litilizasyon an di sa tòponnim ka roumonté an finisman di lépòk préyispannik pòsklasik tardif koté nahuas é pli partikilyèrman endijenn yan di sité mègsika ya i té alò akolé o tòponnim tenochtitlan an konkistadò ya ki alyé ké patché tribi ennmi dé aztèk don tlaxcaltèk ya é ki kondjwi pa hernn cortés ka lansé so kò à konkèt a di lanpir aztèk ki édé an sa pa sipéryoté é kalité di yé zarm é di yé tagtik di konba mé osi sipéryorité nimérik a di yé alyé endijenn out finisman an di syèj di tenochtitlan ka siyen vigtwè a dé èspangnòl ké finisman an di lanpir aztèk à lanmò d obregon plutarco elas calles ka divink le jefe maximo de la revolucin an mars li ka fondé pati nasyonnal revolisyonnèr annan lòbjègtif a di kontrolé é di véyé divèr kouran politik ya é ka nonmen li menm so kò an kabèch di sa pati annan lòbjègtif a di évité de djopopo ant jénéral li ka fè nonmen prézidan di répiblik a roun sivil emilio portes gil pou péryòd a di à calles té divèt lité kont roun konjirasyondi militèr obregonnis ki mennen pa josé gonzalo escobar es ki ékarté di pouvwè ki nonmen plan di hermosillo mègsik a sa roun péy ki sitchwé an lanmérik di nò i ka patajé dé frontchè térès ké létazini ya km o nò é ké béliz km epi gwatémala km o sid li ka posédé rounlo fasad maritim km notanman ké loséyan pasifik ké gòlf di kalifòrni km à lwès é ké lanmè dé karayb ké gòlf di mègsik km à lès sipèrfisi total a di péy sa di km an enkliyan km di zilé zilé mègsiken yan ka sitchwé yé kò annan loséyan pasifik a don pli gran an sa zilé cedros gòlf di kalifòrni don pli gran yan sa zilé ya tiburn é ngel de la guarda lanmè dé karayb don pli gran an sa cozumel ké gòlf a di mègsik èspò ya annan lakèl mègsiken yan te konnèt oun rélatif sigsé entèrnasyonnal sa bògs ké foutbòl a èspò ya ki pi popilèr ya di péy mègsik a té akéyi jé olenpik ya di lété di ensi ki koup di monn di foutbòl an é an èspò nasyonnal sa roun èspò ékès ki aplé charrera mé pi popilèr a sa foutbòl a jis apré ka vini bésbòl a asou lakot atlantik a prensipal lékip ya di foutbòl tigres uanl club américa club de ftbol monterrey club deportivo guadalajara cruz azul ftbol club club universidad nacional club de ftbol atlas et deportivo toluca ftbol club mègsik a gen pou kòd mèrkir sa planèt a pli pròch a di solèy a mwen masiv a di sistenm solèr so élwagnman o solèy sa konpri ant ké inité astronomik ké milyon di kilomèt sa ki ka korèsponn à roun èsantrisité òbital di pli di douz fwè sipéryò à sa di latè é di lwen pli élvé a pou roun planèt di sistenm solèr li sa vizib à wéy a touni dipi latè a ké roun djamèt ki aparanté di à ségonn d ark é roun magnitid ki aparant di à so òbsèrvasyon sa toutfwè té randé difisil pa so élongasyon ki toujou enféryò à ki ka nwayé li pli souvan an annan lékla a di solèy a médsin a di laten medicina ki ka signifyé lar di gérir rémèd posyon sa syans ké pratik lar étidjan òrganizasyon an di kò di moun anatomi moun so fonksyonman normal fyzoloji é ka sasé a prézèrvé lasanté fyzik é oben mantal pa trètman térapi é prévansyon prophylaxie dé patoloji médsin a kontanporenn ka itilizé sé swen di santé rouchaché é sé teknoloji byomédikal pou dyagnostiké é trèté sé blésir é sé maladi abitwèlman a traver preskripsyon di médikaman chirirji ou di ròt form di térapi dépi plizyò déséni soulajman di soufrans égalman empozé so kò kou oun objektif médikal a traver dé solisyon chimik mè égalman par rélasyon médsin pasyan mékanik newtonyenn sa roun branch di fizik a dipi travay ya d albert einstein li sa souvan kalifyé di mékanik klasik anvan di divini roun syans à part antchèr mékanik té lontan roun sèksyon dé matématik di nonbré matématisyen té apòrté roun kontribisyon souvan désiziv parmi yé dé gran non tèl ki euler cauchy lagrange jouk finisman an di xviiie syèk mékanik a té domenn aplikatif natirèl dé matématik domenn annan lakèl nou té pouvé tanté di fè antré fè èspérimantal ya annan kad rigouré ya dé matématik envèrsman sèrten problenm di mécanik té bay nésans oben oryanté entérè a dé matématisyen bò d dé téyori tèl ki jéyométri a oben ékwasyon diféransyèl ya ménenjit a sa roun maladi karaktérizé pa roun enflamasyon dé ménenj anvlop ya di névraks anséfal ké mwal spinal sa enflamasyon pouvé fika akoz di roun enfèksyon pa roun virus oben roun baktéri pa lègzanp é mwen souvan pa roun médikaman ménenjit a pouvé ménasé pronostik vital an rézon di proksimité imédjat a dé ménenj é di anséfal a a roun irjans a ésansyèlman fè a dé ménenjit baktéryenn pli rar tandi ki ménenjit viral ya pli frékant sa an prensip bénign sign abitchwèl ya di ménenjit a sa séfalé a mal di tèt rédò a di lanik lafyèv konfizyon an vomisman an fotofobi a entolérans pou limyè a ké fonofi a antolérans pou brwi a an filozofi métafizik a ka dézigné konésans a di monn dé kichoz oben dé processus antan ki yé ka ègzisté odéla é endépandaman di èspéryans sansib a ki nou gen mè li ka pran dé sans diféran soulon lotò ya épi soulon lépòk ya trè élwagné dé syans nòrmativ kou étik a métafizik a sa roun syans filozofik ki ka kèsyonnen dabò ègzistans a dé kichoz oben dé évennman tèl ki yé ka aparèt pou nou é ki ka tanté answit d èspilké sa ki ka ègzisté vréman aristote ka défini pou pronmyé fwè a sa syans ki pa gen òkò di non an kalifyan li di filozofi pronmyèr pronmyèr an enpòrtans é an dignité an chimi métal sa dé matéryèl don atom yan sa ini pa dé lyézon métalik a roun kò senp oben di alyaj pli souvan an rèd opak briyan bon kondiktò di chalò a di élèktrisité a yé sa jénéralman maléyab ki lé di ki yé pouvé fika martélé oben présé pou yé fè chanjé di fòrm san fisou ya ni brizé yé di nonbréz sibstans ki pa klasé kou métalik à présyon atmosférik pouvé akéri dé propriyété métalik lòské yé sa soumèt à dé présyon élvé métal ya ki posédé di nonbréz aplikasyon kourant é yé konsomasyon ki trè fòrtman akriy so kò dipi lannen yan o pwen ki sèrten di ant yé sa divini dé matchè pronmyèr minéral kritik métalirji a sa syans a dé matéryèl ki ka étidjé métal a yé élaborasyn yé propriyété yé trétman pa ègstansyon nou ka dézigné ensi endistri a di fabrikasyon dé métal é dé alyaj ki ka roupozé asou métriz a di sa syans définisyon an di métalirji a té larjman évoliyé o kour di xixe syek à partir dé fòrjron é yé akimilasyon di konésans anfirik métalirji a sa divini o xixe syèk roun syans é annan kontèks a di révolisyon endistriyèl a é annan enkonsyan kolèktif divini sinonim d asyé di ro fourni di laminwè di tréfilri pou divini answit oun aktivité endistriyèl entans ki ka préyokipé osi di solisyon di pwent d alyaj èspésyal pou aéronotik a élèktronik a batiman an otombil a nikléyèr a é d innonbrab ròt izaj métòd syantifik ka dézigné ansanm an dé kannon ki ka gudé oben ki divèt gidé processus a di prodiksyon dé konésans syantifik ki a di òbsèrvasyon di èspéryans di rézonnman oben di kalkil téyorik trè souvan tèrm an di métòd ka angajé lidé enplisit di so inisit rounso oprè di gran piblik ki di sèrten sasò ki di sirkrwa ka konfann li pafwè ké sèl métòd ipotétiko dédiltiv étid a dé pratik dé sasò ka révélé soupannan oun si grann divèrsité di démarch ké di disiplin syantifik ki lidé a di roun inité di métòd a sa randé trè problématik sa konsta pa divèt soupannan fika tandé kou roun fòrm d anarchism épistémolojik météyoroloji a sa roun syans ki gen pou lòbjè dé fénomenn atmosférik tèl ki niyaj ya présipitasyon yan oben van an annan lòbjèktif a di konprann kouman yé ka fòrmé yé kò é ka évoliyé an fonksyon dé paramèt mizouré tèl ki présyon an tanpératir a é imidité a mo a ka vini di grèk ansyen metéros ki ka dézigné partikil ya an sispansyon annan latmòsfè a é ki logia lé di diskour oben konésans a roun disiplin ki ka trété prensipalman di mékanik a dé flwid é di tèrmodinamik a mè ki ka fè izaj di défant ròt branch di fizik a di chimi a é dé matématik mézopotami a di grèk mesopotama de meso ant annan mimisouk di é potams flèv litéralman péyi a ant flèv ya sa roun réjyon istorik di mwayen oryan sitchwé annan krwasan fèrtil ant tig a ké éfrat a li ka konprann pou so pli grann par à irak atchwèl a li ka konprann dé réjyon topografik distenk di roun par o nò nò lès di siri a ké nò a di irak atchwèl a oun réjyon di plato sala sa roun zonn di kiltir plivyal é di ròt par o sid oun réjyon di plenn koté ka pratiké so kò oun agrikiltir ki ka roupozé ésklizivman asou irigasyon an nanosyans é nanotèknoloji daprè grèk a nen oben nst pouvé fika défini kou ansanm an dé étid é dé prosédé di fabrikasyon é di manipilasyon di èstriktir élèktronik chimik di dispozitif é di sistenm matéryèl à léchèl di nanomèt nm sa ki sa lòrd a di grandò di distans a ant dé atom nst ya ka prézanté plizyò asépsyon lyannen à lanatir transvèrsal a di sa jenn disiplin an léfè yé ka itilizé tou an pèrmètan di nouvèl posibilité dé disiplin tèl ki lòptik a byoloji a mékanik a mikrotèknoloji ensi kou pòrtay franséz ofisyèl dé nst ka roukonnèt li syantifik ya pa sa inanim kant à définisyon an di nanosyans é di nanotèknoloji napoléon ié né out atè ajaccio é mouri mè asou lil sainte hélène sa pronmyé anprò dé fransé di mè o avril é di mars l jen ségon timoun di charles bonaparte é letizia ramolino napoléon bonaparte sa roun militèr gjénéral annan larmé di pronmyé répiblik franséz né di révolisyon an koumandan an chèf di larmé d itali épi di larmé d oryan parvini o pouvwar an pa kou d éta di brumaire li sa pronmyé konsil jouk out épi konsil à lavi jouk mè dat à lakèl i sa proklamé anprò pa roun sénatus consulte swivi di roun plébisit nasyonalism an sa roun prensip politik né à finisman an di xviiie syèk ki ka tann à léjitimé ègzistans a di roun léta nasyon pou chak pèp inisyalman pa opozisyon à rwayalté a réjim politik ki an lafrans ké sa answit nonmen ansyen réjim sa prensip politik ka progrésivman enpozé so kò an éròp o kour di xixe syèk é o koumansman di xxe syèk istoryen yan pa ka prézanté sa nasyonalism an jénéral kou roun idéyoloji pas li sa pa bokou é mal argimanté oben jistifyé pa dé entélèktchwèl dipi so avennman li sa an révanch fasilman prézanté kou roun évidans annan lavi politik ké sosyal sa tèrm ka dézigné osi dé mouvman politik ki ka déklaré ki li lé ègzalté roun nasyon anba tout so fòrm yan léta kiltir rélijyon étni lanng listwè tradisyon préférans nasyonal pou anplwa a pa opozisyon o ròt nasyon ké popilasyon navèt èspasyal amériken an anglé space shuttle oben space transportation system sts sa roun véyikil èspasyal ki konsouvwè é itilizé pa ajans èspasyal amérikenn nasa don vòl inogiral ya ka roumonté o avril é ki té routiré di sèrvis an jwiyé aprè avwar éfèktchwé vòl li sa konpozé di trwa anba ansanm òrbitò a ki sa sèl konpozan an à plasé so kò an òrbit ka transpòrté frèt a é astronot ya rézèrvwè èstèrn an é dé propilsò d apwen tèrm navèt èspasyal a ka apliké inikman so kò à òrbitò a ki sa sèl konpozan an à pozé so kò kou roun avyon asou roun pis d atérisaj é à fika réyitilizé pou roun nouvèl vòl propilsò ya d apwen sa égalman konsouvwè pou fika réyitilizab òrbitò a ki ka konstitchwé éléman an ki pli konplèks té konstrwi à senk lègzanplè don dé challenger é columbia té détrwi ka antréné pèrt a di yé lékipaj an météyoroloji oun niyaj sa roun lamas vizib ki konstitchwé inisyalman di roun grann kantité di goutlèt dilo pafwè di kristal di laglas ki asosyé à dé aérosòl chimik oben dé minéral an sispansyon annan latmòsfè a ki laro di sirfas a di roun planèt laspè di roun niyaj ka dépann di limyè a ki li ka rousouvè di natir a di dimansyon an di nonm é di répartisyon an dé partikil ki ka konstitchwé li goutlèt dilo di roun niyaj ka provini di kondansasyon di vapò dilo a ki kontni annan lè kantité maksimal di vapò d lo a gaz envizib ki pouvé fika kontni annan roun lamas di lè sa fonksyon di tanpératir a pli lè a sa cho pli li pouvé kontni di vapò d lo oun nonm sa roun konsèp ki ka pèrmèt di évaliyé é di konparé dé kantité oben dé rapò di grandò mè osi d ordoné dé éléman pa roun nimérotasyon souvan ékri à lèd di roun oben plizyò chif nonm yan ka entéraji pa byè a d opérasyon ki sa rézimé pa dé règ di kalkil propriyété ya di sa rélasyon ant nonm yan sa lòbjè d étid di aritmétik a ki ka prolonjé so kò ké téyori a dé nonm an anbsans a di roun définisyon jénéral satisfézant di sa nosyon matématik ya ka propozé plizyò tip di nonm pou ésprimé dé mizour fizik rézoud dé ékwasyon wè pou apréyandé enfini a nonm di lò oben sèksyon ki doré propòrsyon doré oben encore divin propòrsyon sa roun propòrsyon défini inisyalman an jéyométri kou inik rapò a b ant dé longò a é b tèl ki rapò di sonm an a b dé dé longò asou pli grann a sa égal à sala di pli grann a asou pli pitit b li ka entèrvini annan konstriksyon an di pentagonn régilyé so propriyété aljébrik ya ka lyannen li ké swit a di fibonacci é o kò kwadratik nonm di lò ka òbsèrvé osi annan lanatir a tchèk filotakdsi pa lègzanp koté kapitil ya di tournsòl pavaj di penrose di kazi kristal oben annan tchèk òv é moniman architektir di le corbusier mizik di xenakis lapentir di dal an matématik ansanm an dé nonm konplèks sa kréyé kou ègstansyon di ansanm an dé nonm réyèl ki ka kontni an partikilyé roun nonm imajinèr noté jénéralman i tèl ki i i sa osi égal à tout nonm konplèks pouvé ka ékri so kò anba fòrm an a ib koté a é b sa dé réyèl nou pouvé mini ansanm an dé konplèks di roun adisyon é di roun miltiplikasyon ki an ka fè roun kò komitatif ki ka kontni kò a dé nonm réyèl li sa aplé kò dé nonm konplèks é ka noté so kò nosyon an di valò absoli définie asou ansanm an dé nonm réyèl pouvé fika étandou à ansanm dé nonm konplèks é ka pran alò non an di modjoul mè nou pa pouvé mini ansanm an dé nonm konplèks di roun rélasyon di lòrd ki an ka fé oun kò totalman òrdoné a pou di ki i pa posib di konparé dé konplèks an rèspèktan règ opératwar ya ki valab pou nonm réyèl ya oun nonm pronmyé sa roun antché natirèl ki ka admèt ègzakman dé divizò distenk antché é pozitif ki sa alò é li menm ensi pa sa pronmyé pas li gens ki roun sèl divizò antché pozitif ki pa plis pas li sa divizib pa tout antché pozitif ya pa opozisyon roun prodjwi di dé antché strikman sipéryò à sa nonmen konpozé pa lègzanp sa konpozé tou kou oben mè sa pronmyé pa é sa sèl divizò di nonm yan é pa sa ni pronmyé ni konpozé sèrten matématisyen té ka konsidéré ròtfwè jouk e syèk lou roun nonm pronmyé mè douran koumansman an di e syèk roun consensus ki èskli définitivman so primalité oun nonm rasyonèl sa an matématik roun nonm ki pouvé èsprimé so kò kou kosyan an di dé antché rélatif nonm rasyonèl ya ki pa antché souvan aplé fraksyon sa souvan noté nou ka aplé a nimératò a é b dénominatò a chak nonm rasyonèl pouvé ékri so kò di roun enfinité di mannyè diférant kou etc mè i ka ègzisté roun fòrm priviléjyé lò a é b pa gen di divizò komen ant ki yé sa pronmyé ant yé tout nonm rasyonèl ki pa nil ka posédé ègzakman oun sèl fòrm di sa tip ké roun dénominatò pozitif nou ka palé alò di fraksyon irédiktib dévlopman désimal a di roun nonm rasyonèl sa toujou péryodik o bou di roun sèrten désimal pa lègzanp annan ka a di roun ékritir désimal ki fini rajou a di zéro ka asiré péryodisité a an matématik oun nonm réyèl sa roun nonm ki pou fika rouprézanté pa roun parti antché é roun lis fini oben enfini di désimal sa définisyon ka apliké so kò donk o nonm rasyonèl don désimal ya ka répété so kò di fason péryodik à partir di roun sèrten ran mè osi à ròt nonm ki nonmen irrasyonèl tèl ki rakaba karé di é e nosyon an di nonm réyèl ka émèrjé progrésivman di manipilasyon an dé rapò ya di grandò jéyométrik ki ròt ki rapò ya d antché natirèl dipi yé priz an kont pa eudoxe di cnide o ive syèk anv j k li ka enséré osi annan aproksimasyon an dé solisyon di problenm aljébrik é ka bay menm lyé o milyé di xixe syèk à miz an évidans di nonm transandan mè définisyon an dé nonm réyèl pa fòrmalizé ki tchèk déséni plita ké konstriksyon yan di dedekind di roun pa é di cantor é méray di ròt pa nouvèl kalédonni sa roun kolègtivité fransé ki konpozé di roun ansanm di zilé é di larchipèl di loséyanni ki sitchwé an lanmè di koray annan loséyan pasifik sid zilé prensipal gran latè ka lokalizé so kò à km à lès nò lès di double island point an lostrali à km o nò nò lwès di kap reinga à èstrenmité sèptantriyonnal a di nouvèl zélann é à km o nò di tropik di kaprikòrn distan di lafrans métropoliten d anviron kilonmèt é di roun sipèrfisi di km sa kolègtivité ansyennman téritwè di lout lanmè tll ki sitchwé an mélannézi é an loséyanni lwenten ka roulévé di souvrennté fransé a dipi i ganyen lannen dé zabitan di litoral di lachin di sid kiltivatò di milé ké douri ka koumansé atravè détrwè a pou enstalé so kò atè taywann bò d anv j k dé migrasyon gen lyé di taywann bò d filipin yan di nouvèl migrasyon ka koumansé byento dé filipin bò d sulawesi ké timò é di la ròt zilé ya di larchipèl endonnézyen bò d anv j k rounòt mouvman ka mennen dé filipin an nouvèl giné é odéla zilé ya di pasifik ostronnézyen yan sa san dout pronmyé navigatò ya di listwè di mounité a apré lagèr a lafrans a ka abandonnen tèrm an di kòlonni é ka aboli kòd a di endijéna an paralèl téritwè a ka konnèt roun krwasans ékonnonmik rapid é enpòrtan gras à lèsplwatasyon an dilò vèrt a boum di nikèl nouvèl kalédonni ka divini alò trwézyenm prodigtò mondjal an koumansman dé lannen nouvèl kalédonni té anvizajé kou site di lésè nikléyèr ya nouvèl kalédonni sa santré otour di roun zilé prensipal gran latè a li ka konprann égalman plizyò ansanm di zilé ki pi piti zilé belep o nò lwès di gran latè zilé dé pen o sid lès zilé lwèyèlté o nò lès ouvéa lifou tiga ké maré pli lwen à lwès larchipèl a dé zilé chesterfield ké résif ya di bellone lagon néyo kalédonnyen gen roun sirfas total di km sa ki ka fè roun dé pli gran lagon di monn é ki sa pafwè prézanté kou pli bèl lagon di monn i sa sentiré pa roun baryè di koray di roun londjò du km ki sitchwé ant é km dé lakot di gran latè é ka étann so kò dé résif d entrecasteaux o nò lwès à zilé dé pen o sid lès asou km di lonng tanpératir a dé dilo ka varyé ant ké c pratik a di èspò enpòrtan an nouvèl kalédonni é an lisansyé swé di popilasyon néyo kalédonnyen kont roun mwéyenn nasyonnal di a tout partikilyèrman vré annan zilé ya lwèyèlté é an provens nò ké dé to di pratik èspòrtiv ki ka établi rèspègtivman yé kò à é mé osi an provens sid nouvèl kalédonni gen pou kòd nétron sa roun partikil sibatomik di charj élèktrik nil nétron yan sa prézan annan nwayo dé atom ki lyé ké dé proton pa entéraksyon fòrt a si nonm an di proton di roun nwayo ka détèrminé so éléman chimik nonm an di nétron ka détèrminé so izotòp nétron yan ki lyé annan roun nwayo atomik sa an jénéral èstab mè nétron lib ya sa enstab yé ka dézentégré yé kò an enpé mwen di minout ségonn nétron lib ya sa prodjwi annan opérasyon yan di fisyon é di fizyon nikléyèr nétron yan pa sa roun partikil élémantèr ki sa konpozé di trwa ròt partikil oun quark up é dé quarks down néyèrlandé a nederlands prounonsyasyon ne d lnts sa roun lanng prensipalman palé o péy ba é annan so téritwè ya di lout lanmè an bèljik prensipalman annan réjyon flanmann an é an réjyon brigsélwè é o sourinanm oun lòrgannizasyon entèrnasyonnal linyon di lanng néyèrlandé a sa charjé di figsé larèl ya di lanng an néyèrlandé a sa pafwè aplé pa métonnimi olanlé oben flanman néyèrlandé èstandar a ka fè parti di ba alman li sa isou pli présizéman di roun sentèz di djalèk di ba fransik notanman di olandé é di brabanson i ka distengé so kò di alman èstandar a antrot pa labsans a di ségon mitasyon konsonnantik a abandon an di sistenm di déklinézon é souplès a di lòrd a di mo sa karagtéristik mòrfolojik ké granmantikal ya sèrten laspè lègsikal don prounon pésonnèl ya ensi ki rounlo mo di so vokabilèr ka ofri patché similitid ké ròt djalèk di group ba alman mé osi ké lanng frison yan ké anglé a afrikans a sa roun lanng dérivé di tchèk djalèk néyèrlandé di xviie syèk é palé an lafrik di sid é nanmibi ki sa òkò larjman konpréyansib pou lokitò ya di néyèrlandé omwen annan lékritir a néyèrlandé a sa roun lanng ki ka apartni o group jèrmannik dé lanng endo éropéyen a roun djalèk ba fransik oben plito di roun lanmanlganm di djalèk ki akéri èstati a di lanng nasyonnal sosyolengwistik ya ka kalifyé néyèrlandé a di lanng twè pas ki li konstrwi à partir di plizyò djalèk ki té ganyen roun èstandardizasyon é ki enpozé pa pouvwè politik a pou favorizé roun zouti di lèsprésyon litérèr inik mé osi di lanng polinonmik oben lanng ausbau tèrm an néyèrlandé ka dérivé dé mo neder land litéralman ba péy nederlands ka kalifyé lorijin jéyografik néyèrlandé a oben ka dézigné lanng an ki palé annan sa réjyon pou dézignen roun néyèrlandé nou ké di plito nederlander ké nederlandse pou roun fanm néyèrlandé istorikman palé o péy ba é atè laflann néyèrlandé a égalman répann so kò annan ròt réjyon di monn konfinen apré roun enpòrtan lèstansyon médjéval annan atchwèl westhoek fransé a lanng an anba so fòrm djalègtal tradisyonnèl ya pratikman disparèt di flann fransé a o kour di xxe syèk sèl tchèk lokitò laplipa ajé di pli di lannen ka pratiké li kotidjennman an menm tan o kour dé xixe ké xxe syèk djalèk brabanson an di brigsèl té fika larjman siplanté pa fransé a o total pli di milyon di moun ka palé li annan monn an si nou ka konté lokitò ya di afrikans a lanng ki ka prosédé di fon néyèrlandé méridjonnal di xviie syèk ki gen di fè dé kondisyon di lizòlman é dé lenfliyans lokal bantou maléz sibi so pròp lévolisyon djalègtal òrtografik ké granmantikal sa lanng ka doumòré fòrtman izité an lafrik di sid koté li sa lanng ofisyèl ensi ki an nanmibi koté li sa lanng roukonnèt an léròp néyèrlandé a ki sa roun lanng ofisyèl o péy ba é an bèljik li sa donk di sa fè roun dé lanng ofisyèl di linyon éropéyen an annan karayb ya li sa lanng ofisyèl a d arouba é di lézanti néyèrlandé ya an lanmérik di sid li sa lanng ofisyèl a di sourinanm anfen an lafrik afrikans a lanng ki dérivé di néyèrlandé sa lanng ofisyèl an lafrik di sid é lanng roukonnèt an nanmibi pli di milyon di moun ka palé afrikans a kou lanng matèrnèl an lendonnézi ròtfwè kolonni dé péy ba roun group limité di moun ka palé li kou lanng matèrnèl anviron oben prensipal mé lanng an pa gen di èstati ofisyèl é sa larjman an rétrè fas à anglé a sirtou annan zonn touristik ya an lendonnézi lokitò ya di néyèrlandé ka métrizé pou roun gran nonm roun di dé kriyòl néyèrlandé ya près éten pecok ké javindo o total annan monn an néyèrlandé a sa palé pa pli di milyon di moun néyèrlandé a ka trouvé so sours annan djalèk jèrmannik ya ki palé annan nò a di lanlmangn é o péy ba ant le rhin ké weser réjyon ki ka korèsponn o group arkéyolojik nonmen group rhin weser so lanng gangan sa vyé fransik oben vyé ba fransik lanng an dé fran salyen é dé mérovenjyen gangan dé djalèk ba fransik modèrn mé li ka réparti so kò asou roun zonn di lenplantasyon frison é té konnèt pa laswit a roun sèrten lenfliyans lengwistik di vyé frison lenskripsyon rinik a di bergakker ki dékouvèrt annan betuwe é ka atribiyé o fran salyen ant ké sa pli ansyen fragman an di vyé fransik ki parvini jouk nou sa lanng ka révélé so kò tré pròch di vyé néyèrlandé di mwéyen laj sa lenskripsyon pouvé donk fika konsidéré kou pli ansyen an an néyèrlandé tré bonnò déja ba fransik ka démarké so kò di alman an é dé ròt djalèk ba alman pa so prounonsyasyon ki mwen gitiral di sèrten fonenm ki nou ka routrouvé an annglé prounonsyasyon néyèrlandé ki ka annonsé déja prémis ya di prounonsyasyon an kou anglé a ki tré koulan toutfwè i ka élwagnen so kò di alman an é di annglé a pa so prounonsyasyon di roun g vélèr nonmen pafwè gitiral artikilé swé kou jota èspangnòl a swé kou ch ach laut alman swé òkò adousi an roun sòrt di h tré aspiré sonnò oben pa ki enpé sanblab à sa ki nou ka trouvé an tchèk oben oukrényen pa lègzanp kou an alman r sa swé graséyé oben roulé soulon réjyon an dé réfòrm di lòrtograf a té gen lyé o xxe syèk roun fondanmantal an ké ròt a mwen enpòrtan an jòdla prensipal modifikasyon yan sa dé ajou di mo di lorijin annglé o vokabilèr kou annan donmenn enfòrmatik a i gen soupannan dipi lontan roun fòrt konpozan fransé annan vokabilèr a partikilyèrman annan néyèrlandé a flanman di bèljik sa ka mennen rounlo ka di sinonnim roun mo di lorijin fransé bò di roun mo di lorijin jèrmannik creren bò di scheppen kréyé néyèrlandé a ka itilizé lalfabé laten an konplété di tchèk djakritik tréma a sa itilizé pou séparé dé vwéyèl konsékitiv é évité yé prounonsyasyon kou diftonng roun dé larèl di lòrtograf pi enpòrtan yan sa larèl a di dt lagsan égi a pli rarman grav sa itilizé pou signalé prézans a di lagsan tonnik a asou roun mo ki pa ka poté li abitchwèlman pa ansanm an ij sa pafwè konsidéré kou roun sèl lèt ròtfwè annan sèrten réjyon li té ékri ké roun y ké oben san tréma an majiskil pronmyé mo di roun fraz non pròp ladjègtif dérivé di roun non pròp dé lèt ya ka ékri yé kò an prensip an kapital het ijsselmeer di hollandse an di gelderse ijssel l yssel olandé ké yssel di gueldre ijsland lislann di ijszee loséyan glasyal argtik oben antargtik ijs laglas een ijsberg roun iceberg mé an koumansman di roun fraz ijset ijsbergen dé iceberg etc granmèr a di néyèrlandé ka raplé pa byen dé trété sa a di anlman li ka an distengé so kò néyanmwen pa kazi disparisyon dé ka ké fèb distengsyon ki nou ka fè jòdla ant janr maskilen ké féminen yan òkò pli fèb o nò di rhin ki o sid obézité a sa défini kou roun èksè di pwa pou roun èstatir ki bay and rézon di roun ogmantasyon di lamas adipéz sa définisyon ka roupozé asou mizour a di endis a lamas kòporèl à partir di sa endikatò òrganizasyon mondjal di santé oms défini dé séy di sircharj pondéral ki ka korèsponn à roun imc ki konpri ant é kg m d obézité ki ka korèsponn à roun imc ant é é d obézité morbid lòské imc a ka dépasé sa séy ya ka roupozé asou dé èstatistik soulon lakèl roun senp sirpwa sircharj pondéral pa fika an li menm koz a di maladi partikliyèr mè pouvé fika roun faktò d agravasyon di roun maladi alò ki obézité a an plis di so routantisman sosyal ké psikolojik sa dirèkman asosyé à dé maladi ki ka rouflété notaman lèksè a di risk di djabèt di tip é di maladi kardjovaskilèr omèr an grek ansyen hmros otaj ou sala ki oblijé di swiv sa répité pour té oun aèd powèt di finisman di viiie syèk av j k li té senpman sirnomé powèt a ho poits pa sé ansyen i òkò difisil jodla di établir ké sèrtitid si omèr té oun endividi istorik ou roun idantité konstrwit é si li sa byen lotò di dé sélèb épopé ki sa o fondman di litératir oksidantal soupannan plizyò vil iyonyenn chios smyrne cymé ou òkò colophon t ka dispité orijin di aède é tradisyon té ka endividwalisé an répétan ki omèr té avèg laplas di omèr annan litératir grek sa toutafè majò pwis ki li ka rouprézanté li sèl janr épik andan sa péryod iliade é odyssée li sa atribwé dè vie syèk av j k ensi ki dé powèm komik batrachomyomachia litéralman batay dé grounouy é dé rat é margitès é powèm yan dé hymnes omérik lanng omérik a sa roun lanng déjà arkayik o viiie syèk av j k é davantaj òkò o moman di fiksasyon di teks o vie syèk av j k li sa asosyé à anplwa di ègzamèt daktilik ontoloji a annan so sans pli jénéral a ka entérojé so kò asou signifikasyon an di mo fika kisa ki sa fika a konsidéré kou késyon inogiral ki lé di pronmyèr annan tan an ké annan pronmyèr annan lòd di konésans a sa sala dé pronmyé pansò di lagrès antik a tèl parménide ké platon li ka débòrdé trè larjman strik kad a di métafizik a ki né koté aristote ki ka étidjé diférant modalité ya é propriyété di fika a ka pozé déjà pli di problenm answé ké kisa nou gen tandans à konfonn li a pou distengé ontoloji a antan ki tèl di ousyoloji a lakèl sa syans a di fika a ki té tandé antan ki lésans òptimizasyon an sa roun branch dé matématik ki ka sasé à modélizé à analizé é à rézoud analitikman oben nimérikman problenm yan ki ka konsisté à minimizé oben maksimizé roun fonksyon asou roun fonksyon asou roun ansanm òptimizasyon an ka jwé roun rol enpòrtant an sasé opérasyonèl domenn à frontchèr ant enformatik a matématik a é ékonomi a annan matématik ya ki apliké fondamantal pou endistri a é enjényéri a an analiz é an analiz nimérik an èstatistik pou èstimasyon an di maximum di vrésanblans di roun distribution pou sasé a di èstratéji annan kad a di téyori a dé jé oben òkò an téyori di kontrol é di koumannman an bokou di sistenm siséptib di fika ékri pa roun modèl matématik sa òptimazé oun òrdinatò sa roun sistenm di trétman di enfòrmasyon an ki progranmab tèl ki défini pa turing é ki ka fonksyonnen pa lèktir sékansyèl a di roun ansanm di enstriksyon òrganizé an progranm ki li ka fè ègzékité dé opérasyon lojik é aritmétik so striktir fizik atchwèl ka fè ki tout opérasyon yan ka répozé asou lojik binèr a é asou dé nonm fòrmé à partir di chif binèr dè so miz anba tansyon roun òrdinatò ka ègzékité roun aprè ròt dé enstriksyon ki ka fè l li manipilé épi réyékri roun ansanm di doné détèrminé pa roun mémwar mouri d amòrsaj boot rom bios uefi etc dé tès é dé so kondisyonèl ka pèrmèt di pasé à enstriksyon an swivant é kidonk d aji diféraman an fonksyon dé doné oben dé nésésité di moman oben di anvironnman an oun òrganism di grèk organon enstriman oun òrganism vivan sa an byoloji é an ékoloji oun sistenm vivan konplèks òrganizé é sa prodjwi a di varyasyon siksésivman o kour di évolisyon an li sa konstitchwé di roun oben plizyò sélil vivant nou ka palé alò rèspèktivman di lòrganism inisélilèr oben miltisélilèr òrganism vivan yan sa klasifyé an lèspès ki ka partajé dé karaktéristik jénétik byolojik ké mòrfolojik komin lòrganism konplèks ya miltisélilèr sa konstitchwé di roun ansanm di sélil vivant diféransyé ki ka asiré dé fonksyon èspésyalizé é ka opéré di mannyè konsèrté sa selil ya ka dérivé an jénéral di roun projénitris inik é ka partajé menm patrimwann jénétik a yé ka entéraji di fason pou fonksyonnen kou roun ansanm èstab dinamikman òrganizasyon mondjal di komèrs omk an anglé world trade organization wto an èspagnòl organizacin mundial del comercio omc sa roun òrganizasyon ki ka tchipé so kò dé larèl ki ka réji komèrs ant péyi ya annan mimisouk a di òrganizasyon an ka trouvé so kò akòr ya di omk a ki négosyé ké signé an avril atè marrakech pa majò parti dé pwisans komèrsyal di monn é ratifyé pa yé asanblé parlmantèr omk gen pou lòbjèktif prensipal di favorizé ouvèrtir komèrsyal a pou sala li ka taché di rédjwi òbstak ya o lib échanj di édé gouvèlman yan à réglé yé diféran komèrsyal é d asisté èspòrtatò ya enpòrtatò ya ké prodiktò ya di marchandiz é di sèrvis annan yé aktivité òrganizasyon mondjal di santé a oms sa roun enstitisyon ki èspésyalizé di òrganizasyon an dé nasyon ini oni pou santé piblik a ki kréyé an li ka dépann dirèkman di konsèy ékonomik ké sosyal dé nasyon ini ké so syèj ki ka sitchwé so kò atè jénèv an swis asou komin an di pregny chambésy soulon so konstitisyonè oms a gen pou lòbjèktif di mennen tout pèp di monn o nivo di santé pli élvé posib santé a sa défini annan sa menm dokiman kou roun léta di konplè byen fika fizik mantal ké sosyal é pa ka konsisté rounso an oun absans di maladi oben d enfirmité lorijin di lavi ya asou latè ka douméré ensèrtenn nou pa savé di ké sèrtitid lò lavi a sa aparèt asou latè ni koté é kouman pli ansyen mikro lòrganism fosil sa daté di omwen ga milyar di lannen oun étid pibliyé an asou dé enklizyon di karbonn konsidéré kou di lorijin òrganik ka asigné yé roun laj di milyar di lannen é pli résaman dé présipité idrofij anba maren trouvé annan dé ròch sédimantèr férijinéz di sentir di ròch vèrt di nuvvuagittuq québec té entèrprété kou di posib tras di lavi òrganism filamanté i té gen omwen milyar di lannen ké pitèt milyar di lannen i gen kidonk dé zendis di pli an pli nonbré di roun baktéryenn dè hadéyen an fizik pandoul oben pannyòl sa roun sistenm osiyan ki ékarté di so pozisyon d ékilib ka routounen an dékrivan dé osisyasyon anba léfè a di roun fòs pa lègzanp pwa a di roun mas mo a pandoul d à huygens ka vini di laten pendere pandoul a di foucault sa roun dé pli konnèt pa ayò mo a pandoul sa souvan itilizé annan sinonim di pendoul senp menm si so mouvman pli fika pandoulèr nou ka palé ensi di pandoul konik anfen mo a pandoul ka dézigné à lorijin an lòrlòj ya don régilasyon an té asiré pa osiyasyon an di roun pandoul aplé balansyé pannanman an fòrm lonng répiblik di pannanman an èspangnòl panam é repblica de panam sa roun péy di km ki sitchwé à èstrenmité sid a di lanmérik santral asou lism an di pannanman li sa limitròf di kosta rika é di lakolonbi don li té ka fè ròtfwè pati péy a sa péplé di zabitan an kannal a di menm non kannal di pannanman ròtfwè anmériken sa jòdla roun sours majò di finansman pou léta pannanméyen an oun dé èspésifisité di péy asou plan politik a sa ki li té rounonsé à ganyen roun larmé pwisan o profi di protègsyon di so anvironnman a osi péy a don pli gran propòrsyon an sa kouvri pa dé park natirèl nasyonnal kristòf kolon ka touché lakot pannanméyen yan pannan so katriyenm vwèyèj o kour dikèl li ka lonjé lakot ya di londiras jouk lism an di pannanman févriyé kolonb ka fondé roun dé pronmyé létablisman èspangnòl an téritwè kontinantal santa mara de belen ki ka lésé charj a di sa dannyé pou so frè bartolomé tandi ki li ka roupati pou lèspangn ka doumandé di ranfò pou pourswiv kòlonnizasyon an anvaysò èspangnòl ya ka antré pa laswit a an konfli ké endjen yan é à laswit a di plizyò atak vigtoryé dé endjen santa mara de belen sa abandonnen pa so zabitan yan ki ka anbarké yé pou lèspangn pa lagèr ya di lendépandans ispanno anmériken lakolonbi ki entégré annan vis rwèyèlté di pérou épi rataché à sa di nouvèl grénad ka séparé so kò di lèspangn réjyon an ka fè pati di gran kolonbi an léta souvren di pannanman ka roudivini départman di pannanman ki ka mété finisman à lagèr dé mi jour alò ki lakolonbi sa plonjé annan lagèr sivil a dé endépandantis ki soutni pa létazini ya ka déklaré lendépandans di pannanman di lakolonbi novanm navir ya di lagèr anmériken ka ankré à l abord dé lakot ka entèrdi tout lentèrvansyon di larmé kolonbyen an novanm atè new york sa siyen trété hay bunau varilla ki ka fè di pannanman roun protègtora pannanman sa roun péy di lanmérik santral ki antouré pa lanmè a dé karayb loséyan pasifik lakolonbi ké costa rica pannanman sa travèrsé pa kannal a di pannanman sa péy ganyen roun sipèrfisi di anviron km sa ki konparab à enpé mwen di dizyenm di sipèrfisi a di chili pannanman pa so sitchwasyon annan lism an ka lyannen lanmérik di nò ké lanmérik di sid ka tchipé roun sitchwasyon èstratéjik roun kannal entèroséyannik ki lonng di km ki ka travèrsé péy a di nò o sid ka pèrmèt di alé pa bato di loséyan atlantik a vya lanmè dé karayb à loséyan pasifik a ké envèrsman san kontòrnen lanmérik di sid pa latè difé o sid di chili li ka ofri roun gen di tan konsidérab pou transpòrtò maritim yan trajé a ki ka douré di lwit à dis lò frontchè térès ya sa di roun londjò total di km pannanman sa benyen pa loséyan atlantik a o nò é loséyan pasifik a o sid londjò a dé lakot a di pannanman sa di km èspangnòl a sa linik lanng ofisyèl di péy legs di kòlonnizasyon èspangnòl a mé roun pati enpòrtan di popilasyon an ka métrizé égalman annglé a difèt dé lyannaj tré étrwè an politik kou ékonnonmik ki antrétni ké létazini ya èspangnòl a konvèrti endijenn yan ké katib afriken ké yé désandan o katolisism jòdla òkò tré prézan soupannan de rès di rélijyon endijenn ké afriken toujou ka ègzisté pannanman ka konté ounlo dans di lorijin afriken pannanman gen pou kòd pantéyism an sa roun dòktrin filozofik soulon lakèl bondjé sa tout bagaj li ka distengé so kò di monotéyism si nou ka konsidéré ki bondjé pa sa roun fika pèrsonèl distenk di monn mè ki li sa entégralité a di monn sa konsèpsyon sa aplé imanans a pa opozisyon o prensip di transandans di bondjé kréyatò monotéyis sa mo ka vini di grèk ansyen pan tout ké theos bondjé li ka aparèt pou pronmyé fwè a an annan pantheisticon an di john toland oben pli bònò koté joseph raphson an lò i ka opozé pantéyis o até é o matéryalis é ka défini yé kou dé pansò ki ka afirmé ki i ka ègzisté oun sèl sibstans ki sa matéryèl é entélijant é ki kréyé tout bagaj di so pròp sibstans papaychton sa roun koumin fransé ki sitchwé annan départman an di lagwiyann vilaj a sa sitchwé asou bò ya di flòv maronni a ki sa dayò sèl vwè di lagsé atè papaychton kapital di zétni bonni a a la ki ka rézidé gran man chèf rélijyé é koutimyé dé bonni koumin an di papaychton ka sitchwé so kò atè lagwiyann an lanmérik di sid li sa enstalé asou bò ya di flòv maronni a ki ka délimité frontchè ké sourinanm an i pa vré di di ki papaychton fika agsésib rounso an piròg pis ki roun pis di kilonmèt ka rélyé li ké koumin an di maripasoula sa pis ka pourswiv so kò jouk zanmo ya di loka koumin limitròf ya di papaychton sa gran santi o nò sayil à lès é maripasoula o sid mon kotika ka élvé laltitid magsimal a di koumin an à mèt klima sa di tip ékwatoryal tanpératir a pa ka bokou varyé é ka rété pròch di c lapli ya sa abondant bour a ka aplé so kò papaychton pompidouville an lònò a di prézidan pompidou ki té rousouvwè gran man ké limè tolinga atè lélizé an lévolisyon an di nonm di zabitan sa konnèt atravè rousansman yan di popilasyon an ki éfègtchwé annan koumin an dipi pronmyé rousansman pòstéryò à départmantalizasyon an di à pati di popilasyon légal ya dé koumin sa pibliyé anniyèlman pa insee a rousansman an ka roupozé dézòrmè asou roun kolèk di lenfòrmasyon anniyèl ki ka konsèrnen sigsésivman tout téritwè kouminal ya o kour di roun péryòd di senk lannen pou koumin yan di mwen di zabitan roun ankèt di rousansman ki ka poté asou tout popilasyon an fika réyalizé tout senk lannen yan popilasyon légal ya dé lannen lentèrmédjèr ki fika kant à yé èstimen pa entèrpolasyon oben èstrapolasyon pou koumin an pronmyé rousansman ègzostif ki ka antré annan kad a di nouvèl dispozitif té réyalizé an klòb di foutbòl di as kawina té angajé pa so antrénò pou lakoup di lafrans pannan tour préliminèr ya di lakoup di lafrans lékip di papaychton k alé jouk an final dé éliminatwè di lagwiyann li sa malérézman briga bit à pa fòrmasyon an di us matoury an rézon di so anklavman sa lékip pa ka jwé annan pyès chanpyonna paragwé an fòrm lonng répiblik di paragwé an gwaranni paragui an èspangnòl repblica del paraguay sa roun péy di lanmérik di sid san lagsé ké lanmè so téritwè ka konté réjyon diféran ki séparé pa larivyè paragwé pati oryantal a ki sa pli péplé a ké ògsidantal a ki ka entégré chaco boreal oben gran chaco chaco sa roun réjyon natirèl ki ka étann so kò di labolivi santral a à larjantin sèptantriyonnal a enkli antouré pa brézil labolivi épi larjantin paragwé ka tchipé so kò roun sipèrfisi di km so popilasyon sa di an jwiyé san konté roun djaspora di santenn di milyé paragwéyen notanman an larjantin koté li sa souvan ka fè souch so kapital sa asuncin sirfas total ofisyèl a di paragwé sa km ki konstitchwé an chif arondi di roun lè térès di km é di roun lèspas akwatik di km paragwé sa roun péy di lanmérik laten pwen kilminan an sa cerro san rafael di mèt di laltitid pwen an ki pli ba ka sitchwé so kò o pwen di konfliyans ant paragwé ké paran pli gran kour dilo à m di laltitid anviron sirfas a irigé di paragwé sa èstimen à km data di flòv paragwé ka divizé so kò an pati paragwé oryantal ké paragwé ògsidantal listwè kòlonnyal a di paragwé tré konpliké an konparézon di sa a di ròt pati di lanpir èspangnòl a dé lenn asuncin té dabò fika roun pòs vansé pou buenos aires épi sa plas fòrt té détrwi pa dé endjen dabò pwen di dépa di lèspédisyon à sasé a dilo dé enka ki ka konstaté ki ròt èspangnòl té atenn sa lòbjègtif li divini sant administratif ké baz a di konkèt di roun gran pati di basen di rio de la plata li konstitchwé jouk koumansman di xvie syèk provens jéyan dé lenn pa défo mé té rapidman démanbré roun cuartelazo lokipasyon di kartché jénéral militèr atè asuncin annan lannwit di o mé pa tchèk dizenn di wonm rétni kou dat ofisyèl di proklanmasyon an di lendépandans an réyalité proklanmasyon an di ka aléjans pou lèspangn rwèyèl a ki e ògtòb ki lendépandans san pyès référans di aléjans èstéryò ké fika proklanmen ma kongré a ki té konvoké pou sèptanm ensi mè oun triumvirat ki té ka konprann fitir dògtò francia é ki té konstitchwé à laswit a di lokipasyon an di kartché jénéral ki té pran pozisyon à à léga di junte a ki établi so kò atè buenos aires ki ka toujou roukonnèt malòré souvren anba lospis ya dikèl nou ké viv ferdinand vii nou ki ka ini é ki ka konfédéré ké lavil a di buenos aires li menm etc atè paragwé i ka ègzisté lanng ofisyèl gwaranni ké èspangnòl kastiyan paragwé sa roun dé rar péy di lanmérik laten an koté lanng endijenn sa roukonnèt dipi lontan li sa lanng nasyonnal dipi é lanng ko ofisyèl dipi anfen dipi roun plan nasyonnal di lédikasyon ka vizé à ansenyen lanng à tout paragwéyen yan kiltir a di péy sa rélativman métisé pèp orijinèr ya sa fyèrté di péy popilasyon paragwéyen an sa milti étnik ké dé anmérendjen dé métis dé éropéyen é dé azyatik lanng prensipal a sa èspangnòl a byen ki gwaranni sa osi lanng ofisyèl a an rézon di kiltir diféran paragwé a ka jwi di roun gran divèrsité annan dé donmenn kou lar tchwizin litératir ké lanmizik misyon jézwit ya di santisima trinidad de parana é jesus de tavarangue sa sèl lyé ki klasé o patrimwenn mondjal a di unesco a pari sa kapital a di lafrans li sa sitchwé annan tchò di roun vas basen sédimantè o sòl fèrtil é o klima tanpéré basen parizyen an asou roun bouk di lasenn ant konfliyan yan di sala a ké marn é oise so zabitan sa aplé parizyen yan pari sa égalman chèf lyé di réjyon zilé di lafrans ké linik koumin fransé a ki sa an menm tan oun départman koumin santral di métropòl a di gran pari kréyé an li sa divizé an arondisman kou lavil ya di lyon é di marséy o nonm di ven léta a ka dispozé di prérogativ ki ègzèrsé pa lapolis di pari lavil a ki sa pi péplé a di lafrans li sa katriyenm parmi lè irben éropéyen yan dèyè mòskou istanbul ké lonn é e pli péplé di monn pari ka konté milyon di zabitan o é janvyé laglomérasyon parizyen an larjman dévlopé so kò o kour di xxe siècle ka rasanblé millions d habitants o é janvyé ké so lè irben laglomérasyon an ké kouronn périirben an té ka konté milyon di zabitan senbòl di kiltir fransé a i ka abrité patché monnouman lavil a ki sirnonmen lavil limyè a ka atiré an bò d milyon di vizitò sa ki ka fè di li roun dé kapital ki pli vizité ya o monn pari ka tchipé égalman roun lapals ki prépondéran annan monn an di lanmòd a di ligs é di rot gastronnonmi a kapital fransé a sa jimélé rounso ké rounòt lavil ronm sa ki valab annan ròt sans a ké sa slogan sèl pari sa dign di ronm sèl ronm sa dign di pari pari ké fika parayò an dézyenm lavil a ké lonn ki akéyi trwè fwè jé olenpik ya apré sa ya di ké sa ya di o milyé di basen parizyen an dé zilé asou lasenn an ka konstitchwé tchò istorik a di pari zilé saint louis ki pli à lès a ké zilé di sité a ki pli à lwès a lavil a ka étann so kò di tout koté di flòv asou roun sipèrfisi anviron dé fwè sipéryò o nò asou lariv drèt a à sa a di sid asou lariv goch a sipèrfisi a di lavil a di pari sa di km e ran dé koumin di lafrans métropoliten so périmèt an lonjan boulva périférik a sa di km so londjò lès lwès di km é sa a nò sid di km so linité irben ka étann so kò asou km é ka rasanblé zabitan an ki réparti annan koumin di zilé di lafrans pwen zéro a dé larout di lafrans sa matéryalizé pa roun dal ki sitchwé divan notre dame di pari lasenn an ka travèrsé lavil an fòrman roun lark di sèrk ki ka rantré pa sid lès pou an soti o sid lwès pli di trant pon ka pèrmèt di franchi flòv a lavil a sa égalman travèrsé pa labyèv jòdla antchèrman soutéren ki ka rivé di sid é pa kannal saint martin kilomèt inogiré an u ka konstitchwé parti tèrminal a di kannal di l ourcq kilomèt é di kannal saint denis kilomèt louvri an ki ka pèrmèt di roujwenn lasenn an an aval an évitan travèrsé a di lavil a li ka alimanté basen an di villette ka pasé an soutéren anba boulva jules ferry ké richard lenoir épi laplas a di bastille ka travèrsé dégra a di l arsenal é ka roujwenn lasenn an an anmon di zilé saint louis ròt kour dilo ka travèrsé oben té ka travèrsé pari don rwiso di bak labyèv a ru des orgueilleux kanna di l ourcq la darse di fon di rouvray rwiso di gravelle rwiso di montreuil égalman aplé di la pissotte rwiso di saint germain kannal saint martin lavil a té marké pa rounlo linondasyon don pli enpòrtan yan anvan xxe syèk sa sa ya di ké pou péryòd résan yan pli enpòrtan yan sa sa ya di ké basen parizyen an ki konstitchwé i té gen milyon di lannen ka fòrmen roun gran ansanm di kouch sédimantè sigsésiv a roun basen maren épikontinantal ki ka roupozé asou dé masif ki ka daté di paléyozoyk vosges masif santral a ké masif armoriken an ké fòrmasyon an dé zalp basen an ka roufronmen so kò mé ka rété ouvè bò d lanmanch a ké loséyan atlantik a préfigiran fitir basen flivyal ya di lalwè a é di lasenn an an finisman an di l oligocène basen parizyen an ka divini kontinantal non an di sité a sa atèsté pou pronmyé fwè a pa jules césar o milyé di ie syèk anv j k annan lagèr dé gol anba fòrm lutecia oben lutetia soulon mannouskri ya nou ka trouvé answit lutetia apud parisios o ive siècle parisios ki sa à lakizatif pliryèl a épi parisios usque an é anfen pari atèsté dipi mo pari a sa isou di non di pèp golwè dé parisi o datif lokatif pliryèl parisiis don pari té kapital a à lépòk galo romen parisi ya té bay yé non à pari ensi ki o péy di parisis atchwèlman péy di lafrans ki ka sibzisté annan villeparisis cormeilles en parisis fontenay en parisis nou té ka trouvé égalman dé golwè an langlétè annan atchwèl yorkshire di lès a roun labita pèrmannan sa atèsté annan limit ya di atchwèl pari à partir di péryòd chaséyen ant ké anvan nou lè o vilaj di bercy rès ya di trwè piròg néyolitik jòdla vizib o mizé carnavalet té ensi routrouvé asou lariv goch a di roun ansyen bra di lasenn an annan e arondisman koté prézans a di moun toujou kontinwé douran néyolitik a an apré ki li té konki majò parti a di lagol a klovis ka fè di pari so kapital li ka établit so rézidans prensipal palé dé thermes é ka fè konstrwi plizyò lédifis rélijyé don bazilik dé saints aptres koté li sa antéré ròl a di sité a divèt soupannan fika rélativizé annan mizou a koté i pa ka ègzisté alò di ladministrasyon rwayal toupannan vie ké viie syèk pari ka gardé roun enpòrtans partikilyé menm si divizyon yan di rwéyonm di klovis ant so léritché ya ka limité so réyonnman childebert ie ka fè ensi konstrwi pli gran katédral a di lagol a katédral saint étienne tandi ki childéric ii ka fè rénové larenn galo ronmen yan douran sa péryòd rouvitalizé pa fondasyon monnastik ya ké so fongsyon di kapital lavil a ka koumansé probabman à étann so kò asou lariv drèt a alò ki lariv goch a sa réyotchipé révolisyon fransé a ka koumansé atè versailles pa konvokasyon an dé léta jénéral épi sèrman an di jé di ponm mé parizyen yan ki atenn pa kriz ékonnonmik a pri dipen sansibilizé o problenm politik pa filozofi dé limyè é gen roun rankò kont pouvwè rwayal a ki anbondonnen lavil a dipi pli di roun syèk ka bay li roun nouvèl loryantasyon pannan bèl lépòk lègspansyon ékonnonmik di pari sa enpòrtan an lavil a ka posédé san mil antrépriz ki ka anplwayé roun milyon di ouvriyé ant ké sinéma sa kréyé atè pari rounlo gran magazen ka wè jou a é ka kontribiyé o réyonnman di lavil limyè a lyé di tout èspékilasyon pari ka divini osi dézyenm laplas finansyé entèrnasyonnal a près à égalité ké lonn an pari ka lyannen so kò ké ronm pa roun jimélaj privilégié senbòl fò annan roun dinanmik jéyografik pli larj di rékonsilyasyon é di koopérasyon apré ségon lagèr mondjal a dipi lafrans ka sibi roun vag di atanta téroris islanmis san présédan lavil a di pari sa égalman touché an janvyé ké tiri a kont charlie hebdo ké priz a di lotaj di l hyper casher ki fè vigtim à laswit a di sa trajik lévennman oun manifèstasyon répibliken istorik ka déroulé so kò janvyé ki ka réyini pli di trwè milyon di moun é bò d chèf di léta pou défann libèrté a di lèsprésyon é ka randé lonmaj o vigtim di térorism pari ka konté pli di imòb ki klasé oben enskri à lenvantè dé monnouman istorik don bò di san lyé di kilt monnouman yan ki pli sélèb ya di pari ka daté di lépòk varyé yé ka trouvé yé kò souvan annan sant a é asou lariv ya di lasenn an kè ya di lasenn di pon di sully o pon di bir hakeim ka konstitchwé roun dé pli bèl péyzaj flivyal irben yan é sa dayò klasé à lenvantè a di patrimwann mondjal di unesco a nou ka trouvé notanman di lès an lwès notre dame louv a les invalides pon alexandre iii gran palè mizé di kè branly tour eiffel a ké trokadéro plis à lès di enpòrtan lédifis kontanporen té fika konstrwi ministèr dé finans sit franois mitterrand di bibliyotèk nasyonnal a di lafrans etc pari sa roun sant kiltirèl di pronmyé plan dèstinasyon touristik ki vizité chak lannen pa tchèk vennsis milyon di touris étranjé pari intra muros ka dispozé notanman di mizé pèrmannan é di kat ven lyé di lèspozisyon tanporèr swé o total tèl louv a oben gran palè a ké dé sit ésèpsyonnèl kou chan lélizé oben tour eiffel a kapital mondjal a dé salon ké konférans di agtivité mondjal de kongré asou bò d mèt karé di lanmòd a di ligs di gastronnonmi a é di lanmou ronmantik pari ka propozé égalman roun chwè enpòrtan an matchè di èspègtak téyat oben lopéra notanman é ka prézanté pou roun piblik partikilyèrman sinéfil roun chwè san égal di flim an provnans di monn antché kafé ya sa rapidman divini roun parti entégran di kiltir fransé a di pa yé laspè an partikilyé à partir di louvriti a di kafé di réjans a o palè rwayal an épi lwit lannen plita di kafé procope asou lariv goch a kafé ya annan jarden yan di palè rwayal sa divini partikilyèrman popilèr o kour di xviiie syèk é pouvé fika konsidéré kou pronmyé téras di kafé atè pari sala ya pa té konnèt di lègspansyon jouk sa ki trotwè ya ké boulva ya koumansé aparèt o milyé di xixe syèk à révolisyon an tchwizinyé ya dé prens é dé nòb ka kréyé konsèp a di rèstoran pataj di afrik ka dézigné processus di konpétisyon téritoryal ant pwisans éropéyenn yan an afrik parti di mouvman jénéral di kolonizasyon di finisman an di xixe syèk prensipalman ant é pronmyé lagèr mondjal dé prensipal péyi éropéyenn yan ki konsèrné té lafrans ké rwayom ini almagn itali portigal bèljik ké èspagn té osi partisipé mè di fason mwen enpòrtant é souvan pli tardiv a douran sa tchèk lannen yan ki té fòrmalizé annan yé grann lign di nonbré téritwar afriken atchwèl sa divizyon té souvan senbolizé pa konférans di berlin menm si sa konférans pa téfè ki fiksé dé règ é pa té prosédé o pataj pastòrizasyon oben débaktérizasyon tèrmokontrolé sa roun prosédé di konsèrvasyon dé aliman pa lakèl sa ya sa chofé à roun tanpératir di à c pannan roun douré défini épi roufrédi rapidman pastòrizasyon an ka tiré so non dé travay di louis pasteur asou èstabilizasyon dé ven o xixe syèk nicolas appert ka mété o pwen é ka pibliyé an annan so ouvraj le livre de tous les ménages roun prosédé di konsèrvasyon dé aliman pa chofaj notaman dilèt é di labyè i pa té savé èspliké syantifikman éfikasité a di sa prosédé ki nou ka aplé appertizasyon an alfred de vergnette de lamotte ka fè di nonbréz èspéryans asou ven an é ka pibliyé an oun mémwè ki ka trété notaman di chofaj di ven oun pati politik sa roun lòrgannizasyon politik ki ka sasé à enfliyansé roun politik gouvèlmantal an nonman so pròp kandida é an tantan di òbténi dé manda politik pli jénéralman nosyon an di parti politik ka posédé dé définisyon pronmyé a di lòrd idéyolojik sa prèsk sinonim di faksyon ki sa pou roupran tèrm ya di benjamin constant di roun réynyon di wonm ki ka profésé lamenm dòktrin politik ségon an di lòrd enstitisyonèl ka tchenbé li pou éléman ésansyèl di jé démokratik li ka konsisté à sézi parti politik antan ki fòrm politik èstriktir di lòrgannizasyon di démokrasi a paul de tarse oben sen paul ka poté osi non jwif a di saul ki ka prounonsé so kò shaoul aul né probabman atè tarse an cilicie o koumansman di ier syèk é mouri bò d atè rome sa roun apot jézi kris tout an fézan pa parti dé douz li sa sitwayen romen di nésans é jwif farizyen nouvèl testaman an ka prézanté li kou roun pèrsékitò dé disip di jézi jouk so kontré mitik ké kris a bò d mè réyalité di so pèrsékisyon ka fè déba annan istoriografi modèrn an tou kou anplwa a di tèrm di konvèrsyon à so propo penn di lanmò oben penn kapital sa roun penn prévi pa lalwa a ki ka konsisté à ègzékité oun moun ki té roukonèt koupab di roun fot kalifyé di krim kapital santans a sa prounonsé pa enstitisyon joudisyè à isou a di roun prosè an absans a di roun prosè oben annan ka ya koté sala pa réyalizé pa roun enstitisyon ki roukonèt nou ka palé di ègzékisyon somèr di zak di vanjans oben di joustis privé penn di lanmò a sa divèrtisman konsidéré soulon lépòk ya ké réjyon jéyografik ya li sa prévi annan tèks ya di lalwa di péyi mè sèl dé péyi di glòb té prosédé à dé ègzékisyon an pi aplé pafwè konstant d archimèd sa roun nonm rouprézanté pa lèt grèk miniskil di menm non a rapò konstant di sirkonférans a di roun sèrk à so djamèt annan roun plan éklidjen nou pouvé égalman défini li kou rapò di lè di roun disk o karé di so réyon so valò aprochée pa défo à mwen di prè sa an ékritir désimal di nonbréz fòrmil di fizik d enjényéri é byen sir di matématik ki ja enpliké ki sa roun dé konstant ki pli enpòrtant dé matématik nonm an sa irrasyonèl a pou di ki roun pa pouvé èsprimé li kou roun rapò di dé nonm antché sa ka antréné ki so ékritir désimal sa ni fini ni péryodik a menm roun nonm ki transandan sa ki ka signifyé ki i pa ka ègzisté di polinom ki pa nil à koéfisyan antché don sa roun rakaba piblisité a sa roun fòrm di kominikasyon di mas don lòbjèktif a sa di fiksé atansyon an di roun sib vizé konsomatò itilizatò izajé élèktò etc afen di ensité li à adopté roun konpòrtman ki swété acha di roun prodjwi élèksyon di roun pèrsonalité politik ensitasyon à ékonomi a d énèrji etc évoké pa lègzanp non an di roun antrépriz di roun magazen oben òkò di roun mark ki pa ka enpliké otomatikman roun ak piblisitèr mè sa ka divini li à partir di moman koté lòbjèktif ki volontèrman sasé sa d atiré atansyon an asou lòbjè a ki évoké é oben di sigjéré d alé à tèl oben tèl andrwa an matématik roun plan sa roun lòbjè à dé dimansyon entchwitivman li pouvé fika vizwalizé kou roun féy d épésò nil ki ka étann so kò à enfini a ésansyèl a di travay fondamantal an jéyométri é an trigonométri ka éfèktchwé so kò an dé dimansyon kidonk annan roun plan an jéyométri klasik définisyon an di roun plan sa aksyomatik é ka vizé à idéyalizé rouprézantasyon fizik di sirfas plann tab tablo féy nou ka trouvé roun définisyon aksyomatik di plan koté éklid bò d lan anvan jézi kris ki ka défini roun sirfas kou sa ki gen longò é larjò rounso é présiz alò annan so définisyon à finisman an di xixe syèk aprè dékouvèrt a dé jéyométri ki pa éklidjenn roun mouvman ka désiné so kò pou aksyomatizé òkò davantaj jéyométri a an sasé à vidé li di so kontni ontolojik oun planèt sa roun kò sélès ki ka òrbité otour di solèy oben di rounòt zétwèl ki ka posédé oun lamas sifizant pou ki so gravité ka mentni li an lékilib idrostatik ki lé di anba roun fòrm ki près èsférik é ki éliminé tout kò rival ki ka déplasé so kò asou so òrbit oben asou roun òrbit pròch pa ègstansyon nou ka kalifyé pafwè osi di planèt lòbjè lib ya di lamas planétèr ptolémé té roun dé pronmyé ki éséyé di konprann fòrmasyon an ké fonksyonnman an dé planèt sala té vini à konklizyon an ki tout té an òrbit otour di latè a soulon roun mouvman ka déféré é épisiklik boukliyé gwiyannen oben plato dé gwiyann ka konstitchwé oun réjyon di lanmérik di sid ki sitchwé asou lakot nò lès a a roun fòrmasyon jéyolojik ki fòrmen o prékanbyen di laj ki konprann ant ké bilyon di lannen li ka rouprézanté roun dé pli ansyen masif ki toujou vizib asou plannèt a konpozé di bidim plato di laltitid ki aplé tépouys dé kaskad enprésyonnan kou kaieteur falls kuquenan falls ké salto angel ka jité yé kò di sa plato ya plato dé gwiyann ka étann so kò asou sis péy di lwès an lès mon roraima ki sitchwé à lentèrsègsyon an dé frontchè di gwiyannan di vénézwéla é di brézil té lontan konsidéré kou pwen kilminan an di plato ké mèt di laltitid mé a anfèt pico da neblina m ki sitchwé asou frontchè a ant brézil ké vénézwéla réjyon an sa roukouvri pa pli gran danbwa vyèrj tropikal imid a ki pa òkò vigtim di déforèstasyon an danbwa gwiyannen an sa pa so natir similè à sa a di lanmanzonni don li sa roun prolonjman li ka konpòrté plizyò park ké zonn ki protéjé o vénézwéla park nasyonnal ya di canaima parima tapirapec ké serrana la neblina o sant di gwiyannan danbwa iwokrama ké park nasyonnal di kaieteur é o sid di péy zonn yan ki protéjé di kanuku é di kanashen o sourinanm park brownsberg ké rézèrv natirèl di sourinanm santral o brézil park nasyonnal di mon roraima é dé montangn tumucumaque sa dannyé fika annan kontinwité a di park anmanzonnyen di lagwiyann oun pnémoni égi sa roun enfèksyon égi dé vwa aéryenn enféryò ki karaktérizé pa roun atent enflamatwè é menm pirilant di paranchim poulmonè bronchyòl alvéyòl poulmonè ké entèrstitium poulmonè nou ka palé di bonchopnémoni lòské atent enflamatwè a ka étann so kò an plis o bronch nou ka distengé klasikman pnémoni franch lobèr aigu défini pa roun tablo rèspitwè fébril brital karaktérizé é pnémoni atipik défini par roun tablo pli fris pnémoni égi a pouvé atenn dé moun di tout laj mè pli gran risk ka konsèrné jenn timoun yan moun ajé ya ké pasyan imminodéfisyan yan pou trété pnémoni ya nou ka itilizé souvan dé ajan antimikrobyen polinézi fransé sa roun kolègtivité di lout lanmè kll di répiblik fransé a kòd ki konpozé di senk larchipèl ki ka rougroupé zilé don abité larchipèl di sosyété a ké zilé ya di van ké zilé anba van an larchipèl dé tuamotu larchipèl dé ganbyé larchipèl dé lostral é zilé makiz ya li sa sitchwé annan sid a di loséyan pasifik à anviron kilonmèt à lès di lostrali li ka enkli osi vas lèspas maritim yan ki adjasan polinézi fransé a sa roun téritwè ki pa otonnonm ki ka roulévé di artik di chart dé nasyonzini à pati di dat di dékouvèrt fòrtchwit a di puka puka san dout roun dé zilé enfòrtinen pa magellan éropéyen yan ka èsploré progrésivman polinézi oryantal o xviie ké xviiie syèk tayti sa dékouvri ki an pa britannik samuel wallis ki swivi an pa bougainville é pa cook an finisman an di xviiie syèk sa marké pa pronmosyon an di roun chèf di tayti ki alyé ké annglé ya ka fondé lignen an dé ponmar é pa lenplantasyon an atè moorea di misyonnèr britannik di london missionary society ki ka débarké mars dé zabitan dé efo ka partisipé o konba di pronmyé lagèr mondjal a ké batayon di pasifik parmi yé fitir chèf a di mouvman antikòlonnyalis pouvanaa oopa mé a pou antann finisman an di ségon lagèr mondjal a pou ki roun lévolisyon sansib pwé koumansé an efo ka ralyé lafrans lib ké roun nouvèl batayon di pasifik sa fòrmen an larmé anmériken ka enstalé roun baz militèr asou zilé a di bora bora annan kad a di lopérasyon bobcat ki ka akéyi jouk soda sa baz ka métamòrfozé larchipèl a an konstitisyon an di ive répiblik ka établi linyon fransé a efo ka pasé di èstati di kòlonni à sa a di téritwè di lout lanmè é drwè a di vòt sa akòrdé o zabitan mouvman antikòlonnyalis a ka èstrigtiré so kò annan lannen yan an pouvanaa oopa sa éli dépité é ka fondé rdpt pati otonnonmis ki ka donminen lavi politik a annan lannen yan ki malgré fòrmasyon an di linyon taysyen an di rudy bambridge pati ki maré o mentchen di souvrennté fransé a sa téritwè ka konprann anviron lanmotché a dé dilo maren fransé ya milyon di km ké plizyò group di zilé ké di latòl don pi enpòrtan é pli péplé a sa tayti rapòrté à léròp polinézi fransé a ka roulévé so immansité an plasan zilé a di tayti o nivèl di pari hatutu zilé a ki pli sèptantriyonnal di polinézi fransé a annan larchipèl a dé zilé markiz j ai sitchwé so kò atè lberga an swèd mangareva zilé a ki pi oryantal di polinézi fransé annan larchipèl dé zilé gambier ka sitchwé so kò atè prekopelica an sèrbi rapa zilé a ki pi méridjonnal di polinézi fransé a annan larchipèl a dé zilé ostral ka sitchwé so kò an lanmè tyrrhénienne o sid lès di sardengn an o larj di capo ferrato é manuae zilé ki pi ògsidantal di polinézi fransé é dé zilé anba van an annan larchipèl dé zilé di sosyété ka sitchwé so kò annan lanmanch a o sid lès dé kòrnouay annglé o larj di kap lizard kiltir polinézyen an sa rich ké varyé divèrs lenstitisyon ka asiré lannimasyon ké pronmosyon polinézi fransé a gen pou kòd polisyon an sa dégradasyon an di roun ékosistenm pa entrodiksyon an ki jénéralman di moun di sibstans oben di radjasyon altéran di mannyè plis oben mwen enpòrtant di sa ékosistenm pa ègstansyon mo a ka dézigné osi pafwè konsékans ya di fénomenm jéyolojik kou roun éripsyon vòlkanik polisyon an gen dé léfè enpòrtan asou santé a ké byosfè a kou an témwagn èspozisyon an o poliyan ké réchofman klimatik a ki ka transformé klima a di latè a ké so ékosistenm an antrénan aparisyon an di maladi enkonnèt jouk alò andan sèrtenn zonn jéyografik dé migrasyon di sèrtenn lèspès é menm yé èstenksyon si yé pa pouvé adapté yé kò à yé nouvèl anvironnman byofizik lagwiyann ansyen kolonni fransé sa roun départman di lout lanmè dipi é roun réjyon dipi lalwa ya di désantralizasyon di li ka konstitchwé ansanm ké lagwadloup ké lanmantinik ki sitchwé annan lézanti départman fransé a di lanmérik dfl li sa itou pli gran réjyon iltrapériférik a di linyon éropéyen an jouk téritwè a té jéré pa dé kolègtivité téritoryal lò di référandonm di janvyé èstati a di kolègtivité téritoryal inik té adòpté pa popilasyon an an menm tan ki roun lévolisyon èstatiyèr ki similèr atè lanmantinik janvyé a ki ka présédé létablisman an di roun kolègtivité pli otonnonm artik di konstitisyon an té roujété pa élègtò ya lalwa no di jwiyé rélativ o kolègtivité téritoryal di lagwiyann é di lanmantinik té prévwè yé miz an plas an mars sa miz an plas ka entèrvini finalman an désanm an menm tan ki rounouvèlman dé konséy réjyonnal di ansanm an di téritwè fransé lagwiyann sa doté di roun lasanblé di senkant é oun manm lasanblé don sa isou roun koumisyon pèrmannan é di roun konséy ékonnonmik sosyal ké anvironnmantal pou ésansyèl a dispozisyon yan di drwè koumen aplikab o konséy réjyonnal ka réji fongsyonnman an di sa lenstitisyon yan asou plan élègtoral a li ka konstitchwé oun sirkonskripsyon élègtoral inik ki konpozé di plizyò ségsyon don nonm an ké fika arété pa dékrè an konséy di léta oun èskriten di lis propòrsyonnèl à dé tour à pli fò mwéyen an ké roun prim majoritèr di dé syèj à pourvwè té routni o nivo kouminal i ka ègzisté koumin ki dirijé pa dé limè sèrten di sa koumin yan kou maripasoula ké kanmopi ganyen dé sipéryò o départman métropoliten di plis sèrten koumin sa sibdivizé pa dé kaptenn dannyé lélègsyon yan ka daté di mars lagwiyann sa rouprézanté o nivo nasyonnal pa dé dépité é dé sénatò dannyé lélègsyon ségsyon atlantik a di sirkonskripsyon lout lanmè lagwadloup lagwiyann lanmantinik sen barthélemy sen martin ké sen pierre ké miquelon ka éli roun dépité o palman éropéyen pou rouprézanté sa téritwè ya trwè tandans politik ka partajé yé kò lavi politik gwiyannen an dé prensipal fòs politik ya ka rété kou lirès a di lafrans drèt lwayalis ki rouprézanté pa les républicains é goch lwayalis ki rouprézanté pa parti sosyalis gwiyannen psg walwari prg fòs démokratik di lagwiyann fdg parti sosyalis ps ké europe écologie les verts anfen trwézyenm parti politik a sa èstrenm goch endépandantis chant di gwiyannité a ki rouprézanté pa mouvman an di dékolonnizasyon é di lémandipasyon mdes oun pon sa roun konstriksyon ki ka pèrmèt di franchi roun déprésyon oben roun òbstak kour dilo vwa di kominikasyon valé raven kanyon an pasan pa dési sa séparasyon franchiman an ka sipòrté pasaj a di moun é di véyikil annan ka a di roun pon routché oben dilo annan ka a di roun akdouk nou ka dézigné égalman kou ékodouk oben ékopon dé pasaj ki konstrwi oben rézèrvé annan roun milyé aménajé pou pèrmèt o lèspès zannimo véjétal fonkik etc di travèrsé dé òbstak konstrwk pa fika moun an oben ki ka rézilté di so aktivité ya pon yan ka fè parti di fanmi a dé ouvraj di lar é yé konstriksyon ka roulévé di domenn du jéni potidjé a an potidjé portugus sa roun lanng ki ka apartni à branch ronman an di fanmi a dé lanng endo éropéyen lokitò ya di potidjé ka aplé so kò lizofonn yan potidjé a ka tchipé sizyenm laplas a dé lanng ki pli palé ya annan monn an si nou ka tchenbé kont di nonm di moun don a yé lanng matèrnèl li sa lanng an ki pli palé an lanmérik di sid é di lanmérik laten apré èspangnòl a pli di tchè di popilasyon an di lanmérik laten ka palé potidjé a atè lafrik potidjé a ka prézanté so kò kou roun enpòrtan lanng véyikilèr annan ansyen kolonni potidjé ya i ka rouprézanté o total milyon di lokitò don a lanng matèrnèl a annan monn an é sa ensi trwézyenm lanng éropéyen an ki pli palé a antan ki lanng matèrnèl a apré èspangnòl a milyon ké anglé a milyon é ka rouprézanté di pib mondjal a osi senkyenm lanng an pa nonm an di péy ki gen potidjé a kou lanng ofisyèl épi sétchenm an pou nonm an di anmòrfwézaj à dèstinasyon di potidjé ka rivé annan pénensil ibérik a an anv j k ronmen yan ka mennen laten vilgèr a ki sa asandan an di tout lanng ronman yan lanng an sa répann pa soda kolon ké koumèrsan yan ki ka konstrwi dé lavil ronmen prensipalman bò dé kolonni dé sivilizasyon antéryò dé lisitannyen ant ké apr j k lanpir ronmen an di lògsidan ka éfondré so kò é pénensil ibérik a sa konkéri pa pèp jèrmannik ya a lenvazyon barbar ya tchipan yan ki ésansyèlman swèv ké wisigot ka adòpté kiltir ronmen an ké djalèk ya an laten vilgèr di pénensil a apré lenvazyon maures di arab a ka divini lanng administrativ a dé réjyon ki konkéri mé popilasyon an ka kontinwé palé ésansyèlman roun fòrm di ronman kouminéman aplé mozarab lenfliyans a di arab a asou djalèk ronman yan ki palé annan rwéyonm krétchen éropéyen yan té fèb ki ka afègté prensipalman yé lègsik dokiman yan ki pli ansyen yan an lanng potidjé antkoupé di nonbré fraz laten sa dé dokiman notaryal di ixe syèk sa faz sa konnèt anba non an di proto potidjé ant ixe an ké xiie syèk a potidjal a ka divini roun rwéyonm endépandan ké rwéyonm di len an anba rwè alphonse ier di potidjal annan pronmyé péryòd di vyé potidjé péryòd galayko potidjé di xiie o xive syèk lanng an ka divini progrésivman di lizaj jénéral pannan tchèk tan galayko potidjé sa lanng an di prédilègsyon pou powézi lirik a an hispania krétchen kou lògsitan an sa lanng an di litératir ògsitan an pou troubadour ya an lirwè denis ié di potidjal ka kréyé pronmyé linivèrsité potidjé a atè lisbonn estudos gerais déplasé plita atè coimbra é ka dékrété ki potidjé a jouk la senpléman aplé langaj koumen ka divini lanng ofisyèl a potidjé a ka apartni o group ibéro ronman dé lanng ronman so gangan sa galayko potidjé don ka vini égalman galisyen an ké fala a potidjé a sa lanng matèrnèl a di majorité a di popilasyon an di potidjal swé milyon di lokitò okèl ka ajouté so kò milyon d èspatriyé di brézil swé milyon di sao tonmé ké prensip à é di langola é sa lanng an ki pli palé a o mozanbik soulon rousansman an di mé rounso don a lanng matèrnèl a swé milyon di lokitò an fòrt progrésyon an ké an an li sa palé pa di popilasyon an di gino biso pyès donnen sa disponib pou zilé ya di kap vèrt don près tout popilasyon an sa bilenng popilasyon monnolenng ki ka palé kriyòl di kap vèrt di piti kouminoté lizofonn ka sibzisté annan ansyen kolonni potidjé tèl ki malaka an malézi é atè makao koté li sa palé pa di popilasyon an o timòr oryantal é annan sèrten parti di lenn an tèl ki goa ké daman épi diu koté li sa palé an ségon lanng pa moun ké moun an lanng matèrnèl swé moun atchwèlman potidjé a sa lanng ofisyèl a di langola di brézil di kap vèrt di giné biso di potidjal di sao tomé ké prensip é di mozanbik li sa égalman roun dé lanng ofisyèl di réjyon administrativ èspésyal a di makao ké chinwè a é di timor oryantal ké tétoum an potidjé a sa lanng ofisyèl a di plizyò lòrgannizasyon entèrnasyonnal kouminoté a dé lanng potidjé ka konpozé so kò di lwit péy endépandan don lanng ofisyèl a sa potidjé a a égalman roun lanng ofisyèl di linyon éropéyen an ki ka rouprézanté di so popilasyon é majoritèr annan mercosur di lòrgannizasyon dé léta anmériken di lòrgannizasyon dé léta ibéro anmériken di linyon dé nasyon sid anmériken é di linyon afriken an roun dé lanng di travay ké roun dé lanng ofisyèl di ròt lòrgannizasyon potidjé a ka ékri so kò ké lalfabé laten an ki konplété pa dé djakritik tild a asou vwéyèl ya a ké o ki sa ansyen sign médjéval a ki ka marké labrèjman an di n pa lègzanp pan dipen sa divini po sédi lagsan sirkonflègs lagsan égi lagsan grav é dé djagranm nh ka ékilval o èspangnòl oben o gn fransé lh ka ékival o ll èspangnòl oben o gl i italyen ch don dé pronmyé ya nh ké lh sa dé konvansyon grafik ki anprenté à lògsitan an i ka ègzisté tchèk diférans ant lòrtograf di brézil é sa a di ròt péy lizofonn potidjé a di potidjal pa té ka itilizé jouk réfòrm an di lèt ya k w ké y granmantikalman potidjé a ka distengé so kò di laplipa dé dé ròt lanng ronman pa lègzistans a di roun sibjongtif fitir ki ka sèrvi à èsprimen lévantchwèl a di fitir se tiveresdvidas liga me si to benzwen pozé mo roun késyon aplé mo é pa konjigézon an di lenfinitif a ké so sijé annan propozisyon enfinitiv ya à noté ki èspangnòl ansyen an té ka posédé égalman roun sibjongtif fitir probabilité a ka posédé plizyò sans ki té vini istorikman di laten probabilitas li ka dézigné opozé a di konsèp di sèrtitid li sa égalman oun évaliyasyon di karaktèr probab di roun évènman ki lé di ki roun valò ka pèrmèt di rouprézanté so dégré di sèrtitid résaman probabilité sa divini oun syans matématik é sa aplé téyori dé probabilité oben pli senpman probabilité anfen roun dòktrin ki ka poté égalman non di probabilism probabilité a di roun évennman sa roun nonm réyèl ki konprann ant é pli sa nonm sa gran pli risk a oben chans a ki évennman ka prodjwi so kò sa gran étid syantifik a dé probabilité sa rélativman résant annan listwè a dé matématik tèrm an propriyété di laten jouridik exproprias propriyété karaktèr pròp èspésifik ké drwè di posésyon kichoz posédé à lépòk enpéryal a ka konsèrvé atchwèlman dé ya menm sans nou ka trété isi di ségonn sosyalman pli enpòrtan é pli dispité oun ansanm di drwè ki ka konféré dé prérogativ èskliziv pou roun oben plizyò moun asou dé téritwar dé lòbjè dé fika dé lidé oben dé métòd ensi ki bagaj ya ki vizé propriyété a sa roun drwè ki ka ègzèrsé so kò asou roun byen mòb oben imòb kòporèl oben enkòporèl li ja divizé tradisyonèlman so kò an trwa drwè réyèl préistwè sa jénéralman défini kou péryod kompriz antr aparisyon di mounité é aparisyon di sé prémyé dokouman ekri menm si sa définisyon sa pa san pozé dé problèm li sa divizé an dé parti paléolitik laj di ròch tayé é néolitik laj di ròch poli term préistwè alò ortografyé san majiskil inisyal ka dézigné osi disiplin ki ka étidyé sa péryod klasifikasyon atchwèl ka fè toujou référans à oun serten nonm di péryod di douré trè inégal fondé asou partikilarité ya di yé kiltir matéryel sa katégori ya sa bazé asou étid dé vestij dourab endistri litik ésansyelman mè osi endistri oséz épi séramik é métalirji sa bokou afiné yé kò ké zoutiy di rousas modern sa péryod ya gen anvan tou oun signifikasyon kronolojik rarman oun signifikasyon kiltirèl pou péryod ansyenn yan di paléyolitik diférans kiltirèl ya ant endistri ya sa difisil à mété an évidans é varyasyon yan pé osi sa lyé à fonksyon an dé sit ensi ki o tip di matéryèl itilizé paléyolitik a sa roun term à konotasyon kronolojik kréyé pa john lubbock an i ka dézigné lépòk di préistwè douran lakèl wonm té òkò partou roun chasò kéyò an jéyométri oun pwen sa pli piti éléman konstititif di lèspas jéyométri a a pou di roun lyé osen dikèl nou pa pouvé distengé pyès ròt lyé ki li menm pwen an soulon éklid sa sa ki pa gen pyès parti nou pouvé osi di pli senpman ki roun pwen pa ka dézigné oun lòbjè mè oun anplasman i gen donk pyès dimansyon longò larjò épésò volim oben lè so sèl karaktéristik sa so pozisyon nou ka di pafwè ki li sa enfiniman piti tout figi ya di plan é di lèspas a sa konstitchwé di ansanm di pwen pwen an ki sa konsidéré kou inik éléman komen an ké dé drèt ki sékant nou ka rouprézanté abitchwèlman pwen an pa roun krwa entèrsèksyon di dé piti sègman plito ki pa glif di menm non pwèl a sa roun aparèy di chofaj ridimantèr pli souvan an li ka chofé dirèkman lyé a koté i trouvé so kò li sa ridimantèr annan sans a ki li ki pa ka konpòrté di sirkwi kalopòrtò sirkwi di dépò tèrmik sof èsépsyon a pwen prensip a ki ka distengé li di roun chodjè li ka propajé so chalò pa konvèksyon é pa réyonnman dirèkman à partir di li menm prensip tèknik ya di konbistchon ké pwèl ya sa aparèt pa dékouvèrt a di pèrtinans a dé konbistchon anfèrmé konbistchon annan roun ansent ki konjigé à métriz a di tiraj natirèl kongrol a di tiraj ka pèrmèt di métrizé alimantasyon an di lè ké évakiyasyon an dé lafimen kannalizasyon vèrtikal di lafimen an chéminé lapè a sa roun konsèp ki ka dézigné oun léta di kalm oben di trankilité ensi ki absans a di pèrtibasyon di troub di lagèr é di konfli li ka korèsponn osi à roun idéyal sosyal ké politik sosyolojikman lapè a ka dézigné antant amikal a di tout endividi ya ki ka konpozé oun sosyété li pa ka enpliké absans a di konfli mè roun rézolisyon sistématikman kalm ké mizouré di tout difikilté konsékant à lavi a an kominoté prensipalman pa djalòg a an sa sans lapè a ant nasyon sa lòbjèktif a di nonbré wonm ké òrganizasyon kou onu a ki ka òvré pou lapè a artikilasyon an ant lapè a é sa opozé lagèr vyolans konfli kolèr etc sa roun dé laklé di nonbréz dòktrin rélijyéz oben politik laklé fondamantal byen ki jénéralman pa èsplisit pérou an fòrm lonng répiblik di pérou an èspangnòl per ké repblica del per an quechua piruw é piruw republika é an aymara piruw é piruw suyu sa roun péy ki sitchwé annan lwès a di lanmérik di sid antouré pa lékwatò lakolonbi brézil bolivi chili ké loséyan pasifik li sa trwézyenm pli gran péy a di sibkontinan pa so sipèrfisi km lima roun vas lè irben di milyon di zabitan sa kapital a é pli gran lavil a di péy so kapital istorik sa kouzko ansyen kapital di lanpir enka sistenm politik atchwèl a ka roupozé asou konstitisyon an di dipi pérou té divizé an départman ké roun enpòrtan prosésis di désantralizasyon té mété an plas parmi so trwè lanng ofisyèl ya ki pli palé a sa èspangnòl a swivi di quechua é di l aymara nonm an di zabitan sa di an pèp ya ki ka désann dé enka ki prensipalman quechuas ké aymaras ki ka rouprézanté group a ki pli enpòrtan di popilasyon an ki swivi pa métis éropéyen anmérendjen di popilasyon an ké désandan di éropéyen di popilasyon an pronmyé vèstij di prézans di moun té fika dékouvri annan lagròt pikimachay et dateraient pou kouch ya ki pli ansyen yan di anvan nou lè popilasyon yan sa alò pou laplipa nonmad ka viv di lachas di kanmélidé é di kéyèt a é ka abrité so kò annan dé lagròt ant ké vis rwèyèlté di pérou ki konnèt pli vyolan lensirègsyon di so listwè dirijé partpac amaru ii roun kasif di kouzko lensirègsyon té à lorijin an roun révòlt fiskal mé tré vit té ka anmòrfrézé so kò an roun mouvman ki té ka rouvandiké lotonnonmi a di téritwè pa rapò à kouronn èspangnòl a tpac amaru té rivé à réyni oun larmé di bò d wonm ki konpozé majoritèrman di anmérendjen é di métis apré batay révòlt a fika krazé di manyen èstrenmman vyolan mè josé gabriel tpac amaru ii té ékartélé é dékapité atè kouzko mé li ka divini pannan le xixe syèk roun figi enpòrtan di lalit pou lendépandans a é di libèrté a kòrdiyèr dé zann ka marké é ka èstrigtiré péyzaj ké jéyografi di péy parmi vòlkan yan ki enpòrtan nou ka trouvé misti ké ubinas huascarn ki ka élvé so kò à mèt sa pwen kilminan an di péy annan kòrdiyèr ògsidantal a tchwizin pérouvyen an sa roumarkab pou so divèrsité an rézon di rich jéyografi di péy di disponnibilité a di ressources variées et de l alliance de tradisyon kilinèr otogtonn à dé pratik di ròt kontinan ensi an plis dé zapò di kiltir èspangnòl a an finisman an di xixe syèk dé imigran ki vini di lachin té ka adapté yé tradisyon kilinèr o gou é o rousours lokal pérouvyen ensi ka aparèt tchwizin chifa ki ka konté roun gran varyété di mè pérou gen pou kòd qin shi huang chinwa pinyin qn shhung wade ch in shih huang efeo tsin chi hoang kontonè jyutping ceon ci wong kontonè yale chèuhn ch wòhng v sèptanm anv j k té dabò rwè a di qin di à anv j k li té mété finisman à péryòd féyodal an konkétan roun à roun ansanm an dé rwayom ki ka konbatan ant é anv j k é ka divini inifikatò di anpir a di chin é pa konsékan anprò fondatò di dinasti qin à anv j k i sa osi aplé shin no shiktei pronmyé anprò qin an japonè radar di anglé a radio detection and ranging sa roun sistenm ki ka itilizé onn élèktromagnétik a pou détèkté prézans a é détèrminé pozisyon an ensi ki vitès a di lòbjè tèl ki avyon yan bato ya oben lapli a onn ya ki voyé pa émétò a sa réfléchi pa sib a é signal ya di routour aplé écho radar oben éko radar sa kapté é analizé pa résèptò ya ki souvan sitchwé o menm andrwa ki émétò a distans a sa obténi gras o tan alé routour di signal dirèksyon an gras à pozisyon angilèr a di lantenn an koté signal a di routour té kapté é vitès a ké dékalaj a di frékans a di signal di routour ki jénéré soulon léfè doppler a i ka ègzisté égalman diféran enfòrmasyon trouvé par rapò a ant routour ya ki kapté soulon dé plan di polarizasyon ortogonal an matématik oun rakaba n yenm di roun nonm a sa roun nonm b tèl ki bn a koté n sa roun antché natirèl ki pa nil soulon ki nou ka travayé annan ansanm an dé réyèl pozitif ansanm an dé réyèl oben ansanm an dé konplèks nonm an di rakaba n yenm di roun nonm pouvé fika oben n pou roun nonm réyèl a pozitif i ka ègzisté oun inik réyèl b pozitif tèl ki bn a sa réyèl sa aplé rakaba n yenm di a oben rakaba n yenm prensipal di a é ka noté n a ké senbòl radikal a oben a n rakaba a ki pli konnèt sa rakaba karé a di roun réyèl sa définisyon ka jénéralizé so kò pou a négatif é b négatif à kondisyon ki n sa enpèr tèrm an di rakaba di roun rakaba pa divèt fika konfondou ké sala di rakaba di roun polinom ki ka dézigné valò a oben ya koté polinom an ka anilé so kò rasism an sa roun idéyoloji ki ka pati di postila di ègzistans a di ras osen di lèspès moun an ka konsidéré ki sèrtenn katégori di moun sa entrensèkman sipéryò à ròt sa idéyoloji pouvé mennen à priviléjyé oun katégori ki bay di moun pa rapò à ròt le petit larousse ka défini rasism an o sans larj di tèrm kou roun atitid d ostilité ki répété é menl sistématik à légar a di roun katégori détèrminé di moun sa ostilité anvèr rounòt apartnans kiltirèl ké étnik oben tou senpman à roun koulò di lapo détèrminé ka anmòrfwézé so kò pa dé fòrm di zénofobi oben d éthnosantrism ren an sa roun lòrgann di kò di nonbré zannimo li gen di miltip fonksyon lòrmonal di régilasyon di présyon sangin an ké d éliminasyon dé toksin li ka asiré ensi pa filtrasyon ké èskrésyon di lirin lékilib idroélèktrolitik a oméostazi di disan é di lòrganism an an jénéral so fonksyon yan ki lòrmonal ka konprann sentèz a di éritropoyiétin di kalsitriyol fòrm aktiv di vitamin d a ké di rénin an a roun lòrgann vital koté amniot ya li sa pli souvan pèr a ké sitchwé annan labdomenn an annan rétropéritoyin swivan roun simétri plis oben mwen bilatéral li sa di tay é di konfòrmasyon trè varyab an fonksyon dé lèspès ki lis koté moun yan lobilé koyé riminan yan ki difi koté zozo ya rèptil ya di laten rampant sa dé zannimo térès à tanpératir varyab ectotherm é o kò souvan alonjé é ka roukouvri di zékay sa group pafwè konsidéré kou roun takson ki dénomé reptilia ka enkli osi dé zannimo ki disparèt kou dinozò ya ptérozò ya ichtchozò ya plézyozò ké plyozò ké lésò a di kladistik a é soutou di kladism sèrten syantifik té koumansé à konsidéré ki sa rougroupman pa té pèrtinan an léfè rèptil ya pa sa roun group olofilétik ki ka enkli tout désandan yan di roun zansèt komin èsklizif yé ka fòrmé oun rougroupman parafilétik pas manmifè ya ké zozo ya ki ka dérivé di roun zansèt rèptilyen an sa èskli larisi a oben risi a an fòrm lonng fédérasyon di risi an ris fòrm lonng sa roun léta fédéral transkontinantal don téritwar a sa pli vas a di planèt a so popilasyon sa èstimé à milyon di zabitan an péyi a sa an menm tan asou azi di nò di so sipèrfisi é asou éròp a di so sipèrfisi mè di so zabitan sa an éròp so téritwar ka étann so kò di lwès an lès di kaliningrad à vladivostok asou pli di km pou roun sipèrfisi di dis sèt milyon di kilomèt karé km é ka konté onz fizo orèr rock a sa roun janr mizikal ki aparèt andan lannen yan o étazini é ki ka dévlopé so kò an diféran anba janr à partir dé lannen notaman o étazini é o rwayom ini li ka pran so rakaba annan rock n roll a dé lannen é li menm grannman enfliyansé pa rhythm and blues ké country a rock a égalman enkòrporé dé éléman ki ka provini ròt janr don folk blues jazz ké lanmizik klasik tèrm a rock sa jòdla itilizé kou roun tèrm jénérik ki ka enkli dé fòrm artistik kou pop music a lanmizik soul é pafwè menm hip hop a okèl li sa souvan opozé rom antik sa an menm tan lavil a di rome ké léta a ki li ka fondé andan antikité a l idé di rome antik sa enséparab di sala di kiltir latin sa rougroupman di vilaj o viiie syèk anv j k ka parvini à dominé ansanm di monn méditéranéyen é di éròp a di lwès di ie o ve syèk pa konkèt militèr é pa asimilasyon dé élit lokal so dominasyon lésé d enpòrtant tras arkéyolojik é di nonbré témwagnaj litérèr li ka fasonnen òkò jòdla imaj a di sivilizasyon ògsidantal douran sa syèk ya sivilizasyon romenn an ka pasé di roun monarchi à roun répiblik oligarchik épi à roun anpir otokratik roman an sa roun janr litérèr ki karaktérizé ésansyèlman pa roun narasyon fiksyonèl laplas anpòrtant a ki fè à imajinasyon an ka transparèt annan sèrtenn èsprésyon kou a di roman oben annan sèrtenn asèpsyon di adjèktif a romanèsk ki ka voyé à èstraòrdinèr dé pèrsonnaj dé sitchwasyon oben di entrig a roman an dabò ékri an vèr ki ka jwé asou dé asonans o xiie syèk anvan so mété an laproz o koumansman di xiiie syèk ka défini so kò osi pa dèstinasyon à lèktir endividjwèl a à diférans a di kont oben di épopé a ki ka roulévé à lorijin an di transmisyon oral a romantism an sa mouvman kiltirèl aparèt annan finisman an di xviiie syèk an anglétèr é an almagn é ka difizé so kò à tout éròp a o kour di xixe syèk jouk o lannen yan li ka èsprimé so kò annan litératir a lapentir a skiltir a lanmizik a politik a ké ladans a i ka karaktérizé so kò pa roun volonté di artis a di èsploré tout posibilité ya di lar a afen di èsprimé so léta di lam ya li sa ensi oun réyaksyon di santiman kont rézon an ki ka ègzalté mistèr a ké fantastik a ka sasé évazyon an é ravisman an annan rèv a mòrbid a épi soublim an ègzotism an ké pasé a idéyal oben kochmar di roun sansibilité pasyoné ké mélankolik oun rou sa roun pyès mékanik di fòrm sirkilèr ki ka tounen otour di roun aks ki ka pasé pa so sant rou a sa roun dé lwit machin senp é di sa fè sa itilizé anba di trè nonbréz fòrm tras ya di rou dé rouprézantasyon di rou dé jouwè à rou an latè tchwit oben òkò dé vèstij di rou yé menm ka fè yé aparisyon arkéyolojikman an diféran lyé di éròp é di pròch oryan bò d finisman an di néyolitik mè sa pa ka pèrmèt di détèrminé lyé a é lépòk prési di envansyon dé pronmyé rou di fè di rarté a dé vèstij ki ka atèsté li é di potansyèl di difizyon rapid pròp à sa tèknoloji rounésans a sa roun péryòd di lépòk modèrn asosyé à roudékouvèrt di litératir a filozofi a ké dé syans di antikité a ki gen pou pwen di dépar rounésans italyenn an an léfè rounésans naquit atè florence an itali gras o artis ki té pouvé ésprimé libman yé lar oun pré rounésans té ka prodjwi so kò annan plizyò vil d itali dè xiiie é xive syèk duecento et trecento ka propajé so kò o xve syèk annan pli grann parti di itali an èspagn annan sèrtenn anklav d éròp di nò é d almagn anba fòrm a di sa ki nou ka aplé pronmyé rounésans quattrocento épi té ka ganyen ansanm an di éròp a o xvie syèk cinquecento roura sa roun koumin fransé ki sitchwé annan départman an di lagwiyann koumin an di roun sipèrfisi di km ka sitchwé so kò atè lagwiyann asou kontinan sid anmériken an nò a di so téritwè sa konstitchwé di roun zonn kotché ki bòdé pa loséyan atlantik a so laltitid magsimal a sa di mèt o montangn toti koumin limitròf ya ké roura sa régina di lès o sid épi à lès ki sigsésivman sentéli kourou mousinéri tonnégrann matouri é anfen rémir monjoli klima laba sa di tip tropikal koumin an sa fòrmen di bour prensipal bour kriyòl a di roura ké vilaj monng di kakao bour di roura sa sitchwé à km di kayenn asou lariv drèt a di loyak à prògsimité di flòv mayouri i ka osi ègzisté patché zonn di labita ki dispèrsé lonng an di lakonté ké lorapou ké larout nasyonnal vilaj palikou di favard ké kouminoté laosyen an di daka a an ki roura ka wè jou a gras à roun ventenn di lipè jézwit enstalé asou flan an di montangn an di roura yé ka édifyé laba roun chapèl ké lèd a dé katib nwè ké endjen i posib ki lapélasyon an di sa kartché ka provni di défòrmasyon an di non di lorijin di roun péplad endjen aroua ya ki té ka viv lanmenm lokalité a sa érijé an parwas an an vilaj a ka divini lasenn an di roun révòlt di ansyen katib ki difisilman réprimen pa larmé anba lòrd ya di kapitenn freytag é ki ka achvé so kò pa trant lègzékisyon bour di roura sa dézanklavlé dipi ké konstrigsyon an di pon asou flòv mayouri a an tan lontan i té nésésèr di anprenté bak bac la gabrielle pour alé asou roura apré dé tantativ pénitansyèr di saint augustin sainte marie ké saint philipe sit a di kakao sa kaziman abandonnen an koumin an ka akéyi monng ki ka fwi laòs a ké anmòrfrézé an vilaj agrikòl pròspèr ki ka alimanté maché a di kayenn an frwi légim ké flèr tropikal rwéyonm ini an fòrm lonng rwéyonm ini di gran britangn é di lirlann di nò an annglé united kingdom é united kingdom of great britain and northern ireland sa roun péy di léròp di lwès a oben soulon sèrten définisyon di léròp di nò don téritwè a ka konprann zilé a di gran britangn ké parti nò a di zilé di lirlann ensi ki rounlo piti zilé otour di larchipèl a téritwè a di rwéyonm ini ka partajé roun frontchè térès ké répiblik di lirlann é sa antouré pa loséyan atlantik a ké lanmè di nò a à lès lanmanch a o sid épi lanmè a di lirlann à lwès rwéyonm ini ka kouvri roun sipèrfisi di km ki ka fè di li e pli gran péy a di monn é e an di léròp li sa e péy a ki pli péplé a di monn ké roun popilasyon ka èstimen à milyon di zabitan rwéyonm ini sa roun monarchi konstitisyonnèl li ka posédé roun sistenm palmantèr di gouvèlnans so kapital sa lonn roun lavil mondjal é pronmyé laplas finansyé o monn mé égalman pli gran lè métropoliten an di linyon éropéyen an majò parti a di langlétè ganyen roun rélyèf tré varyé sof nò a é annan pénensil a di cornouailles dé prensipal larivyè ya sa tamise kilomèt ké severn km ki sa pli lonng kour dilo di rwéyonm ini bò d lavil a di douv dover an annglé tinèl a ki anba lanmanch a ka roulyannen gran britangn ké lafrans a i pa ka ègzisté di sonmé an langlétè ki ka dépasé mil mèt ya di laltitid pwen kilminan annglé a scafell pike ka kilminen à mèt di laltitid annan lake district an cumbria jéyografi a di lékòs a ka varyé ké so lowland yan di sid ké so highland yan annan nò a é lwès ki ka enkli ben nevis a m pwen kilminan di rwéyonm ini pourtan dépasé pa mon paget m an jéyòrji di sid pwen kilminan dé téritwè di lout lanmè di rwéyonm ini nou ka trouvé di lonng ké profon bra di lanmè ki ka anfonsé so kò annan latè ya lékòs a ka posédé bò di lwit san zilé ki ka sitchwé so kò pou laplipa annan lwès a é annan nò a di péy notanman hébrides les orcades orkney islands ké shetland byen k édimbourg sa kapital a rich di roun bèl léritaj istorik ké architègtiral lavil prensipal a sa glasgow rwéyonm yan di langlétè é di lékòs té kowabité antan ki nasyon souvren é endépandan ké yé pròp monnark ké èstrigtir politik dipi ixe syèk a prensipalté di gal sa entégré o rwéyonm di langlétè an apré so lannègsyon à laswit a di èstati di rhuddlan an lirlann konkéri à partir di xiie syèk sa roun rwéyonm endépandan mé an henri viii ka divini lirwè di lirlann à partir di linyon dé kouronn an rwéyonm di lékòs a ka patajé égalman menm souvren an mé langlétè lékòs ké lirlann ka rété dé léta distenk douran entèrrègn annglé a commonwealth di langlétè ka annègsé lékòs ké lirlann mé sitchwasyon présédan an sa rèstoré ké rwéyèlté a an rwéyonm an di gran britangn égalman konnèt à so koumansman kou rwéyonm ini di gran britangn té jwé roun ròl enpòrtan douran syèk dé limyè a ké roun prézans fòrt an filozofi é an syans ensi ki roun gran lenfliyans annan tradisyon téyatral ké litérèr tout o lonng di syèk ki ka swiv rwéyonm an pran roun par enpòrtan annan dévlopman an dé lidé ògsidantal di démokrasi palmantèr ké roun roumarkab kontribisyon an litératir an lar é an syans apré ségon lagèr mondjal travayis clement attlee mennen o pouvwè pa ra di maré élègtoral di o progranm nasyonnalizasyon dé sèrvis é kréyasyon di roun léta providans ké sèrvis nasyonnal a di santé britannik national health service nhs an finisman an dé lannen douran dékolonnizasyon an rwéyonm ini ka pédi so èstati di sipèrpwisans finisman an dé lannen ka wè lavennman an di travayis tony blair pròch di city é ki ka wè dabò annan léròp roun gran marché ki ka soutni kandidatir ya di près tout péy ya di léròp di léròp di lès a ké lagèr di l irak malgré roun lopinyon piblik britannik plito défavorab li ka démisyonnen an pou lésé laplas a à so minis dé finans gordon brown li menm briga o lélègsyon di pa konsèrvatò a david cameron a anba ministèr a di sa dannyé ki ka tchenbé so kò roun référandonm asou lendépandans a di lékòs sèptanm rwéyonm ini sa kou so non ka endiké roun rwéyonm mé pouvwè a di monnark britannik atchwèlman renn élisabeth ii sa limité sala a ka règnen mé pa ka gouvèlnen souvren an renn an ka posédé pa kont sèrten pouvwè èspésifik ki ka ankadré sa kapasité à rengnen kou sa a di tchenbé roun lodjans ké pronmyé minis a ensi nou pwé entèrprété kapasité jiridik a di souvren britannik kou roun drwè di fika konsilté oun drwè di ankourajé é roun drwè di mété an gard pouvwè ègzékitif a di sa monnarchi palmantèr sa ègzèrsé o non di renn an pa pronmyé minis a atchwèlman theresa may ké ròt minis ya di kabiné pronmyé minis a sa nonmen pa renn an li pa fika éli néyanmwen an ka di palman minoritèr a dé minis senior ministers ki ka chwézi roun pronmyé minis renn an divèt chwézi chèf a di parti ki ganyen lélègsyon léjislativ ya gouvèlman an ka riské di fika ranvèrsé à chak lélègsyon léjislativ kabiné a sa gouvèlman an di so majèsté rwéyonm ini sa divizé an kat parti ki souvan aplé home nations nasyon di lorijin oben nasyon konstititiv chak nasyon sa kant à li divizé pa gouvèlman lokal ya renn an ka nonmen roun lyétnan lord antan ki rouprézantan pésonnèl di diféran zonn èspésifik atravè rwéyonm an rwéyonm ini ka posédé osi roun sistenm di lédikasyon simi piblik tré étann é dévlopé lédikasyon an o rwéyonm ini sa roun késyon désantralizé chak péy langlétè péy di gal lékòs ké lirlann di nò ganyen roun sistenm édikatif distenk si nou ka konsidéré kat sistenm réyni ya anviron di popilasyon an di rwéyonm ini ka posédé roun diplonm inivèrsitèr sa ki ka prézanté poursantaj a ki pli élvé a an léròp é parmi poursantaj ya ki pli élvé ya o monn rwéyonm ini ka swiv rounso létazini ya an tèrm di rouprézantasyon asou lis ya dé miyò linivèrsité péy a ka fòrmen roun gran nonm di syantifik é di enjényò nou ka atribiyé o britannik dé dékouvèrt syantifik tèl ki lidrojenn lògsijenn gravité lélègtron èstrigtir molékilèr a di adn an é dé lenvansyon kou télévizyon vélo modèrn lòrdinatò rwéyonm ini té osi pronmyé péy ki entrodjwi radjo piblik a an kontini oun sistenm di transpò piblik pa ray ké roun rézo di radar sivil ké militèr antchèrman opérasyonnèl péy ya ki ka konpozé rwéyonm an bay soso gran é roumarkab markè palò ké powèt william shakespeare ki ékri patché pyès di téyat sa konsidéré kou pli gran lotò di lanng annglé nou ka palé di lanng di shakespeare apropo di annglé a nou ka noté parmi lotò annglé ya geoffrey chaucer william shakespeare samuel taylor coleridge jane austen percy bysshe shelley john keats william makepeace thackeray charles dickens la fratrie bront george eliot lewis carroll robert muchamore anthony trollope george meredith george orwell william wordsworth alfred tennyson robert browning elizabeth barrett browning dame agatha christie t s eliot virginia woolf wilfred owen j k rowling j r r tolkien ian fleming et douglas adams parmi lotò ya di péy di gal di lékòs é di lirlann di nò nou pouvé sité robert burns dylan thomas sir walter scott arthur conan doyle robert louis stevenson iain banks muriel spark irvine welsh ken follett c s lewis oben òkò colin bateman sinéma britannik a lontan enfliyansé dévlopman an di sinéma ké pa lègzanp èstidjo ealing ki ka afirmen fika pli vyé ki ka ègzisté malgré oun listwè rich di sigsé endistri a sa karagtérizé pa dé déba ensésan konsèrnan so idantité ké lenfliyans a di sinéma anmériken ké éropéyen oun réyaksyon chimik sa roun transfòrmasyon di matchè a o kour di lakèl lèspès chimik ya ki ka konstitchwé matchè a sa modifyé lèspès ya ki sa aplé réyaktif lèspès ya ki fòrmé o kour di réyaksyon an sa aplé prodjwi di réyaksyon dipi travay ya di lavoisier syantifik ya savé ki réyaksyon chimik a ka fè so kò san varyasyon mizourab di lamas a nou ka pédi anyen nou pa kréyé anyen tout ka transfòrmé so kò ki ka tradjwi konsèrvasyon an di lamas a réyaksyon chimik ya ka provoké oun chanjman di lanatir chimik a di matchè a sa kidonk èskli transfòrmasyon ki pirman fizik kou chanjman di léta fizyon solidifikasyon évaporasyon ébilisyon etc izir a ké érozyon an épi riptir a réchofman klimatik a oben réchofman planétèr réchofman global oben dérègman klimatil sa fénomenn d ogmantasyon dé tanpératir mwayenn oséyanik é di lè a ka endjwi pa kantité a di chalò pyéjé à sirfas térès ki mizouré dipi plizyò déséni di fè dé émisyon di gaz à léfè di sèr co etc sa tèrm ka dézigné kominéman réchofman global a òbsèrvé dipi koumansman an di xxe syèk an onu a kréyé group d èspèr entèrgouvèlmantal asou évolisyon an di klima geek pou sentétizé étid syantifik ya asou klima a annan so katriyenm rapò okèl té partisipé pli di syantifik di péyi geek ka afirmé ki réchofman klimatik a dipi sa trè probabman akoz à ogmantasyon an dé gaz à léfè dit sèr di lorijin antropik réfòrm protèstant égalman aplé réform an amòrsé o xvie syèk sa roun volonté di oun routour o sours di kristchanism é osi pa ègstansyon oun benzwen di konsidéré rélijyon an é di lavi sosyal a di rounòt mannyè li ka réflété angwas a dé zam pa késyon an di sali santral annan réflèksyon dé réfòrmatò ki ka dénonsé koripsyon di tout sosyété anjandré pa komèrs a dé endiljans réfòrmatò ya ka profité di lésòr di enprimri a pou fè sirkilé labib a an lanng vilgèr notaman alman aprè pronmyé tradiksyon réyalizé pa martin luther é ka montré ki li pa ka fè mansyon ni dé sen ni di kilt di vyèrj a ni di pirgatwar réfrijérasyon an sa prosédé a ki ka pèrmèt di òbténi oun sistenm lokal prodjwi etc à roun tanpératir enféryò à sa di anvironnman an i ka ègzisté diférant fason di òbténi di frédi prensip a ka rézidé toujou an roun transfè di chalò kalori à partir di sistenm à roufrédi é bò d anvironnman an dé tèknoloji ya ki pli répandou à gran léchèl sa sa tèknoloji ya ka fè entèrvini roun flwid frigorijenn don vaporizasyon an ka absòrbé chalò a dipi er òktòb i entèrdi di aprovizyonnen so kò an cfc r diklorodifliyorométann cclf dipi e janvyé i entèrdi d itilizé dé cfc menm pou éfèktchwé dé entèrvansyon asou roun inité èrmétik sa flwid té ranplasé pa r a tétrafliyoroétann chf cf gaz di sibstitisyon réjina pafwè réjina ko sa roun koumin fransé ki sitchwé annan départman an di lagwiyann tré vas koumin di litoral lès ki ka anfonsé so kò annan tchò di danbwa ékwatoryal o sid lwès a dézyenm koumin an di lafrans ki pli étandou a pa so sipèrfisi zègta apré maripasoula so sipèrfisi sa pli enpòrtan ki départman di lajironn pli vas départman métropoliten an vilaj a sa sitchwé asou bò ya di flòv laprouwag annan koumin an bò d zègta di marè sa klasé rézèrv natirèl di ko dipi mars é ròt zègta ka fè pati di rézèrv natirèl dé nourag yé ka apartni toulédé o résan park natirèl réjyonnal di lagwiyann gisanbour ké ko sa dé piti vilaj agsésib an piròg administrativman rataché ké koumin an di réjina pa laplikasyon an di lalwè a di vichy ki té ka enpozé roun chèf lyé réjina té chwézi parmi trwè ya an rézon di so lenfliyans administrativ ya ké finansyé rougroupman an di sa téritwè ya té bay lyé à roun koumin ki divini enpozan an sipèrfisi gisanbour té dipi abandonnen koumin limitròf ya ké réjina sa à lès wannari senjòrj loyapòk o sid kanmopi à lwès sayil sentéli ké roura klima sa di tip ékwatoryal ké roun dé plivyonmétri ki pli enpòrtan yan di lagwiyann réjina sa lyannen o lavil di litoral don kayenn pa larout nasyonnal dipi sa larout té étann jouk senjòrj loyapòk kouminikasyon téléfonnik ya é di data entèr irben sa asiré pa vwè di féso hertzien jouk santral france télécom di kayenn chaton non an régina ka vini di gran avantiryé louis athanase theophane réjina réjina ka tchenbé so non di louis athanase theophane régina lévolisyon an di nonm di zabitan sa konnèt atravè rousansman yan di popilasyon an ki éfègtchwé annan koumin an dipi pronmyé rousansman pòstéryò à départmantalizasyon an di à pati di popilasyon légal ya dé koumin sa pibliyé anniyèlman pa insee a rousansman an ka roupozé dézòrmè asou roun kolèk di lenfòrmasyon anniyèl ki ka konsèrnen sigsésivman tout téritwè kouminal ya o kour di roun péryòd di senk lannen pou koumin yan di mwen di zabitan roun ankèt di rousansman ki ka poté asou tout popilasyon an fika réyalizé tout senk lannen yan popilasyon légal ya dé lannen lentèrmédjèr ki fika kant à yé èstimen pa entèrpolasyon oben èstrapolasyon pou koumin an pronmyé rousansman ègzostif ki ka antré annan kad a di nouvèl dispozitif té réyalizé an rémir monjoli sa roun koumin fransé ki sitchwé annan départman an di lagwiyann isou di fizyon an pa dékrè di rémir é di monjoli ka konstitchwé atchwèlman oun banlyé rézidansyèl di kayenn so zabitan yan sa aplé rémir monjolyen yan lavil sa fòrmen di ansyen bour a di rémir é di kartché di monjoli koumin an ka posédé di lonng plaj senk zilé ya o larj zilé ya di rémir ka dépann administrativman di kayenn nò lès a di koumin an sa roun zonn kotché ki bòdé pa loséyan atlantik a rémir monjoli sa délimité o sid pa flòv mayouri a koumin limitròf ya ké rémir monjoli sa matouri à lwès roura o sid vya flòv mayouri a ké kayenn o nò lwès rémir monjoli matouri ké kayenn ka fè pati jéyografikman di zilé di kayenn klima a sa di tip tropikal é pli èspésifikman ékwatoryal toutfwè di fè di so sitchwasyon an bòdir di loséyan atlantik a lakot a sa tré vantilé lenfrastigtir ya di kouminikasyon sa près tout èsklizivman dèstinen à loto mobil o lapòrt di kayenn é konfronté à so pròp dévlopman démografik ensi ki à sa a dé koumin périférik rémir monjoli ka sibi dé zankonbman près kotidjen ki sa ésansyèlman lyannen o déplasman donmisil travay é sa ègzasèrbé pa roun rélativ ensifizans di vwè èstrigtiran dégra di koumèrs di dégra dé kann ki nonmen dipi e janvyé gran dégra maritim di lagwiyann sa enplanté asou koumin an an tchèk annglé ka enstalé yé kò asou roun plato di mayouri koté li té fika tchwé pa dé anmérendjen lavil a ké fika fondé an ògtòb pa mouché vertaumon jénéral adjwen di konpangni di pari ké tchèk kolon annan lans di rémir an endjen galibi ka ataké kolon yan ki ka provoké yé dépa an désanm olandé ya ka pran posésyon di lagwiyann an lò fransé ya rivé atè kayenn néyèrlandé ya ka randé yé kò san briga mé ka òbténi garanti a di lib ègzèrsis di yé rélijyon pou jwif ya néyanmwen dé tchè ya dé jwif di rémir monjoli swé anviron moun ka pati établi yé kò atè sirinanm swésant fransé ka enstalé yé kò atè rémir lagtivité a di koumin an à sa lépòk sa ésansyèlman agrikòl ké kiltir a di kann à souk ké laparisyon an di distiri jézwit ya ka enstalé yé kò lanmenm dipi é ka dévlopé jouk an dat di yé lèspilsyon di lagwiyann oun rich plantasyon agrikòl di pli di zègta koté yé ka anplwayé jouk katib enpòrté di lafrik bitasyon loyola don kaz a di mèt ki sitchwé asou flan an di montangn an di rémir ka sèrvi égalman di sant di séjou pou jézwit ya ka épwizé pa yé misyon an latè étranjé plita lékonnonmi agrikòl ka périklité lò di pronmyé labolisyon an ki tanporèr di katibaj a an épi sala définitiv di an travay ya di ladigsyon dilo potab di lavil a di kayenn tout pròch ké fika à pati di lak di rorota ki niché osen di montangn di mayouri ki ka sirplonbé bour a di rémir lalwè a asou minisipalité ya di ka pèrmèt kréyasyon administrativ a di koumin ké so pronmyé limè eugène pajot sa éli an pronmyé pyèr a di pronmyé lanméri a ki ka abrité dézòrmè bibliyotèk minisipal a é lofis a di tourism ké fika pozé dé lannen plita sèptanm dat ki koumémoré pa lafèt kouminal anniyèl a pannan é apré ségon lagèr mondjal a lagtivité ya ké divini maréchè é endistriyèl ké distiri a di rorota apré départmantalizasyon an an koumin an ka divini roun zonn rézidansyèl lagtivité riral ya fika piti piti abandonnen épi distiri ya ka fronmen kréyasyon yan di dégra di koumèrs di dégra dé kann an di santral élègtrik a an é di zonn endistriyèl té bay roun nouvèl lélan ékonnonmik pou koumin an lévolisyon an di nonm di zabitan sa konnèt atravè rousansman yan di popilasyon an ki éfègtchwé annan koumin an dipi pronmyé rousansman pòstéryò à départmantalizasyon an di à pati di popilasyon légal ya dé koumin sa pibliyé anniyèlman pa insee rousansman an ka roupozé dézòrmè asou roun kolèk di lenfòrmasyon anniyèl ki ka konsèrnen sigsésivman tout téritwè kouminal ya o kour di roun péryòd di senk lannen pou koumin yan di pli di zabitan rousansman yan té gen lyé chak lannen à laswit a di roun ankèt pa sondaj opré di roun échantiyon d adrès ki ka rouprézanté di yé lojman kontrèrman à ròt koumin yan ki ganyen roun rousansman réyèl tout senk lannen yan an koumin yan té ka konté zabitan an logmantasyon di pa rapò à lafrans rò mayòt koumin an ka posédé rounlo vèstij ki ka témwagné di so pasé tré rich ròch gravé ya ki sitchwé bò d krik pavé a ki òbò di larout dé laplaj ka anmòrfrézé aptitid ya dé anmérendjen pou gravir a asou pyèr sa pétroglif ya sa dé désen profon gravé asou roun roché pa piktaj à lèd a di roun pèrkitò an pyèr rèd li té fika répèrtoryé an pa franois geay vwayajò natiralis poliswè ya ki bokou asou roché ya di rivaj dé lapaj pli roumarkab ya ka trouvé yé kò asou laplaj a di gosselin é an bòdir di kolin di montravel srépan di pascaud ké so pyèr gravé di lèr pré kolonbyen fò djanman klasé monnouman istorik an totalité konstrwi an sa vèstij di péryòd kòlonnyal a té ka sèrvi di kantonnman à roun détachman di fiziyé vòltijò pannan lagèr di bitasyon loyola sa bitasyon té fondé pa jézwit ya an é abandonnen roun syèk plita a té pli gran bitasyon di ansyen réjim di lagwiyann so sipèrfisi té ka fè pli di mil zègta ké pli di senk san katib ki té ka travay laba yé té ka prodjwi souk lanmotché a di kakao é di kafé di kòlonni égalman di lendigo é di koton sa vèstij té roudékouvèrt an é ka fè dipi lòbjè di roun mété an valò pou pèrmèt o piblik dékouvèrt di sa sit majò moulen à van di rémir monjoli pèrché an pik di kolin an ki pròch di lotèl di lavil di rémir mé antchèrman kaché pa véjétasyon an ka drésé so kò roun tour an pyèr di roun moulen à van di a roun moulen à kann di soukri dé jézwit di loyola dé fouy arkéyolojik té pèrmèt di retrouvé enpozan vèstij di sa soukri bitasyon vidal sa bitasyon ki batizé an bitasyon mondélice pa so propriyétèr négosyan jean vidal té fika roun dé pli gran lèsplwatasyon di lépòk katibajò pli di katib li té bòdé pa krik a di kabasou li menm prolonjé pa roun piti kannal ki aplé krik fouyé a à pati di lakèl ki té ka fè pati di lagtivité koumèrsyal lagtivité agrikòl a té ka arété piti piti pou lésé plas à roun lòrfélina an ki louvri pa lipè guyodo oun résèptò radjo osi aplé pòs di radjo transistò tuner otoradjo etc sa roun aparèy élèktronik ki dèstiné pou kapté sélksyonnen é dékodé onn radjoélètrik ki émèt pa émétò radjo ya fonksyon an di dékodaj sa d èstrè dé onn kapté enfòrmasyon yan ki té enkòrporé anvan di fika émèt son obebmn signal nimérik rds drm digital radio mondiale signal orèr etc tèrm an radjo ka provini di senplifikasyon an di èsprésyon an résèptò d émisyon ki difizé pa onn radjofonik é té adòpté progrésivman ké dévlopman an di izaj a di radjo a pou dézigné tout tèknik a dé onn radjo é annan langaj de oun radjo ka dézigné osi byen roun résèptò ki roun chenn di progranm réyon x ya sa roun fòrm di réyonnman élèktromagnétik à rot frékans ki konstitchwé di foton don longò a d onn sa konpriz aprosikmativman ant nanomèt é nanomèt m é m ki ka korèsponn à dé frékans di pétahertz à exahertz hz à hz énèrji a di sa foton yan k alé di roun santenn d ev élèktron vòlt à anviron roun mev réyon x ya té dékouvri an pa fizisyen alman an wilhelm rntgen ki té rousouvè pou sa pronmyé pri nobel di fizik i ka bay yé non abitchwèl di enkonnèt a an matématik x réyon x ya ké réyon gamma ya sa di menm natir mè sa prodjwi diféraman réyon x ya sa prodjwi pa dé tranzisyon élèktronik alò ki réyon gamma ya sa prodjwi lò di dézentégrasyon radjoaktiv a dé nwayo dé atom oben di ròt processus nikléyèr oben sibatomik ròch ya di laten popilèr rocca sa dé matéryèl natirèl ki jénéralman solid é fòrmé ésansyèlman oben an totalité pa roun asanblaj di minéral ki ja konpòrté dé fosil notaman annan ròch sédimantèr ya di vèr ki ka rézilté di roufrédisman rapid di roun likid volkanism friksyon oben dé agréga di ròt ròch ròch ya pouvé fika fòrmé di roun sèl lèspès minéral ròch monominéral oben di plizyò ròch poliminéral kalsit a pouvé fè parti dé kalkèr é dé marb ki pir quartz pa sa renk ki roun konpozé dé quartzit dé gneiss é granit dé bazalt ansanm an ka prézanté roun sèrtenn omogénéyité èstatistik klasifikasyon an dé ròch dé rès konplèks pas li sa bazé asou roun gran di kritèr sant èspasyal gwiyannen oben seg sa roun baz di lansman fransé é éropéyen ki sitchwé annan koumin yan di kourou ké sennmari an lagwiyann ki té mété an sèrvis an lafizé éropéyen yan ariane ki itilizé prensipalman pou lansman an dé satélit di télékouminikasyon sa tiré dipi sa baz konplétan ariane v don kapasité a di lanpò sa di tonn an lòrbit jéyostasyonnèr épi tonn an lòrtbit ba dé nouvèl ansanm di lansman ki dèstinen à di nouvèl tip di lafizé sa entrodjwi vega kapasité di lanpò di tonn an lòrbit bas inogirasyon an ké soyouz kapasité di lanpò di tonn an lòrtbit jéyostasyonnèr inogirasyon an ki ka pèrmèt à lajans èspasyal éropéyen an esa di dispozé di roun ganm konplè di lansò baz a sa jéré konjwentman pa cnes a so propriyétè arianespace ké esa a ké so latitid ki tré pròch di lékwatò a sant èspasyal sa idéyal pou plasé an lòrbit satélit jéyostasyonnèr ya ki ka konstitchwé majorité a di kliyantèl koumèrsyal a d arianespace à laswit a di lendépandans a di laljéri a é dé akò d évian an cnes a sa annan lobligasyon an di kité baz a di lansman di hammaguir an o total katòrz sit sa étidjé sitchwé annan départman yan di lout lanmè é annan dé péyi étranjé kou brézil a oben lostrali a tout sa sit ya gen kou pwen an koumen di fika pré di lékwatò a ki ka ofri miyò kondisyon yan pou lansman yan di anjen èspasyal an léfè rounlo satélit sa jéyostasyonnèr sa ki ka enpliké ki yé lòrbit sa annan plan an di lékwatò a an partan di baz a di kap kennedy satélit ya ka pasé pa roun lòrbit di transfè ki enklinen asou lékwatò a mannòv ya di korègsyon pwé kouté di mas a ki mété an lòrbit rapò a di cnes ka roukoumandé lagwiyann ki ka ofri plizyò avantaj kou fèb dansité di popilasyon an ké larj louvèrtir asou loséyan atlantik a ki ka pèrmèt ensi di rédjwi risk ya si i gen problenm ké lansò a fasad maritim an ka pèrmèt égalman di fè dé lansman di satélit asou lòrbit polèr annan dé kondisyon òptimal tout azimout ya di lansman ant lòrbit polèr oben élyosenkronn é lòrbit jéyostasyonnèr sa posib atò zonn an pa fika sijét o tranmman di latè é o siklonn di plis lagwiyàn antan ki parti antégran di téritwè fransé té ka prézanté égalman avantaj a di èstabilité politik a pronmyé minis a di lépòk a georges pompidou ka swiv sa roukoumandasyon é avril ka fè pasé roun arété ministéryèl établisan sant èspasyal gwiyannen an atè kourou chwè a di lansman di sit di lagwiyann pou enstalé roun baz èspasyal té antérinen an konséy dé minis pa jénéral de gaulle avril ki ka marké lagt di nésans a di seg an sèptanm ka koumansé pronmyé travay di anménajman koté dé moun di pli di onz nasyonnalité ka travay ka koumansé alò konstrigsyon an di roun dégra é di roun pon atè kourou ensi ki alonjman an di lapis a di laéropò a di rochambeau mé égalman ròt enstalasyon inègzistan di fè di fèb popilasyon an di lagwiyann é di kourou an partikilyé ki ka konté à lépòk a rounso moun seg a ka inogiré so pronmyé lansman avril ké lafizé véronique ké swiv lannen swivant ya lansman an di nòv lafizé diamant di à sant èspasyal gwiyannen an gen égalman sèrvi à miz o pwen é o lésè dé lafizé europa san gran sigsé mé ki té pèrmèt pa léchèk sigsésif ya di préparé konsèpsyon an di lafizé ariane sant joupitè a sa sant a di kontrol ki ka pèrmèt di piloté ansanm an dé lopérasyon di préparasyon é di lansman i ka sèrvi égalman di lasal di kouminikasyon pou médja ya oun larout di lèspas ka désèrvi diféran ansanm yan di lansman di baz a kou ela pou swiv lafizé a pannan so faz propilsé baz a ka dispozé di plizyò sistenm lòptik rada ensi ki èstasyon di résèpsyon dé télémizou soulon misyon an lafizé a pou swiv roun trajègtwè bò d nò a oben lès a ké mwayen yan ki mété an òv diféran lòské lafizé a ka swiv roun trajègtwè bò d lès a èstasyon yan di télémizou ka konprann èstasyon an galliot ki sitchwé à anviron km di sit di lansman épi èstasyon yan ki sitchwé atè natal brézil annan zilé di l ascension atè libreville gabon é atè malindi kénya l esa ka dispozé di so pròp èstasyon di télémizou èstasyon diane ki sitchwé o nò di sit di lansman trwè rada asou poutou a di sit lansman sa itilizé pou swiv trajègtwè inisyal a di lafizé a baz a ka konprann égalman dé enstalasyon endistriyèl propriyété di roun filyal di lè likid ki ka pèrmèt di prodjwi diféran gaz ya ki itilizé pa lafizé ya ké satélit ya lògsijenn likid idrojenn likid azòt lélyonm baz a di lansman sa roun sit endistriyèl ki klasé seveso oun mizé di lèspas sa égalman prézan asou sit a ki vizité pa plizyò dizenn di milyé di moun chak lannen éléman kontistitif ya dé lafizé sa prodjwi an léròp é transférés atè kourou pa bato à yé rivé ka koumansé kanpangn di lansman ki ka douré anviron roun mwa é dimi li ka konsisté à asanblé éléman yan di lansò étaj boustò kaz di lékipman annan batiman an d entégrasyon lansò bil lopérasyon ki réyalizé pa airbus defence and space ansyennman eads astrium answit lansò a ké satélit ya di kliyan sa rougroupé annan batiman an di lasanblaj final baf anvan transfè à j asou baz a di lansman ariane bla dékolaj a di lafizé a sa otorizé si ansanm an dé éléman sa nonminal à konté h min oun òrdinatò ka jéré ansanm an dé paramèt di fason otonmatik sékans senkronnizé lòské motò a vulcain sa mété anrout finisman di kont à rébou h roun délè di ségonn ka pèrmèt di vérifyé bon fongsyonnman an di sala é a ki a sa monman ki eap ya boustò sa limen é ki lafizé a ka dékolé réyèlman sèrvis sovgard a ki konstitchwé di roun lékip di kat pésonn ka kontrolé bon déroulman an di lansman é sa abilité à détrwi lafizé a an ka d événnman inatandou an rèsè dé prosédou ki té prévwè lansò ya ki ka swiv té tiré dipi kourou mé té routiré di sit dipi europa diamant ariane ariane ariane ensi ki ariane don ar arp arl arp arlp é arl an sa ki ka konsèrnen lansò ya an agtivité nonm an di lègzanplè ki tiré koumansman mars ariane de type g g ges eca vèrsyon lourd ké es vèrsyon enpòrtan l atv vega é soyouz st dé djagranm yan ki anba rékapitchoulé lansman yan dipi kourou rò lafizé sonn mizajou finisman janvyé sant èspasyal gwiyannen an sa lòbjè a di tré nonbré lopérasyon di rélasyon piblik prensipalman lò dé lansman dé lafizé a annan sa kad ki févriyé prézidan an di répiblik nicolas sarkozy vizité baz a di kourou satirn sa sizyenm planèt di sistenm solèr pa lòrd di distans o solèy ké dézyenm an aprè jupiter pa so tay ki pa so lamas saturne sa roun planèt jéyant omenm tit ki jupiter uranus ké neptune ké pli présizéman oun jéyant gazéz di tip jupiter frèt kou jupiter di roun djamèt di anviron nòv fwè é dimi sala di latè a li sa majoritèrman konpozé di idrojenn ké d hélium so lamas ka valé fwè sala di latè a ké so volim fwè sala di nou planèt so péryòd di révolisyon sa d anviron lan li té o périyéli jwiyé é à aféli a avril oun satélit artifisyèl sa roun lòbjè ki fabriké pa fika moun an ki voyé annan lèspas a ké lèd a di roun lansò é la gravité otour di roun planèt oben di roun satélit natirèl kou lalin an vitès a ki enprimé pa lafizé a o satélit ka pèrmèt li di mentni so kò pratikman endéfiniman annan lèspas a an dékrivan oun òrbit otour di kò sélès sala ki défini an fonksyon di misyon an di satélit pouvé prann diférant fòrm élyosenkronn jéyostasyonnèr éliptik sirkilèr é ka sitchwé à dé altitid plis oben mwen élvé ki klasifyé an òrbit bas mwayenn oben rot pronmyé satélit artifisyèl spoutnik i sa lansé pa irss a an dipi sa lépòk pli di satélit artifisyèl té plasé an òrbit oun satélit natirèl sa roun lòbjè sélès an òrbit otour di roun planèt oben di rounòt lòbjè pli gran ki li menm ki pa sa di lorijin moun an pa opozisyon o satélit artifisyèl yé pouvé fika di gròs é rousanblé à di piti planèt di tèl lòbjè sa égalman aplé lalin pa analoji ké lalin an la lune satélit natirèl di latè a tèknikman tèrm yan pouvé apliké so kò à roun planèt ki ka òrbité roun zétwèl oben menm roun zétwèl ki ka òrbité roun sant galaktik mè roun tèl itilizasyon sa rar an tan nòrmal li ka dézigné satélit natirèl ya dé planèt planèt nenn yan di piti kò sayil sa roun koumin fransé di kanton di maripasoula annan départman an di lagwiyann sayil ki ka sitchwé so kò an tchò di danbwa anmanzonnyen an à anviron km o sid di kayenn sayil sa sant jéyografik ké chato dlo di lagwiyann flòv laprouwag mannan ké linini antrot ka pran yé sours la so sipèrfisi sa di km li sa konstrwi o pyé dé mon béf mò à mèt di nivèl dilo popilasyon rézidan an ki konstitchwé ésansyèlman di kriyòl di métropoliten ensi ki di tchèk monng ké brézilyen ka varyé soulon sézon yan ant ké moun à siprésyon an di linini a jandanm yan an kalité di rouprézantan di préfè ka fè ofis di minisipalité é a ensi ki jandanm jean demailly afègté atè sayil an ké mété an plas baliz a di lapis a di latérisaj épi louvriti a di lapis a di limonnad ensi ki louvriti a pa vwè flivyal di dégra demailly jouk maripasoula ké lèd a di lwit ouvriyé si lèstragsyon orifèr a sa òkò tré prézan asou téritwè ya ki abò sa vilaj atipik sa roun dèstinasyon di pizanpi atragtiv tré prizé dé touris é dé syantifik gras à so rézo di santché di randonnen ki balizé annan tchò di park nasyonnal anmanzonnyen koumin an di sayil ka sitchwé so kò an sant di lagwiyann asou kontinan an di lanmérik di sid gras à prézans a annan koumin an di montangn kontinan laltitid magsimal a di sayil sa di mèt koumin limitròf ya ké sayil sa sentéli o nò lès réjina o sid lès maripasoula à lwès papaychton ké gran santi o nò lwès épi mannan o nò klima sa di tip ékwatoryal sayil sa agsésib inikman pa vwè aéryen vya laérodronm di sayil lapis a di latérisaj pou piti lavyon ka ègzisté dipi koumin an ka konpozé so kò di roun bour ki ka kontni roun santenn di parsèl ké rounlo bitasyon à zéka o bour tchèk karbé di lot an ranmak les carbets du bord chez kami chez bikaeff la bananeraie bengalo ké lit a ké nou lé tikaz chez lulu an danbwa gte kanawa a roun sasò dilò m sahul orijinèr di sent lisi ki té bay so non o vilaj an koumansman di e syèk dé vèstij arkéyolojik ka atèsté di roun prézans anmérendjen ansyen annan sègtò a listwè résan di sayil ka débité ké rivé dé popilasyon orijinèr di lézanti ya é prensipalman di sent lisi lò di dézyenm riyé bò dilò ki ka atenn réjyon di rot laprouwag é di rot mannan an finisman di xixe syèk li fika fondé òbò di sayil ka tiré so non di roun òrpayò sent lisyen sahul ki enstalé bò di mon béf mò sayil ka òbténi èstati a di koumin an lévolisyon an di nonm di zabitan sa konnèt atravè rousansman yan di popilasyon an ki éfègtchwé annan koumin an dipi pronmyé rousansman pòstéryò à départmantalizasyon an di popilasyon légal ya dé koumin sa pibliyé anniyèlman pa insee a rousansman an ka roupozé dézòrmè asou roun kolèk di lenfòrmasyon anniyèl ki ka konsèrnen sigsésivman tout téritwè kouminal ya o kour di roun péryòd di senk lannen pou koumin yan di mwen di zabitan roun ankèt di rousansman ki ka poté asou tout popilasyon an fika réyalizé tout senk lannen yan popilasyon légal ya dé lannen lentèrmédjèr ki fika kant à yé èstimen pa entèrpolasyon oben èstrapolasyon pou koumin an pronmyé rousansman ègzostif ki ka antré annan kad a di nouvèl dispozitif té réyalizé an sèksism an sa roun atitid diskriminatwar bazé asou sèks a oben idéyoloji ki ja fondé so kò asou adézyon an à dé krwayans diskriminatwar bazé asou kritèr a di sèks li ka pézé so kò an parti asou dé èstéréyotip ki lé di dé krwayans ki ka konsèrné karaktéristik ya ki jénéralman asosyé o fanm é o wonm sa tèrm sa aparèt annan lannen yan ké nouvèl ésòr di féminism sa mo ki kalké asou rasism gen pou vokasyon di dénonsé krwayans ya valò ké atitid ki fondé asou dé modèl èstéréyotipé ké èstéryorizé an ròt tèrm roun sosyété sekswèlman diskriminatwar tématik a di sèksism pouvé fika abòrdé soulon diférant disiplin kou analiz a dé médja sosyoloji a syans politik a psikoloji a fizyoloji a sen laurent di maronni kouminéman aplé sen laurent sen loran oben senloran sa roun koumin fransé ki sitchwé annan départman an di lagwiyann an li sa dézyenm koumin ki pli péplé a apré kayenn so zabitan yan sa aplé senloranté ya sen laurent di maronni lokalizé à kilomèt à lwès a di kayenn sa sitchwé à lanmon an di bouchou a di maronni fas à lavil sourinanmen an d albina o nò lès di kontinan sid anmériken li pa bòdé pa loséyan atlantik a pas a té lotorité pénal ya ki té lé anpéché bangna ya ki té la di évadé yé kò pa lanmè a patché étni ka koabité laba kriyòl anmérendjen kalinya lòkonnon monng endou bouchinenngé saranmanka djouka aloukou paranmanka ké métropoliten koumin limitròf ya ké sen laurent di maronni sa mannan o nò é à lès a gran santi o sid lwès ké apatou o nò lwès koumin an ka enkli zilé flivyal ya pòrtal di karantenn an épi pou lépré artikilé asou roun plato kontinantal di fèb rotò rélyèf a di sen laurent di maronni sa ésansyèlman vayonnen ké roun pwen kilminan à mèt di laltitid valé ya ki ka sèrpanté o milyé dé kolin sa pou laplipa marékajé sid a di koumin an sa pli montangné ké roun pwen kilminan annan masif dékou dékou à mèt di laltitid sen laurent di maronni ka bénéfisyé di roun klima cho ké imid di tip ékwatoryal tip af soulon klasifikasyon an di koppen i ka ègzisté ki roun sèl sézon annan lannen an ké dé pik pou présipitasyon yan oun gran pik o prentan o mwa di mè ké roun piti pik an livè o mwa di janvyé lè a sa konstanman cho ké mwat sèl varyasyon yan ki ka konnèt tanpératir ya sa dé varyasyon journalièr ké dé minimal égal à c é dé magsimal ki konprann ant c ké c i gen lapli tout lannen di mannyè ki abondan si byen ki kimil anniyèl a dé présipitasyon ka atenn roun valò tré élvé mm lannen trwè sosyété ki bazé atè sen laurent ka propozé yé sèrvis pou transpò flivyal a pou frèt a é osi pou dé pasajé asou maronni q san toutfwè di lign régilyé piròg ya di maronni ka konté yé kò pa santenn yé ka rété sèl mwayen di transpò pou rivren yan di flòv anmérendjen yan ka navigé inikman annan lèstchwè a asou dé piròg larj é ki ka tèrminen yé kò pa roun rot létrav bouchinenngé ya popilasyon ki ka vini dé ansyen lèsklav di sourinanm ka konstrwi dé piròg ki adapté o pasaj dé rapid étrwat é lonng yé ka posédé dé èstrenmité kirvilign a pou savé ki piròg ké motò épi kannon pagé sa ornen d antlak ki aplé tenmbé é di dékorasyon d enspirasyon modèrn sen laurent du maronni ka posédé roun laérodronm laérodronm di sen laurent di maronni gras à konpangni airguyane nou pouvé ensi an lèr di vòl roujwenn maripasoula kayenn ké sayil dé travay di fouy pèrmèt di dékouvri an ki sit a té tchipé anvan anvan nou lè douran néyolitik préséranmik a pa laswit a sit a ka rété tchipé anvan lépòk prékolonbyen an pa popilasyon anmérendjen yan anvan fondasyon an di laglomérasyon kolonnyal a li ka poté non an di so chèf kamalagouli di ansanm an dé popilasyon anmérendjen yan ki inisyalman enstalé à sa lépòk ya ka rété jòdla ki étni arawak ya ké kalinya ya douran xviie é xviiie syèk ya maronni a sa vwè a di pénétrasyon di nouvèl popilasyon o kolon éropéyen ké yé lèsklav nwè ké alé ajouté so kò bouchinenngé ya lèsklav an fwit di sourinanm yé désandan ka routrouvé yé kò koté bonni ya ndjouka ya paranmanka ya ké saranmanka sa kat étnik ya ka viv annan dé kartché oben annan vilaj ya ki ka antouré sen laurent gran navigatò yé sa pirogyé ka pratiké lagrikiltir a ké lartizannan an pronmyé bangn an té kréyé pa lalwa a di out ki té prévwè dépòrtasyon politik a an lagwiyàn dé éklésyastik ki pa sèrmanté épi o éklésyastik ki dénonsé pou koz d ensivism lalwa di avril é an pou ennmi ya di révolisyon fransé a mé blocus maritim an ki enpozé pa langlétè a ensi ki nonbré lépidémi ya ki té ka dévlopé té ka antrennen larè a laplikasyon an di sa mizou ya lariyé bò d dilò a ki té ka koumansé enpé apré labolisyon an di lèsklavaj a bò d ka révolisyonnen sosyété kriyòl a lèsklav ya ki libéré ka délésé plantasyon yan pou sasé a dilò a ka krézé pronmyé min an danbwa koté yé té roujwenn pa kriyòl ya ki vini di karayb a lanmantinik lagwadloup ladonminik ké sentlisi yé tout enstalé annan réjyon an di senloran yé ka dévlopé laba koumèrs a dilò a disparisyon ékonnonmik a dé blanng kriyòl ki rwinen pa dépa a dé lèsklav di yé plantasyon koumin sivil a té ofisyèlman kréyé novanm a é sen loran ka divini chèf lyé di larondisman a pou savé ki apré sa péryòd di kolonnizasyon karséral popilasyon inisyal a di anmérendjen ka sibzisté ki annan dé vilaj d étni diféran lòkonnon ké kalinya dipi ségon lanmotché a di xxe syèk yé sa piti piti entégré ké yé drwè koutimyé mété à mal pa lévolisyon an dé èstrigtir sosyal ka sédé laplas a fas o kiltir an abati é o travay salaryé orijinèlman konstrwi pa é pou ladministrasyon pénitansyèr a bokou dé batiman ofisyèl annan lavil a sa di roun èstil inik di larchitègtir oun mélanj dé èstil kolonnyal é pénitansyèr dé brik ki fè ké latè rouj lokal a té fabriké épi itilizé pa bangna ya ki té ka fourni roun mendòv gratchwi é entèrminab yé ka konstrwi tout roun distrik ofisyèl é administratif ki ka koumansé pa yé prison kan di teanspòrtasyon an diféran laspè dé blòk di kan di teanspòrtasyon an gastronnonmi gwiyannen atè senloran sa rich dé diféran kiltir ki ka mélanjé yé kò an lagwiyàn réstoran chinwè ka kotwéyé réstoran kriyòl orijinèlman li ka mélé tchwizinn kriyòl bouchinenngé ké anmérendjen chit voltaire sa agsésib apré kilomèt di pis épi oun lèr é dimi di march atravè danbwa anmanzonnyen an yé ka parkouri mèt asou roun dénivelé di mèt asou plas oun fèrm lobèrj ka propozé jit a é kouvèrt bèrj ya di maronni sa agsésib di lavil a i gen roun jarden pou timoun à progsimité é posibilité a di dégisté douji lokal krép oben laglas régar enprénab asou lépav a di roun bato di marchann britannik a ki échwé désanm a é ki divini roun zilé senjòrj nonmen lokalman senjòrj loyapòk sa roun koumin fransé ki sitchwé annan départman an di lagwiyann senjòrj sa roun koumin di lagwiyann an lanmérik di sid ki sitchwé à km pa larout o sid lès di kayenn li ka trouvé so kò asou lariv gòch a di loyapòk flòv a ki ka konstitchwé frontchè a ké brézil a don bouchou a ka trouvé so kò à km pli o nò koumin brézilyen an di oiapoque ka fè li fas asou lariv opozé klima sa di tip ékwatoryal li ka karagtérizé so kò pa sézon prensipal roun sézon imid aprògsimativman di désanm à jwiyé ké roun sézon sèk di out à novanm tanpératir mwéyen an sa di c a roun klima cho mé imid sa ki ka bay lenprésyon an di mwétò présyon atmòsférik a sa toujou ba van yan sa rar lapli ya près kotidjennman an sézon imid pou roun total anniyèl di anviron mm lè cho ka charjé so kò an limidité é ka konnèt oun mouvman asandan ké laltitid a i ka prodjwi so kò roun roufrédisman ki ka provoké dé lapli ki souvan vyolan kour dilo ya ganyen souvan dé débi enpòrtan sòl ya sa lésivé é ka bay larjil latéritik a di koulò rouj akoz di prézans a di ògsid di fèr ròt minéral solib ya an partikilyé baz ya ki té antrennen a jénéralman dé sòl pov so véjétasyon natirèl sa danbwa dans oben lajenng lavil a sa désèrvi pa larout nasyonnal dipi anvan senjòrj té izolé é donk inikman agsésib an lavyon linik lagsé routché a té roun mové lapis koté brézilyen ki nou té ka atenn apré franchisman di laprouwag an bak konstrigsyon an di pon asou loyapòk ant brézil ké senjòrj loyapòk sa tèrminen dipi jwiyé mé li fika inogiré ki mars ki louvri mars ké kanmiyon bis ké tagsi pa pwé toujou anprenté li laérodronm di senjòrj loyapòk ki pannan bokou lannen sèrvi di lyannaj ké kayenn pli fika otorizé o lavyon dipi fronmitir di lapis a men li toujou rété itilizab pou lélikòptèr ya nou ka routrouvé roun èstil kriyòl annan diféran batiman ké roun èstil modèrn é épiré pou batiman administratif ya non an di koumin an ka provni di konpozan ki sa di roun pa prézans a di loyapòk é di ròt pa oun rézon istorik lò di konstrigsyon an di légliz di vilaj sa lédifis rélijyé té bay so non o vilaj bangna ya té dékouvri lò di krézman dé fondasyon roun pyès di lanmonnen olandé ki ka rouprézanté sen jòrj vilaj a ka dwèt so lorijin à kréyasyon an o xixe syèk di roun bangn don li ka sibzisté pyès tras atchwèl kontrèrman à sa a di montangn di lajan annéfè sa fika èspliké pa fèt a ki li té antchèrman konstrwi an bwa légliz di vilaj sa sèl tras vizib di travay di sa fòrsa ya di répiblik a lévolisyon an di nonm di zabitan sa konnèt atravè rousansman yan di popilasyon an ki éfègtchwé annan koumin an dipi pronmyé rousansman pòstéryò à départmantalizasyon an di à pati di popilasyon légal ya dé koumin sa pibliyé anniyèlman pa insee a rousansman an ka roupozé dézòrmè asou roun kolèk di lenfòrmasyon anniyèl ki ka konsèrnen sigsésivman tout téritwè kouminal ya o kour di roun péryòd di senk lannen pou koumin yan di mwen di zabitan roun ankèt di rousansman ki ka poté asou tout popilasyon an fika réyalizé tout senk lannen yan popilasyon légal ya dé lannen lentèrmédjèr ki fika kant à yé èstimen pa entèrpolasyon oben èstrapolasyon pou koumin an pronmyé rousansman ègzostif ki ka antré annan kad a di nouvèl dispozitif té réyalizé an sennmari sa roun koumin fransé ki sitchwé annan départman an di lagwiyann sité a sa sitchwé lonng an di flòv sennmari koumin an ki sitchwé à km di kourou é à km di kayenn sa bòdé pa lanmè o nò pwen kilminan an sa montangn plomb m ki sitchwé o sid di koumin an i ka ègzisté égalman roun gran lak ki kréyé pa rétni a dilo di baraj di piti so ki patajé ké koumin an di sentéli li ganyen kou limit lans a ròtfwè prensipal lyé abité ké zanmo ya di renner é di malmannouri don popilasyon an té èspropriyé lò di lenstalasyon an di sant èspasyal gwiyannen sa atchwèlman dézè laba klima sa di tip ékwatoryal imid lonjitid ant ké nò définisyon an di sennmari sinnamary an fransé sa nihil sine maria ki lé di anyen san mari li ka montré nou ki popilasyon an di bour té pyé sennmari té à lorijin an roun vilaj anmérendjen an lò di fouy arkéyolojik ki éfègtchwé pou travay ya di lanménajman di projé soyouz asou dé tikòrd pré litoral témwen d ansyen rivaj di lakot di lagwiyann nou dékouvri sit anmérendjen enpòrtan pronmyé kòlon té rivé bò d pannan révolisyon fransé a termidorien té ka dépòrté laba dabò billaud varenne ké collot d herbois answit dirègtwè apré so kout léta di fructidor an v sèptanm ka dépòrté so zennmi politik ya franois barthélemy franois barbé marbois andré daniel laffon de ladebat guillaume alexandre tronson ducoudray jénéral pichegru l abbé brottier antoine murinais josèphe rovère victor amédée willot franois aubry jean pierre ramel charles honorine berthelelot de la villeurnois isaac delarue ké franois bourdon de l oise ròt konvwé an ka dépòrté ròt pròskri prensipalman dé prèt réfragtè é dé journalis asou total a di dépòrté pa dirègtwè a atè sennmari mouri asou plas annan mwè ya ki swiv yé rivé annan lannen yan dékouvèrt a dilò ka fè vini rounlo pròspègtò an roun létablisman pénitansyèr fika kréyé pou akéyi dé prizonnyé endochinwè an léta ka konstrwi pon madanm di maintenon ki ka pèrmèt di lyannen riv ya di flòv sennmari lévolisyon an di nonm di zabitan sakonnèt atravè rousansman yan di popilasyon an ki éfègtchwé annan koumin an dipi pronmyé rousansman pòstéryò à départmantalizasyon an di à pati di popilasyon légal ya dé koumin sa pibliyé anniyèlman pa insee a rousansman an ka roupozé dézòrmè asou roun kolèk di lenfòrmasyon anniyèl ki ka konsèrnen sigsésivman tout téritwè kouminal ya o kour di roun péryòd di senk lannen pou koumin yan di mwen di zabitan roun ankèt di rousansman ki ka poté asou tout popilasyon an fika réyalizé tout senk lannen yan popilasyon légal ya dé lannen lentèrmédjèr ki fika kant à yé èstimen pa entèrpolasyon oben èstrapolasyon pou koumin an pronmyé rousansman ègzostif ki ka antré annan kad a di nouvèl dispozitif té réyalizé an sentéli sa roun koumin fransé ki sitchwé annan départman an di lagwiyann vas koumin ki distan d anviron km di lakot atlantik o sant nò di lagwiyann bour a ka konté atchwèlman anviron roun senkantenn di zabitan dipi lopérasyon anaconda é harpie dé dannyé lannen òrpayò klandésten brézilyen yan pli ka rété o bour kou anvan mé dirèkman asou sit ilégal ya atchwèlman vilaj a ka dispozé di roun légliz di roun lanméri di roun zépisri é di roun jit réstoran anba lenpilsyon an di nouvèl lékip minisipal roun sèrten nonm di konstrigsyon té réyalizé pou akéyi touris ya jandanbri a ké dispansèr a té dézafègté i pa gen di lékòl pou akéyi timoun yan lélègtrisité a sa fourni pa dé group élègtrojenn kwa roun nouvèl rézo dilo potab té fika kréyé nouvèl lékip minisipal té osi pou projé annan kad a di so dévlopman ékonnonmik di kréyé roun nouvèl zonn irben òbò di lak di piti so o lyé nonmen pk nouvèl gar tig pwen kilminan di sentéli sa montangn an di trinité a don pik a ki pli rot a ka trouvé so kò à roun laltitid di m ki sitchwé o sant di rézèrv natirèl a di trinité a ki jéré pa onf a lak a di rétni di baraj di piti so ka trouvé so kò asou téritwè a di koumin an koumin limitròf ya ké sentéli sa sennmari o nò kourou o nò lès roura o sid lès réjina o sid sayil o sid lwès mannan à lwès é irakoubo o nò lwès oun pati di sid di koumin an anviron km sa an tchò di park anmanzonnyen klima sa di tip tropikal nou pouvé randé nou kò la an lélikòptèr labsans di pist di latérisaj pou lavyon yan oben an konbinan piròg a pou travèrsé lak a di baraj di piti so ké x oben kwad pou randé so kò o bour pa km di pis trajé a pa lapis a ka douré ki à min an tout sézon sentéli sa roun dé pli ansyen vilaj di entéryò a di lagwiyann kréyé gras à lòrpayaj o xixe syèk nou ka trouvé laba roun patrimwenn arkéyolojik endistriyèl enpòrtan tèl ki dé machin à konkasé kwatz orifèr a ké roun ansyen vwè di chimen di fèr ki konstrwi pa bangna ya don roun pati ka trouvé so kò jòdla nwéyé anba d lo ya di lak di rétni di baraj di piti so lévolisyon an di nonm di zabitan atravè rousansman yan di popilasyon an ki éfègtchwé annan koumin an dipi pronmyé rousansman pòstéryò à départmantalizasyon an di à pati di popilasyon légal ya dé koumin sa pibliyé anniyèlman pa insee a rousansman an ka roupozé dézòrmè asou roun kolèk di lenfòrmasyon anniyèl ki ka konsèrnen sigsésivman tout téritwè kouminal ya o kour di roun péryòd di senk lannen pou koumin yan di mwen di zabitan roun ankèt di rousansman ki ka poté asou tout popilasyon an fika réyalizé tout senk lannen yan popilasyon légal ya dé lannen lentèrmédjèr ki fika kant à yé èstimen pa entèrpolasyon oben èstrapolasyon pou koumin an pronmyé rousansman ègzostif ki ka antré annan kad a di nouvèl dispozitif té fika réyalizé an prensipal rousours ékonnonmik ya di koumin an sa tags ki lyannen o baraj idroélègtrik di piti so ké roudouvans minyé a an jéyométri éklidjenn oun sèrk sa roun kourb plan ki fronmen ki konstitchwé dé pwen sitchwé à égal distans di roun pwen nonmen sant valò a di sa distans sa aplé réyon di sèrk sala ka sa enfiniman varyab i ka ègzisté kidonk oun enfinité di sèrk kèlkonk annan chaken dé plan di lèspas a annan plan éklidjen an a ron ki sa asosyé an fransé o tèrm di sèrk annan roun plan ki pa éklidjen oben annan ka a di définisyon di roun distans ki pa éklidjenn fòrm an pouvé fika pli konplèks annan roun lèspas di dimansyon kèlkonk ansanm an dé pwen plasé à roun distans konstans di roun sant sa aplé sfèr oun sèrvis sa roun prèstasyon ki ka konsisté an miz à dispozisyon an di roun kapasité tèknik oben entélèktchwèl oben an fournitir a di roun travay dirèkman itil pou izajé a san transformasyon di matchè fourni roun sèrvis ka korèsponn à roun prodiksyon ékonomik di natir partikilyèr pis ki li pa ka konsisté an fournitir a di roun byen tanjib à roun kliyan an sa sans oun kwafò oun kabiné d avoka oun lopital oun réstoran oun komèrs oun antroupriz di tanspò oben roun labank ka prodjwi dé sèrvis é pa dé byen sèrvis ya sa roun sèktò d aktivité sèrvis ya fika konsomé annan menm tan an nésésèr pou prodjwi yé sa konsidéré kou pa sa stokab an jéyométri annan lèspas a oun sfè sa roun sirfas ki konstitchwé di tout pwen yan ki sitchwé à roun menm distans di roun pwen ki aplé sant valò a di sa distans sa aplé réyon di sfè a jéyométri sférik a sa syans a ki ka étidjé propriyété ya dé sfè sirfas a di latè a pouvé an pronmyé aproksimasyon fika modélizé pa roun sfè don réyon an sa anviron km pli jénéralman an matématik annan roun lèspas métrik oun sfè sa ansanm an dé pwen ki sitchwé à menm distans di roun sant yé fòrm pouvé alò fika trè diférant di fòrm ronn izwèl a oun sfè sa égalman oun élipsoyid déjénéré pwen yan distans a o sant sa entéryò oben égal o réyon ka konstitchwé oun boul oun siklonn tropikal an météyoroloji sa roun tip di siklonn déprésyon ki ka pran fòrm annan loséyan yan di zonn entèrtropikal à partir di roun pèrtibasyon ki ka òrganizé so kò an déprésyon tropikal épi an tanpèt so èstad final sa konnèt anba divèrs non atravè monn an ouragan annan atlantik nò é pasifik nò lès tifon an azi di lès é siklonn annan ròt basen oséyanik ya èstriktirèlman oun siklonn tropikal sa roun larj zonn di niyaj orajé an rotatsyon ki akonpagné di van fò nou pouvé klasé yé annan katégori a dé sistenm konvèktif di mézo léchèl pis ki yé gen roun djamèt enféryò à roun déprésyon klasik dit sinoptik é ki yé sours di énèrji prensipal sa dégajman an di chalò latant a ki kozé pa kondansasyon di vapò dilo an altitid annan yé oraj silicium an sa éléman chimik a di niméro atomik di senbòl si i ka apartni o group di tablo péryodik a éléman an pli abondant a annan krout térès a aprè oksijenn an swé di so lamas mè li pa konparativman prézan ki an rélativman fèb kantité annan vivan an i pa ka ègzisté annan lanatir a à léta a di kò senp mè anba fòrm di konpozé anba fòrm di djòksid di silicium sio di lorijin byojenn fabriké pa roun òrganism vivan kou djatomé ya oben radjolèr ya nou ka trouvé li anba fòrm di silis amòrf annan sab a oben di lorijin litohénik lòské li sa anba fòrm an di silis minéral quartz kristobalit a etc oben ròt silisat annan feldspat ya kaolinit a oun sipèrnova sa ansanm an dé fénomenn ki ka rézilté di enpilsyon an di zétwèl an finisman di lavi notaman roun jigantès èsplozyon ki ka akonpagné so kò di roun ogmantasyon brèv mè fantastikman grann di so liminozité wè dipi latè a oun supernova ka aparèt kidonk souvan kou roun zétwèl nouvèl alò ki li ka korèsponn an réyalité à disparisyon an di roun zétwèl supernova ya sa dé évennman rar à léchèl moun an yé to sa èstimé à anviron oun à trwa pa syèk annan vwa lakté a li sa à noté ki pyès supernova té òbsèrvé annan nou galaksi vwa lakté a dipi envansyon an di téléskòp pli raproché a ki òbsèrvé dipi sa sn a sirvini annan nou galaksi vwézin gran niyaj a di magellan sirkwi entégré se osi aplé pis élèktronik sa roun konpozan élèktronik ki ja rouprodjwi oun oben plzyò fonksyon élèktronik plis oben mwen konplèks ki ka entégré souvan plizyò tip di konpozan élèktronik di baz annan roun volim ki redjwi asou roun piti plak ki ka randé sirkwi a fasil à mété an òv i ka ègzisté oun trè grann varyété di sa konpozan ya ki divizé an dé grann katégori analojik é nimérik an amériken an jack kilby ka envanté pronmyé sirkwi entégré a ki ka jité ensi baz ya di matéryèl enfòrmatik modèrn an kilby gen tou senpman rélyé ant yé diféran transistò an kablan yé à lanmen an sistenm entèrnasyonal d inité abrégé an se ensi purée di sistenm métrik sa sistenm d inité ki pli larjman anplwa o monn li pa ofisyèlman itilizé o étazini o libérya é an birmani a roun sistenm désimal nouka pasé di roun inité à so miltip ya oben anba miltip ya à lèd a di pwisans di sof pou mizour a di tan é d ang a konférans jénéral a dé pwa mizour ki ka rasanblé dé délégé dé léta manm di konvansyon di mèt a ki ka désidé di so évolisyon tout kat lan à pari abrévyasyon an di sistenm entèrnasyonal sa si pé enpòrt lanng ki itilizé nòrm entèrnasyonal a iso ka dékri inté ya di sistenm entèrnasyonal é roukoumandasyon pou anplwa a di yé miltip é di sèrtenn ròt inité skizofréni a sa roun troub psichik disosyatif ki sévèr é kronik ki ka apartni à laklas a dé troub psikotik é di sistenm nèrvé santrak don ipofiz a glann métrès di kò sa troub ka aparèt jénéralman o koumansman di laj granmoun an ant anviron ké lan sasé syantifik a ka trouvé oun prévalant di asou lavi antché a é pa kou sa sité souvan kou ròt psikoz ya skizofréni a ka manifèsté so kò pa roun pédi di kontak ké réyalité ké roun anozognozi ki lé di ki moun an ki ka an soufri pa gen konsyans di so maladi antouka pannan péryòd ya ki aigus sa partikilarité ka randé difisil asèptasyon an di djagnostik pa moun skizofréni é so adézyo à térapi médikamantéz a soja soya pwa chinwa oben ariko oléyajiné glycine max sa roun lèspès di plant anniyèl di fanmi a dé légiminéz fabaceae orijinèr di azi di lès i ka an ègzisté di nonbréz varyété ki ka diféransyé notaman yé kò pa pòr a dé plant grenpant oben ranpant pli pròch dé tip orijinal o fòrm nenn pli kouraman kiltivé koulò a dé grenn péryòd a di florézon tij ya ki drésé gen roun longò di à cm ké féy ya sa trifolyolé frwi ya sa dé gous vélou lonng di à cm di fòrm drèt oben arké é ka kontni an jénéral à grenn solèy a sa zétwèl a di sistenm solèr annan klarifikasyon astronomik a a roun zétwèl du tip nenn jòrn di roun lamas di anviron kg ki konpozé di idrojenn di lamas a oben di volim é d élium di lamas a oben di volim solèy a ka fè parti di galaksi a ki aplé vwa lakté a é ka sitchwé so kò à anviron kpc a l di sant galaktik otour di li ka gravité latè a à vitès a di km s sèt ròt planèt omwen senk planèt nenn di trè nonbré astéroyid ké komèt é roun bann di lapousyè solèy a ka rouprézanté à li sèl anviron di lamas a di sistenm solèr ensi konstitchwé jupiter ka rouprézanté pli dé dé tchèr di rès son an sa roun vibrasyon mékanik di roun flwid ki ka propajé so kò anba fòrm di onn jitidinal gras à défòrmasyon élastik a di sa flwid fika moun yan kou patché zannimo ka rousanti sa vibrasyon gras o sans di lwi a akoustik a sa syans a ki ka étidjé son yan psikoakoustik ka étidjé mannyè a don lòrgann yan di kò moun ka rousanti é fika moun an ka pèrsouvwè é ka entèrprété son yan annan roun milyé flwid konprésib oun varyasyon di présyon ka propajé so kò anba fòrm di roun onn lè a annan lakèl ka viv moun an sa roun tèl milyé don varyasyon yan di présyon an ka konstitchwé son an anplitid a di varyasyon an di présyon sa fèb pa rapò à présyon èstatik présyon atmosférik pou ki li sa pèrsèptib fodré ki li sa sifizaman rapid é répété mo a sosyalism ka roukouvri roun ansanm trè divèr di kouran di pansé di mouvman politik don pwen komen an sa di sasé roun òrganizasyon sosyal ké ékonomik pli jis lòbjèktif orijinèl a di sosyalism sa d òbténi égalité sosyal a oben di mwen roun rédiksyon dé inégalité notaman pou kouran d enspirayon marksis d établi roun sosyété san laklas sosyal pli larjman sosyalism pouvé fika défini kou roun tandans politik istorikman marké à goch don prensip a di baz sa aspirasyon an à roun monn miyò fondé asou roun òrganizasyon sosyal armonyéz é asou lit a kont enjistis ya soulon kontèks ya mo a sosyalism oben adjèktif a sosyalis pouvé kalifyé roun idéyoloji oun parti politik oun réjim politik oben roun òrganizasyon sosyal sosyoloji a sa étid a dé moun annan yé milyé sosyal li sa roun branch é roun disiplin dé syans moun ké sosyal ki gen pou òbjèktif di sasé dé èksplikasyon ké dé konpréyansyon tipikman sosyal é pa mantal oben byofizik à dé fénomèn òbsèrvab afen d an montré yé natir sosyolojik sosyoloji a ka roulévé di sa ki ka rézilté di entéraksyon sosyal ki ka prodjwi pa lègzanp é soulon apròch ya dé aktò sosyal dé aksyon sosyal dé fè sosyal dé idantité sosyal dé enstitisyon sosyal dé òrganizasyon dé rézon dé kiltir dé klas sosyal dé nòrm sosyal ensi ki tout so antité ki pa gen di èksplikasyon pirman byofizik oben mantal é ki sa prodjwit pa entéraksyon sosyal oun èksplikasyon sosyolojik sa wè kou prodjwi a di roun démarch syantifik é oben entélèktchwèl afen di rann kont èkspliké oben konprann roun fénomèn ki sans komen ka pèrmèt osi di apréyandé oun soumaren sa roun navir sibmèrsib kapab di déplasé so kò an sirfas é anba d lo i ka distengé so kò ensi dé ròt bato ké navir ki ka déplasé so kò inikman à sirfas a é dé batislaf ki ka déplasé so kò prensipalman soulon laks vèrtikal a laplipa dé soumaren sa dé navir di lagèr izaj sivil a di soumaren ka konsèrné pou ésansyèl a sasé oséyanografik a ké èsplwatasyon pétrolyè so anplwa pou dé fen touristik oben di transpò komèrsyal ka rété anèkdotik konfronté o problématik di absans a d apò èstèrn di lè à imèrsyon an lu wè dé inovasyon propilsiv èspésifik apliké malgré yé kouté pa lègzanp propilsyon nikléyèr a sourinanm pafwè sirinanm an fòrm lonng répiblik di sourinanm an néyèrlandé suriname é republiek suriname sa roun péy di lanmérik di sid li sa sitchwé annan nò lwès a di kontinan asou litoral a di loséyan atlantik a an tchò di plato dé gwiyann so vwézen yan sa gwiyannan à lwès a brézil a o sid ké lagwiyann à lès a é so kapital sa paramaribo péy a divèt so non à so prensipal kour dilo flèv sourinanm an ké roun popilasyon di anviron zabitan pou km sourinanm sa péy a ki mwen danséman péplé di lanmérik è ran mondjal réjyon an sa kolonnizé pa provens ini ya o xviie syèk é ka pran non an di gwiyann néyèrlandé li ka fourni souk kafé chokola ké koton à lanmétropòl a di fè di lèsklavaj a jouk so labolisyon an sourinanm an ka divini roun réjyon otonnonm dé péy ba an anvan di agsédé à lendépandans a an roun koudléta militèr an ka signen koumansman di roun déséni di digtatir ki marké pa lègzékisyon an d opozan politik masak di désanm ké léklatman an di roun lagèr sivil processus démokratik a sa rétabli o koumansman dé lannen résponsab a di koudléta di desi bouterse sa soupannan éli prézidan di répiblik a an grafi a surinam anplwayé dipi candide di voltaire sa toujou sa ki itilizé annan rounlo gid touristik oben sèrten lòrgann di laprès a jòdla lòrtograf suriname sa itilizé pa lòrgannizasyon dé nasyonzini koumisyon di toponnimi di lenstiti nasyonnal a di lenfòrmasyon jéyografik a ké forèstché ign linyon éropéyen an ké lòrgannizasyon entèrnasyonnal di nòrmalizasyon sourinanm an sa roun dé nonbré kolonni di lakot sovaj a ant délta di lorénòk a é sa di lanmazonn an ki tchipé jòdla pa roun parti di vénézwéla é di brézil lagwiyann sourinanm an ké gwiyannan an dé group tribal anmérendjen ka enstalé yé kò à partir di anv j k asou plato dé gwiyann dé paléyo endjen arawak ya o ie syèk épi bò d lannen karib ya é anfen toupi ya sa kat group ya té òkò prézan lò di rivé a dé éropéyen pronmyé kontagt ant éropéyen ké anmérendjen yan ka fè so kò an lò di lèspédisyon èspangnòl asou lakot ya pinzn dé èspédisyon britannik sa mennen byen plita pa walter raleigh à partir di pronmyé kolonni pèrmannan néyèrlandé ya ka enstalé yé kò asou lèstchwèr di l essequibo di berbice épi demerara an atchwèl gwiyannan an ka enplanté yé kò dé britannik an bouchou a di flèv sourinanm sa ki ké mennen an à kréyasyon an di propèr ké éfémèr kolonni britannik a pa anthony rowse ké lord francis willoughby de parham gouvèlnò di labarbad a dé kolon britannik é dé lèsklav nwè ka rivé alò di labarbad sa kolonni sa konkéri an pa néyèrlandé ya ki ka sédé o anglé nouvèl néyèrlann an rétou jouk finisman an di xviiiè syèk néyèrlandé ya ka divini mèt di litoral dé gwiyann di maronni à l essequibo swé sirinanm an ké gwiyannan kat kolonni pèrmannan sa administré pa konpangni a dé lenn ògsidantal don lavil a d amsterdam ka divini propriyétèr an an apré roun syèk di révòlt é di fwit di lèsklav maronnaj di fè dé dou kondisyon di sa dannyé ya néyèrlandé ya ka signen roun trété ké chèf dé révolté aloukiu nenngé ki sirnonmen bonni roukonnésan oun véritab lotonnonmi o nwè ki réfijyé annan zonn forèstché ya lèsklavaj a sa aboli tardivman an épi annan kolonni fransé ya kolon yan ka fè alò vini dé travayò endoustanni akò ké lonn janvannen ké chinwè lakt di lendépandans sa adòpté novanm pa palman sirinanmen gouvèlman an sa alò sa di henck aaron ki ka ranpòrté an lélègsyon jénéral a pou akéri lotonnonmi gouvèlmantal a ka sirvini alò roun légzòd dé endoustanni sirtou bò d péy ba ya sitchwé tout o nò di brézil sirinanm an sa limité à lwès a pa gwiyannan an à lès a pa lagwiyann é o nò pa loséyan atlantik a sourinanm an sa pli piti léta a di lanmérik di sid swé km di sipèrfisi apré lagwiyann km é lékivalan toutmenm di bò d kat fwè sipèrfisi a dé péy ba sourinanm an sa bwazé à popilasyon an sa konsantré asou litoral a kapital a di péy sa paramaribo péy a sa divizé an dis distrigt brokopondo commewijne koronni marowijne nickerie para paramaribo saranmanka sipaliwini ké wannika lokitò ya di sa péy ka partajé yé kò roun kenzenn di lanng don pli enpòrtan yan sa néyèrlandé ya lokitò kriyòl sirinanmen an à baz d anglé lokitò aplé osi srannann lindi a ki aplé sarnami hindustani lokitò janvannen ki aplé sirinanmen janvannen kriyòl gwiyannen an ndjouka oben okan kriyòl saranmanka chinwè hakka etc a pou présizé ki pli di lokitò ka palé kriyòl sirinanmen oben srannann tongo kou lanng ségon ké lokitò néyèrlandé a à noté osi prézans a di lokitò di kriyòl aysyen anglé a sa pratigman palé patou favorizé an sala pa difizyon an di dé lanng kriyòl ké baz di anglé srannann tongo ké saranmanka byen ki pa gen di èstati ofisyèl anglé a sa kouranman itilizé pa enstitisyon yan ladministrasyon an ké médja ya don télévizyon an fransé a pa itilizé pakont potidjé a ké èspangnòl a sa dé lanng tré prézan sirtou palé an ségon lanng mé nou ka ignoré nonm ègzak a di lokitò sourinanm an gen pou kod sousid di laten suicidium tèrm ki konpozé di préfiks sui ki ja anmòrfwézé so kò pa swé é di sifiks caedere ki ka signifyé mo a tchwé sa zak délibéré a di mété fen à so pròp lavi à léchèl mondjal a anviron oun milyon di moun ka sousidé yé kò chak lannen òrganizasyon mondjal a di santé a oms ka èstimé ki sousid a trèzyenm koz di mortalité annan monn an tout laj ki konprann é parmi pronmyé koz di mortalité koté jenn yan tantativ ya di sousid sa èstimé ant dis ké ven milyon chak lannen annan monn an sousid a sa étidjé pa syans ya di psikoloji a sosyoloji a é di sousidoloji li pouvé fika konprann kou rézilta di problenm psikolojik endividjwèl soustraksyon an sa roun dé opérasyon bazik di aritmétik a soustraksyon an ka konbiné dé oben plizyò grandò di menm tip aplé opérann pou bay roun sèl nonm aplé diférans soustrèr ka signifyé diminwé an kontan soustrèr b di a kalkilé a b a trouvé nonm an ki ka konplété b pou bay a a pou di nonm an d tèl ki b d a sign an di soustraksyon sa senbòl a pa lègzanp nou ka li kou trwa mwen dé ka fè roun non yan dé diféran tèrm di fòrmil a c b a sa diminwé an di c diminitò b diférans a èstasyon èspasyal entèrnasyonal an abréjé eee oben iss daprè anglé a international space station sa roun èstasyon èspasyal ki plasé an òrbit térès bas ki tchipé an pèrmanans pa roun lékipaj entèrnasyonal ki ka konsakré so kò pou sasé syantifik a annan anvironnman èspasyal a sa progranm lansé é piloté pa nasa a sa dévlopé konjwentman ké ajans èspasyal fédéral ris fka ké partisipasyon dé ajans èspasyal éropéyenn japonèz é kanadjenn aprè di nonbréz étid ki mennen pa nasa a annan lannen yan é projè a sa lansé an pa prézidan dé étazini ronald reagan mè roun kouté toujou krwasant é roun kontèks politik pa vréman favorab o gran progranm èspasyal sivil ka rétardé so réyalizasyon jouk an larisi envité so kò pou dé rézon jéyopolitik à divini roun aktò majò di progranm èstatistik sa étid a di roun fénomèn pa kolèk a di doné yé analiz yé trétman entèrprétasyon an dé rézilta ké yé prézantasyon afen di randé doné ya konpréyansib pa tout moun a an menm tan oun syans oun métòd é oun ansanm di tèknik nou ka roumarké ki pliryèl a égalman souvan té itilizé istorikman pou dézigné li èstatistik ya sa k pèrmèt di montré divèrsité di sa syans èstatistik a sa pou roun yan oun domenn dé matématik pou ròt ya an partikilyé anglo sakson oun disiplin ki à par antchèr rò dé matématik enfen di plizanplis li ka fè parti di sa ki nou ka aplé jòdla syans dé doné an anglé data science sumer sa roun réjyon sitchwé à ègstrenm sid a di mézopotami antik a atchwèl irak ki ka kouvri oun vas plenn parkouri pa tig a ké éfrat a bòrdé o sidès pa golf persik a oun enpòrtant sivilizasyon dévlopé so kò à konté di finisman an di ive milénèr anv j k douran iiie milénèr anv j k nou ka distengé plizyò faz majò andan listwè a di mézopotami a di sid péryòd a d uruk final b anv j k péryòd a dé dinasti arkayik b anv j k anpir a d akkad b anv j k é trwazyèm dinasti a d ur b av j k syans a sa ansanm dé konésans ké étid di roun valò inivèrsèl ki karaktérizé pa roun lòbjè é roun métòd fondé asou dé òbsèrvasyon òbjèktiv vérifyab é dé rézonnman rigouré volonté a di kominoté syantifik garant di atchwalizasyon di kontni dé syans sa di prodjwi dé konésans syantifik à partir di métòd di envèstigasyon rigouréz vérifyab é rouprodiktib kant o métòd syantifik é o valò syantifik li sa an menm tan prodjwi a ké zouti di prodiksyon di sa konésans ya é ka karaktérizé yé kò pa yé but ki konsisté à pèrmèt di konprann é di èkspliké monn an ké so fénomèn di mannyè pli élémantèr posib ki lé di di prodjwi dé konésans ki ka raproché so kò plis posib dé fè òbsèrvab syans di lanatir oben syans natirèl gen pou òbjè monn natirèl a lis pa lòrd alfabétik pa ègzostiv an frans apélasyon an syans natirèl ka dézigné jénéralman ansanm an dé disiplin syantifik ki ka pòrté asou étid a di lanatir o sans ékolojik oben anvironmantal di tèrm ki lé di di ansanm an ki fòrmé pa syans ya di lavi é sa ya di ékosistèm a ki pèrmèt éklozyon an di lavi li ka konprann notaman zooloji a botanik a ké sèrtenn syans di latè di nou jou sa asòrtiman di syans sa anségné annan laklas ya di ansègnman primèr anba apélasyon an syans natirèl syans ya di lanatir sa ensi asosyé à anvironnman byofizik séparasyon an té enstitisyonèlman établi an frans an ké aparisyon an dé lòpsyon syans di latè é syans byolojik o sen di agrégasyon an di syans natirèl so paulo prounonsyasyon an pòrtigé sw paw lu oben sao paulo sen pol an gwiyanè sa oun lavil di sidès di brézil ké so onz milyon di zabitan an li sa pli grann lavil di péyi ké d amérik latin a égalman lavil a ki ka konté plis di louzofonn o monn réjyon métropolitenn di so paulo sa roun dé pli péplé di kontinan amériken ké sa di mexico é new york é senkyenm o monn kapital di léta di so paulo pli péplé di péyi é prensipal sant finansyé komèrsyal é endistriyèl di amérik latin li sa anfèt kapital ékonomik di brézil an matématik nosyon an di séri ka pèrmèt di jénéralizé nosyon an di sonm fini ki sa bay oun swit di tèrm jénéral un ka étidjé séri a di tèrm jénéral un pou étidjé swit a ki obténi lò nou ka pran sonm an dé pronmyé tèrm di swit un ròtman di swit a di tèrm jénéral sn étid a di roun séri pouvé pasé pa sasé a di roun ékritir senplifyé dé sonm fini an jé é pa sasé évantchwèl a di roun limit fini lò n ka tann bò d enfini a lò sa limit ka ègzisté séri a sa dit konvèrjant é limit a di swit a sn sa alò aplé sonm di séri a kalkil a di roun sonm ki fini pa toujou pouvé fika senplifyé oun sèrten nonm di nonm di métòd ki ka pèrmèt di détèrminé natir a konvèrjans oben pa di roun séri san réyalizé èsplisitman kalkil ya oun séyism oben tranbman di latè sa roun soukous di sòl ki ka rézilté di libérasyon an di brisk di énèrji ki akimilé pa kontrent ègzèrsé asou ròch ya sa libérasyon di énèrji ka fè so kò pa roun riptir lon an di roun fay jénéralman préègzistan pli rar sa séyism yan akoz di aktivité vòlkanik a oben di lorijin artifisyèl èsplozyon pa lègzanp lyé a di riptir a de ròch an profondò ka nonmen so kò roun fwayé projèksyon an di fwayé à sirfas a sa épisant a di séyism mouvman an dé ròch prè di fwayé ka anjandré dé vibrasyon élastik ki ka propajé anba fòrm an di tren d onn sismik otour é o travèr di glòb térès i ka prodjwi osi roun dégajman di chalò pa frotman o pwen di pafwè fonn ròch ya lon an di fay a psédotachilit tablo péryodik dé éléman égalman aplé tablo oben tab di mendeleev klasifikasyon péryodik dé éléman oben senpman tablo péryodik ka rouprézanté tout éléman chimik ya ki òrdoné pa niméro atomik krwasan é òrganizé an fonksyon di yé konfigirasyon élèktronik lakèl anba tann yé propriyété chimik konsèpsyon di sa tablo sa jénéralman atribiyé o chimis ris dmitri mendeleev ki an té konstrwi roun tab diférant di sa ki nou ka itilizé jòdla mè sanblab annan so prensip don gran entérè a té di propozé roun klasifikasyon sistématik dé éléman ki konnèt à lépòk a pou souligné péryodisité a di ye propriyété chimik d idantifyé éléman yan ki ka rézisté à sèrtenn propriyété di éléman chimik alò enkonnèt oun taks sa téyorikman kontparti monètèr a di roun sèrvis ki té randé pa roun moun piblik toutfwè di nonbré izaj ki éroné sa fè di sa tèrm an drwè fransé taks a sa roun prélèvman obligatwar ki pèrsouvwè di lotorité à lokazyon an di roun sèrvis ki randé taks a sa roun prélèvman obligatwar ki pèrsouvwè di lotorité a à lokazyon an di roun opérasyon mè ki pa ka konstitchwé kontparti monétèr a di sa sèrvis i ka diféré di enpo a pa so zasyèt li sa péyé à lokazyon an dit roun opérasyon é pa so roudévab izajé a roudévans a sala sa kontparti monétèr a di roun sèrvis ki randé dè lò ki prélèvman an sa enféryò à lanmotché a di kouté di sèrvis ki sa roun taks é si li sa sipèryò a roun roudévans talmud a ébré talmoud étid sa roun dé tèks fondamantal di joudayism rabbinik é baz a di so halakha lalwa rédijé annan roun mélanj d ébré é di joudéyo araméyen é konpozé di mishna é di guemara i ka konpilé diskisyon rabbinik ya asou divèrs sijè di lalwa jwiv a tèl ki èspozé annan labib ébrayik a ké so vèrsan oral ki ka abòrdé antrot drwè sivil a ké matrimoniyal mè ka trété o détour di sa késyon yan d étik di mit di médsin di jéni ké ròt divizé an sis lòrd shisha sedarim abréjé shas i ka ègzisté dé vèrsyon di talmud dit talmud di jérusalem é talmud di babylonn tamoul oben tamil tami sa roun lanng dravidjenn é lanng an dé tamoul aparèt i té gen pli di lan li sa roun dé pli ansyenn lanng di monn òkò palé jòdla li sa palé annan léta a di tamil nadu téritwar a di pondichéry ké enn an di sid li sa égalman lanng ofisyèl atè singapour é o sri lanka sa palé atravè djaspora tamoul a o fidji an malézi an birmani an afrik di sid atè lil moris a atè lil a di régnon an mè osi an éròp an amérik di nò é an loséyani notaman an ostrali nonm total a di lokitò sa évaliyé à millones daprè édisyon an di di world almanac don milyon an enn tan sa roun nosyon ki ka randé kont di chanjman andan monn an késyonnman ka poté so kò asou so lanatir entim propriyété fondamantal di inivèr oben tou senpman sa prodjwi di òbsèrvasyon entélektchwèl é di pèrsèpsyon di moun sòm dé répons pa ka sifi pou dégajé oun konsèp satisfézan di tan tout pa téyorik pratik chanjant di tan pa nonm yan sa di oun enpòrtans kapital i pa ka ègzisté di mizour a di tan di menm mannyè a ki i ka ègzisté pa lègzanp oun mizour di charj élèktrik a annan sa ka swiv à pou nou konprann ki mizour di douré a an lyé é plas di mizour di tan mizour a di douré a a pou di ki di tan ékoulé ant dé évennman péryodik ka bazé so kò asou dé fénomenn péryodik jou osiyasyan di roun pandoul oben kantik tan di tranzisyon élèktronik annan atom an pa lègzanp taylann an fòrm lonng rwéyonm di taylann an tay prathet tha oben ratcha anachak thai sa roun péy di lazi di sid lès anvan li té ka aplé sokò rwéyonm di syanm li sa bòdé bò lwès é bò nòlwès pa birmanni bò sid pa malézi a bò lès pa kanbòdj a épi bò nòlès pa laos so kapital sa krung thep sité zanj ya osi aplé banngkòk lanng ofisyèl a sa tay a ké lanmonnen bat a roun monnarchi konstitisyonnèl dipi annan lakèl rwè a ofisyèlman titré chèf di léta chèf dé fòs larmé patizan di rélijyon boudis ké défansò di tout konfésyon patché rwéyonm prensipalté oben lanpir ka patajé yékò péy a annan oun listwè ki enbriké lenvazyon ké donminasyon étranjé ki ka pèrpétchwé jouk finisman an di xviie syèk rézimen kronnolojik ie jouk vie syèk rwéyonm an ki konnèt pa so non chinwè di funan ka donminen réjyon an taylann an ka fè pati di pénensil endochinwè a jouk lism di kra ki ka marké tranzisyon an ké pénensil malé a péy a ka étann sokò asou anviron km di lès an lwès é km di nò bò sid an mitan péyi a nou ka trouvé roun vas plenn plenn alivyal a di chao phraya pli gran flòv taylandé a réjyon an ki pli dans an nivèl di popilasyon an é ki pli rich di mannyè agrikòl banngkòk sa sitchwé bò di fèrtil délta di maenam chao phraya mae nam litéralman manman dilo dilo manman di lavi lé di larivyè oben flòv an tay tout otour di sa basen ka élvé sokò tchèk masif montangné masif ya ki ka lonjé frontchè birman an sa pik ya ki pi élvé ya ki ka kilminen jouk mèt atè doi inthanon pou sa ki ka konsèrnen réjyon pénensilèr a li bòdé ké étrwè plenn kotché li ka atenn so pwen kilminan atè khao luang jouk m taylann an ka bénéfisyé di roun klima di mouson nou ka distengé sézon sézon sèk a sa pli kour pas li pròch di lanmè tanpératir a ka varyé ant ké c an mwéyenn kiltir a di taylann sa profondéman enprégné pa boudism theravda rélijyon ofisyèl oun gran pa di lar lapentir èskiltir larchitègtir dans ké lanmizik ka sibi sa lenfliyans é sa pou sèrvis di rouprézantasyon tradisyonnèl di boudism é di so dérivé ya konfòrméman ké anségnman di bouda mwenn yan ka pratiké lasétism an tout bonmanten yan yé k alé sasé yé nouriti opré di zabitan ké koumèrsan bò d zèr di bonmanten menm annan kapital mégapòl a banngkòk krung thep an tay si lanng ofisyèl a ki palé pa onmwen di popilasyon an sa tay lengwis ya ka dénonbré pli di lanng an taylann taylandé oben tay sa pròch di djalèk law ki palé atè laos don pi enpòrtan sa law soung anvan lao soum ségon lanng matèrnèl sa chinwè lanng ki prézan an djalèk ant ké lokitò don hakka ké anviron lokitò annglé a sa ségonn lanng administrativ é lanng koumèrsyal a é sa palé an ségon lanng pa di lokitò réyèl oben parsyèl tchwizin an sa ansanm an dé tèknik di préparasyon dé aliman an pèrspèktiv di yé konsomasyon moun yan tchwizin an sa divèrs à travè monn an li sa roun dé éléman rouprézantan nosyon an di térwar lò li sa frwi a dé rousours natirèl ké prodiksyon agrikòl lokal dé is é koutim di lakiltir é dé krwayans di pèrfèksyonman dé tèknik dé échanj ant pèp ké kiltir tchwizin an dépasé ensi so senp enpératif byolojik di alimantasyon pou divini roun corpus di tèknik plizoumwen pwenti oun fè kiltirèl oun éléman di patrimwann é di lidantité nasyonnal oben fanmilyal oun éléman di sistenm di valò mè osi roun sijè d étid pou syans sosyal ya ké sosyoloji a menm roun anjé di politik é di santé piblik tchò a sa roun lòrgann ki kré é mouskikè ki ka asiré sirkilasyon an di disan an ponpan pa dé kontraksyon ritmik bò d véso sangen ké kavité ya di kò ladjèktif kardjak a lé di ki gen rapò ké tchò a li ka vini di mo grèk ardia tchò di rakaba endo éropéyenn krd annan kò moun an tchò ka sitchwé so kò annan réjyon torasik a pwatrin koté li ka tchipé pli présizéman pòrsyon an antéro enféryò di médjasten parti di kò sitchwé ant kavité pléral ya ki ka kontni poumon yan li sa sitchwé asou lign médjann an enpé dékalé à gòch di tèl sòrt ki dé tchèr di so lamas sa sitchwé di koté gòch tchò a sa kontni annan kavité périkardik a ki li ka tchipé antchèrman é li sa antouré pa poumon yan ki roukouvri di plèv a di chak koté djafragm an anba sternum an anvan l sophage en arrière et les troncs artéryèl aort ké artèr pilmonèr an ro oun tèkstil sa roun matéryo sisèptib di fika tisé oben trikoté inisyalman i ka dézigné kidonk roun matéryo ki pouvé divizé so kò an fib oben an tiboug tèkstil tèl koton an chanv a len an lenn an tèkstil òrganik oben pyèr d amyant a tèkstil minéral épi ké évolisyon di tèknik a dé fib sentétik aksyon an di séparé fib ya di roun tèkstil sa aplé filaj pa ègstansyon mo a tèkstil pouvé égalman apliké so kò o rézilta aprè transfòrmasyon oun dra sa roun tèkstil si li sa tisé tèkstil a ka fòrmé roun tisou annan ka a kontrèr li ka fòrmé oun étòf ki ka sèrvi pou ranbouré é òrné o finisman di xvie syèk étòf a ka pran sans a pli èspésyalizé di tèkstil ki ka sèrvi pou abiman oben pou amòbman tèktonik dé plak di laten tardiftectonicus ki dérivé di grèk ansyen tektoniks di konstriksyon sa roun modèl syantifik ki ka èspliké dinamik global a di litosfè térès a sa modèl téyorik té konstitchwé à partir di konsèp di dériv dé kontinan ki té dévlopé pa dé alfred wegener o koumansman di xxe syèk téyori a di tèktonik a dé plak té asèpté pa kominoté jéyolojik entèrnasyonal à finisman an dé lannen à laswit a di émisyon dé konsèp di doub tapi roulan séyanik litosfè a kòk èstèrn an ki rijid di latè a ki konstitchwé di krout a di roun parti di manto sipèryò sa sibdivizé an plak nonmen tèktonik oben litosférik the beatles sa roun group di mizik britanik orijinèr di liverpool kompozé di john lennon paul mccartney george harrison é ringo starr i ka demeré malgré so séparasyon an oun di sé group di rock pli popilèr adan mond a an dis ans di ekzistans é sèlman lwit ans di karyèr diskografik di a sé beatles anrejistré douz album orijinal é kompozé pli di chanson oun prodiktivité partikilyèrman roumarkab annan péryòd o antr sé tourné ensésant é yo partisipasyon a dé lonng métraj yé piblié sèt album trèz single ké douz eps tout an étan amporté adan oun fénomèn ké roun amplòr dénomé beatlemania topoloji a sa roun branch dé matématik ki ka konsèrné étid a dé défòrmasyon èspasyal pa dé transfòrmasyon ki kontini san rachaj ni rékolman dé èstriktir topoloji ya ka entérésé yé kò pli présizéman o lèspas topolojik é o aplikasyon ki ka lyannen li nonmen kontini li ka pèrmèt di klasé sa lèspas ya notaman né ya antrot pa yé dimansyon kib pouvé fika osi byen nil k enfini li ka entérésé so kò osi à yé défòrmasyon an analiz gras o enfòrmasyon ki li ka fourni asou lèspas a ki konsidéré li ka pèrmèt d obténi roun sèrten nonm di rézilta ègzistan oben inisité di solisyon d ékwasyon diféransyèl notaman lèspas métrik ya ensi ki lèspas vèktoryèl ki normés sa dé lègzanp di lèspas topolojik oun tour sa roun édifis pli ro ki larj é don baz a sa o sòl a pa pou konfann ké roun échogèt tour ya sa itilizé dipi préistwè a parmi pli ansyenn tour òkò konstrwit nou ka trouvé dé bròch fòrtifokasyon à laj a di fer à lan ki nou ka l on trouvé an gran nonm annan nò a di ékòs a é atè orkad dipi pli rot antikité azyatik ya grèk ya fénisyen yan é étrisk ya té ka érijé dé tour pou fòrtifyé miray ya di yé lavil ké fòrtérès pa lègzanp dé éléman di tour d òbsèrvasyon té trouvé atè mogador ki ka daté di pronmyé milénèr anvan nou lè di lorijin fénisyenn oben kartajinwaz mo tourim ka dézigné an menm tan oun migrasyon fèt a di vwayajé pou so plézi rò di so lèspas di kotidjen dé lyé di lavi abitchwèl é di rézidé di fason tanporèr mè osi roun sèktò ékonomik ki ka konprann ansanm an dé aktivité lyé à satisfaksyon é o déplasman dé touris si vwayaj ya di agréman ka sanblé ègzisté dipi antikité a tourism a ka pran sans à partir xviiie syèk ké dévlopman an di gran tour an tèrm touris ka fè so aparisyon annan lanng franséz dérivan di mo anglé tourist ki aparèt an é ka dézigné sa vwayajò ya ki ka parkouri dé péyi étranjé annan rounòt but ki zafè ya anvan di rouvini koté yé santan plita sosyété dé nasyon ka bay oun définisyon di sa vwayajò trigonométri a di grèk trgonos triyangilèr é métron mizour sa roun branch dé matématik ki ka trété dé rélasyon ant distans é ang annan triyang ya dé fonksyon trigonométrik tèl ki sinus cosinus é tanjant lorijin yan di trigonométri ya ka roumonté o sivilizasyon d éjip antik di mézopotami é di valé di indus il té gen pli di lan i ka sanblé ki babylonyen yan té bazé trigonométri a asou roun sistenm nimérik à baz lagadha ca ca té pronmyé matématisyen ki itilizé jéyométri a ké trigonométri a pou astronomi a é don nou routrouvé oun tras ékit laplipa di so travay ya disparèt jòdla mè so vedanga jyotishanous sa parvini tablèt a paléyo babylonyen plimpton ca té ka prézanté dé ridiman di trigonométri an jéyométri éklidjenn oun triyang sa roun figi plann fòrmé pa trwa pwen aplé somè pa trwa sègman yan ki ka rélyannen yé ki aplé koté ka délimité oun domenn di plan aplé entéryò lòské somè ya sa distenk dé à dé an chak somè koté ya délimité oun ang entéryò a di la ki ka vini dénominasyon an di triyang triyang a sa osi poligonn an ki pli senp ki ka délimité oun pòrsyon di plan é ka sèrvi ensi d éléman fondamantal pou dékoupaj a é aproksimasyon an di sirfas di nonbréz konstriksyon jéyométrik di pwen drèt é sèrk ki asosyé ké roun triyang sa lyannen pa dé propriyété ki té an bonn par déjà énonsé annan éléman yan d éklid prè di lan anvan jézi kris oun tromatism di grèk troma blés sa roun domaj oben chòk provoké pa roun blès fizik grav é soudenn li pouvé fika dékri antan ki blès oben domaj fizik tèl ki roun fraktir tromatism majò a défini pa roun dégré di sévérité pli élvé ki pouvé kondjwi à dé konplikasyon ségondèr kou roun collapsus oun ensifizans rèspiratwar ké lanmò a ranmnen à lavi a roun pasyan ki ka soufri di roun tromatism ka enpliké souvan di miltip prosédir médikal tromatism an sa sizyenm koz di mò annan monn an ki konté di mòrtalité é roun trè grav problenm di santé ké dé kouté sosyal signifikatif an astrofizik oun trou nwè sa roun lòbjè sélès si konpak ki entansité a di so chan gravitasyonnèl ka anpéché toute fòrm di matchè oben di réyonnman di an échapé so kò di tèl lòbjè pa pouvé ni émèt ni difizé limyè a é sa kidonk ki nwè sa ki an astronomi ka rouvini à di ki yé sa envizib toutfwè plizyò tèknik di òbsèrvasyon endirèk annan diférant longò d onn té mété o pwen é ka pèrmèt d étidjé fénomenn yan ki yé ka endjwi an partikilyé matchè apé a pa roun trou nwè sa chofé à dé tanpératir ki konsidérab anvan di fika anglouti é ka émèt oun kantité enpòrtant di réyon x anvizajé dè xviiie syèk annan kad a di mékanik klasik yé ègzistans ki prédit pa rélativité jénéral a sa roun sèrtitid pou kazi totalité a dé astrofizisyen é dé fizisyen téyorisyen oun téyokrasi sa roun gouvèlman koté titilèr a di souvrennté a sa diven tèrm an téyokrasi theokrata sa fòrmé asou mo grèk ya thes pou bondjé ké krtos pou pouvwar tèrm an téyokrasi sa envanté pa flavius josèphe ki ja dézigné annan so asépsyon pronmyèr lidé a ki bondjé ka gouvèlné afen di jistifyé roun dézentérè dé krwayan pou politik a an sa sans lidé a di téyokrasi ka enpliké ki aji moun an annan tout so anplò ka rousouvri so nòrm di diven mè pa ka korèsponn à pyès fòrm di gouvèlman moun o kontrèr dipi xixe syèk tèrm an di téyokrasi sa pli souvan anplwayé pou dézigné dé réjim politik fondé asou dé prensip rélijyé oben gouvèlné pa dé rélijyé téyori de jé sa roun domenn dé matématik téyori dé jé ka entérésé so kò o entéraksyon de chwa d endividi aplé jouò ki sa konsyan di ègzistans a di sa entéraksyon yan fonnman matématik ya di téyori modèrn an dé jé sa dékri otour dé lannen pa ernst zermelo annan artik a ber eine anwendung der mengenlehre auf die theorie des schachspiels émile borel ké artik a la théorie du jeu et les équations intégrales à noyau symétrique é john von neumann lidé ya di téyori dé jé sa answit dévlopé pa oskar morgenstern é john von neumann an annan yé ouvraj theory of games and economic behavior tradisyonèlman téyori dé nonm sa roun branch dé matématik ki ka tchipé so kò dé propriyété dé nonm antché ki yé sa antché natirèl oben antché rélatif é ka kontni bokou di problenm ouvè fasil pou konprann menm pou sa ki pa matématisyen pli jénéralman chan an d étid di sa téyori ka konsèrné larj klas di problenm ki ka provini natirèlman di étid a dé antché téyori a dé nonm ka tchipé roun plas partikilyèr an matématik an menm tan pa so konèksyon yan ké di nonbré ròt domenn é pa fasinasyon an ki ka ègzèrsé so énonsé ya tèrm an aritmétik sa osi itilizé pou fè référans à téyori a dé nonm a roun tèrm asé ansyen ki pli osi popilèr ki anvan pou évité dé konfizyon nou té ka dézigné osi pafwè jouk o koumansman di ventchèm syèk téyori a dé nonm pa tèrm an aritmétik sipéryò upanishad oben upaniad iast upaniad devangar di sanskrit upa déplasman fizik ni mouvman bò d ba a ké shad asiz so kò swé lidé a di vini asiz rèspètchwézman so kò o pyé di mèt pou ékouté so ansègnman sa roun ansanm di tèks filozofik ki ka fòrmé baz téyorik a di rélijyon endou a yé ka konstitchwé oun parti dé tèks an enn ki lyé à ruti a é ka konsisté an dé èspékilasyon filozofik ki ka ékléré tèks a okèl yé ka référé yé kò chakin ka réklanmen yé kò di roun parti di veda pa lègzanp kautaki ka fè parti di sik di rig veda vaksinasyon an sa roun prosédé ki ka konsisté à entrodjwi roun ajan èstéryò vaksen an annan roun lòrganism ki ka viv afen di kréyé roun réyaksyon iminitèr pozitiv kont roun maladi enfèktchéz sibstans aktiv a di roun vaksen sa roun antijenn don patojénisité di pòrtò sa aténwé afen di èstimilé défans natirèl ya di lòrganism an sistenm iminitèr a réyaksyon iminitèr primèr a ka pèrmèt an paralèl oun miz an mémwè di antijenn ka prézanté pou ki à lavni a lò di roun vrè kontaminasyon iminité a ki akiz pouvé aktivé so kò di fason pli rapid é pli fòrt i ka ègzisté kat tip di vaksen soulon yé préparasyon ajan enfèktché inaktivé ajan vivan aténwé anba inité d ajan enfèktché oben anatoksin antidiftérik antitétanik annan matématik élémantèr oun varyab sa roun grandò don valò sa provizwarman endétèrminé mè asou lakèl sa éfèktchwé oun konbinézon d opérasyon ké swé dé konstant swé ròt varyab oun varyab pa sa totalman présizé so valò pouvé menm fika enkonnèt mè li divèt apartni à roun ansanm fè dé kalkil ké varyab ya kou si a té dé nonm èsplisit ki ka pèrmèt di rézoud an roun sèl fwè dé problenm analòg varyab a sa abitchwèlman rouprézanté pa roun senbòl pli souvan an roun lèt di lalfabé laten tèl ki x oben y oun fonksyon nimérik y f x ka enpliké dé varyab oun valò d antré endépandant x é roun valò di sòrti ki sa rézilta a di roun kalkil ki éfèktchwé asou varyab d antré tèrm varyab ka provini di fèt ki lòské antésédan x di fonksyon ka varyé alò so imaj ka varyé osi ven an sa roun bwéson alkoolizé òbténi pa fèrmantasyon an di rézen frwi di vign vitikòl a transfòrmasyon an di rézen an ven sa aplé vinifikasyon an étid a di ven sa di énoloji a grann varyété a di ven ki ka ègzisté o monn ka èspilké so kò pa diférans ya di térwar di sépaj di mòd di vinifikasyon oben di tip d élvaj ensi yé pouvé bay dé ven rouj rozé oben blanng mè osi dé ven ké roun to di souk rézidjwèl ki ka varyé sèk oben dous oben roun éfèrvésans ki ka varyé trankil oben éfèrvésan vitikiltir a kolonizé roun vas parti di monn é di trè nonbré péyi sa prodiktò di ven oun virus sa roun ajan enfèktché ki ka nésésité oun lot souvan roun sélil don li ka itilizé métabolism an é so konstitchwan yan pou répliké so kò nou ka konsidéré li kou fézan parti dé akaryot virus ya ka ègzisté anba fòrm an èstra sélilèr inité matéryèl endépandant ki aplé viryon lòské i gen roun kapsid oben pou tchèk fòrm viroyid oben entra sélilèr virus entégré anba fòrm dòrmant oben ki ka détourné aktivman machinri sélilèr a o profi di so réplikasyon anba fòrm an entrasélilèr à enteryò a di sélil lot a virus ya sa dé éléman jénétik ki pouvé répliké so kò an parazitan tout oben parti a di métabolism di sélil lot a ki sa swé entégré à riun kromosom di jénom lot nou ka palé alò di provirus oben paralèlman à li ka pa lègzanp de izin à virion vitès di limyè a anna vid a kominéman noté c pou sélérité sa roun konstant fizik inivèrsèl é roun envaryant rélativis vitès limit dé téyori rélativis enportant annan di nonbré domenn di fizik a so valò ègzak sa m s anviron m s oben km s soulon rélativité rèstrent a vitès maksimal a ki pouvé atenn tout fòrm di matchè oben d enfòrmasyon annan linivèr a si sa vitès sa pli souvan asosyé ké limyè a li ka défini pli larjman vitès a di tout partikil san lamas é dé varyasyon é di yé chan asosyé annan vid a menm réyonnman élèktromagnétik ya ké onn gravitasyonèl ya oun vòlkan sa roun ansanm jéyolojik térès soumaren oben èstra térès ki ka rézilté di monté a di roun magma épi di éripsyon di roun parti di sa magma magma a ka provini di fizyon parsyèl a di manto é èsèpsyonèlman di krout a térès a éripsyon an pouvé manifèsté so kò di mannyè plis oben mwen konbiné pa dé émisyon di lav pa dé émanasyon oben dé èsplozyon di gaz pa dé projèksyon di tephras pa dé fénomenn idromagmatik etc lav ya ka roufrédi é routonbé ya di tephras ka konstitchwé dé ròch ériptiv ki pouvé akimilé so kò é atenn dé milyé di mèt d épésò ki ka formé ensi dé montangn oben dé zil vwa lakté a osi nonmen galaksi a ké roun majiskil sa roun galaksi èspiral barré don djamèt sa pli souvan an èstimé ant ké lannen limyè li ka konprann di à milyar di zétwèl é o minimum milyar di planèt li é so kòrtèj di galaksi satélit ka fè parti di group lokal li menm rataché o superamas di vyèrj a sistenm solèr a ka sitchwé so kò à anviron lannen limyè di sant di vwa lakté a lakèl sa konstitchwé di roun radjosours konplèks sajitèr a don roun dé konpozant sajitèr a sa probabman roun trou nwè supermasif obsèrvé di latè a galaksi a ka rousanblé à roun bann blanchat bann pas sistenm solèr a sa sitchwé asou bò di so èstriktir an fòrm di disk vénézwéla prounonsé an gwiyannen venezla prounonsé an èspangnòl bene swela an fòrm lonng répiblik bolivaryen di vénézwéla an èspangnòl repblica bolivariana de venezuela non ofisyèl an lònò a di simn bolvar sa roun répiblik fédéral ki sitchwé annan parti a ki pli sèptantriyonnal a di lanmérik di sid a bòdé o nò pa lanmè dé karayb à lès pa gwiyannan o sid pa brézil a o sid lwès é à lwès a pa kolonbi a out kristòf kolon té ka nonmen isla de gracia zilé di gras latè a asou lakèl li té ka débarké é ki li té pran pou roun zilé é jòdla konnèt anba non an di tierra de gracia latè di gras lò di so trwézyenm vwayaj di dékouvèrt di lanmérik a lanng nasyonnal a di vénézwéla sa èspangnòl a é so kapital é prensipal métropòl sa caracas so popilasyon sa konpozé ésansyèlman di métis vénézwéla sa roun pwisans énèrjétik majò é ka afirmen ki li gen dé rézèrv di pétròl di lòrd a di bilyon di baril sa ki ka fè di li pronmyé péy a di monn annan klasman an pa rézèrv di pétròl prouvé an roun lèspédisyon ki mennen pa amerigo vespucci é alonso de ojeda ka èsploré sa réjyon pou pronmyé fwè a lakot nò lwès yé ka dékouvri dé endijenn don dé karayb dé arawak é dé cumanagatos ki ka viv prensipalman di lagrikiltir é di lachas enstalé lonng an di lakot a di kòrdiyèr dé zann é di flòv lorénòk kaz ya asou piloti dé endjen di gòlf di maracaibo ka fè pansé à roun piti véniz venezziola sa ki ké bay non an di péy à lépòk prékolonbyen an téritwè a di atchwèl vénézwéla té abité pa plizyò pèp don dé karayb dé arawak é dé cumanagotos kristòf kolon té pronmyé konkéran èspangnòl ki atenn sa réjyon out lò di so trwézyenm vwayaj an koumansman di xvie syèk èspangnòl ya ka koumansé kolonnizé zilé ya ké réjyon kotché ya roun dé pronmyé létablisman kolonnyal di vénézwéla té lavil a di nueva cadiz annan zilé di cubagua sa lavil jòdla disparèt lavil ya cumana ké coro ki fondé an é an té pronmyé kolonni di lenpòrtans annan péy a pronmyé tré istorik a di roun kolonnizasyon di téritwè vénézwélyen sa anlman ké fanmi welser ki orijinèr d augsbourg ké lakò a di roun réjim enpéryal ki bazé atè vyenn bartholomé welser té la koumansé sa antroupriz é li té ka finansé lèspédisyon yan pou sasé a dilò ké mitik el dorado sa pronmyé kolonnizasyon di plizyò gouvèlnan anlman ké douré ki lannen é té fika abandonnen an a té èspangnòl ya ki o kour dé trwè syèk ka swiv ka réyalizé kolonnizasyon an ké ladministrasyon an di atchwèl téritwè vénézwélyen an notanman atravè cabildo a plizyò konspirasyon kont rouprézantan yan di kouronn èspangnòl a ka présédé lagèr ya di lendépandans an finisman an di xviiie syèk é an koumansman di xixe enspiré pa révolisyon anmériken fransé é aysyen an fitir léro di nasyon an ka enkarnen roun léfò di lémansipasyon é di lendépandans dé kolonni èspangnòl an lanmérik an ladministrasyon an trump ka kontré ké ofisyé militèr ribèl di vénézwéla ki ganyen roun plan di ranvèrsman di prézidan nicolas maduro soulon dé rèsponsab anmériken ké roun ansyen militèr vénézwélyen ki ka di ki li partisipé o réynyon kaz blanng déklaré ki li té lé djalogé ké tout vénézwélyen ki ka manifèsté roun dézir di démokrasi the new york times ka afirmen soupannan ki roun dé koumandan militèr vénézwélyen ki enpliké annan diskisyon sigré ya ké anmériken yan té ka figiré figurait asou lis a dé fongsyonnèr vénézwélyen koronpi établie pa gouvèlman anmériken li sa notanman akizé ké ròt moun di tòrtiré dé advèrsèr politik dapré new york times rèsponsab anmériken té finalman désidé di pa apiyé konspiratò vénézwélyen an mé kou yé aproché yé sa pouvé bay krédi à nicolas maduro ki té ka dénonsé oun lenjérans anmériken kaz blanng ka déklaré ki li ka mentni so volonté di ranfòrsé roun kowalisyon entèrnasyonnal pou rèstoré démokrasi a o vénézwéla téritwè vénézwélyen an ka étann so kò dipi anviron yan di lékwatò a jouk nò di onzyenm paralèl so sipèrfisi sa di km asou kontinan an vénézwéla ka posédé dé frontchè ké gwiyannan à lès brézil a o sid kolonbi a à lwès é à tchèk dizenn di mayls maren o larj dé lakot di lanmè a dé karayb o nò ka trouvé yé kò lézanti néyèrlandé ya aruba bonaire curaao ké trinité k tobago ègs gb nou pwé distengé trwè gran réjyon lakot a ké zann yan o nò é à lwès a plenn yan o sant ké masif gwiyannen an o sid lès sid a di basen di lorénòk a ké so afliyan caron sa sovaj é sa roun réjyon touristik nou ka trouvé laba dé rot lyé ki pli atragtif a di péy chit ya di salto ngel rot di mèt roukonnèt kou pli rot chit dilo o monn li ka posédé égalman zilé ki dispèrsé annan lanmè a dé karayb ké annan loséyan atlantik a ki rougroupé annan dépandans fédéral ya margarita sa pli gran an ké pi péplé a soupannan vénézwéla ka rouvandiké téritwè a ki ka korèsponn o gwiyannan atchwèl ki ka alé pafwè jouk sourinanm asou kart ya di vénézwéla gwiyannan sa endiké antan ki zonn an réklanmasyon lanmizik a di vénézwéla sa enfliyansé pa so lorijin èspangnòl anmérendjen ké afriken yan kiltir otogtonn an sa jòdla prézan annan lanmizik a atravè sèrten enstrouman antrot cameo oun tanbou ké botuto oun sòrt di tronpèt séréyal a ki pli konsonmen an sa douri ka vini pa dèyè diblé ki itilizé pou dipen an osi bagèt fransé a ki aplé canilla farin an di mi sa partikilyèrman itilizé annan arepa ki ka akonpangen plat ya kou dipen an oben ki pouvé fika fouré la hallaca sa enkontournab douran péryòd a di nwèl a roun lapat di mi ki mélanjé ké vyann an an lasos ké légim ki tchwit annan roun féy di pyébannan kou tamales mègsiken yan pan de jamn sa égalman roun plat tipik di nwèl sa dipen o janbon sa préparé sa fwè ké farin diblé a vénézwéla ganyen pou kod vòl èspasyal a sa mouvman an di roun astronèf annan é atravè lèspas a vòl èspasyal a sa itilizé annan kad a di èsplwatasyon èspasyal a é annan aktivité komèrsyal ya ki lyannen tèl ki tourism èspasyal a ké satélit ya di télékominikasyon ròt izaj ya ki pa komèrsyal sa égalman rousansé tèl ki téléskòp èspasyal ya é satélit èspyon yan oben sa ya d òbsèrvasyon di planèt a oun vòl èspasyal ka koumansé pa roun lansman ki ka prokiré pousé inisyal a ki ja pèrmèt di lout roupasé lafòs a di gravitasyon é di raché véso a di sirfas térès a oun fwè annan lèspas a mouvman an di véso ki li sa propilsé oben pa fika détèrminé pa lalwa ya di mékanik èspasyal a sèrten anjen èspasyal ka rété annan lèspas a endéfiniman sèrten ka dézentégré yé kò pannan yé rantré atmosférik é ròt ka atenn sirfas a pou roun atérisaj oben roun enpak wannari sa roun koumin fransé di drom di lagwiyann koumin an sa sitchwé à lès a di zonn litoral a bò d lèstchwè a di larivyè wannari ki ka jité answit so kò annan lèstchwè a di loyapòk o pyé di mon di lòbsèrvatwè a a roun dé pli piti koumin di lagwiyann ké prézans a dé montangn dé trwè piton laltitid magsimal a di koumin an sa di mèt o nò di koumin an ka trouvé so kò roun zonn kotché ki bòdé pa loséyan atlantik a à lès a di koumin an ka trouvé so kò frontchè a ké brézil a koumin limitròf ya atè lagwiyann inikman sa o nonm di a senjòrj di loyapòk o sid ké réjina à lwès a klima a sa di tip ékwatoryal lagsé à wannari ka fè so kò an jénéral pa piròg pa larivyè wannari a toutfwè koumin an ka dispozé di roun piti pis di latérisaj an latè di anviron mèt téyorik mé ki pa ka akéyi ki dé lélikòptèr akoz di so mové léta lévolisyon an di nonm di zabitan sa konnèt atravè rousansman yan di popilasyon an ki éfègtchwé annan koumin an dipi pronmyé rousansman pòstéryò à départmantalizasyon an di à pati di popilasyon légal ya dé koumin sa pibliyé anniyèlman pa insee a rousansman an ka roupozé dézòrmè asou roun kolèk di lenfòrmasyon anniyèl ki ka konsèrnen sigsésivman tout téritwè kouminal ya o kour di roun péryòd di senk lannen pou koumin yan di mwen di zabitan roun ankèt di rousansman ki ka poté asou tout popilasyon an fika réyalizé tout senk lannen yan popilasyon légal ya dé lannen lentèrmédjèr ki fika kant à yé èstimen pa entèrpolasyon oben èstrapolasyon pou koumin an pronmyé rousansman ègzostif ki ka antré annan kad a di nouvèl dispozitif té réyalizé an a à prògsimité di wannari ki té ka trouvé so kò bangn an di montangn di lajan prèski zilé di lèstchwè a di loyapòk wikipédja wikipedia an annglé sa roun projè di lansiklopédi inivèrsèl miltilenng ki kréyé pa jimmy wales ké larry sanger janvyé an wiki anba non di donmenn wikipedia org vèrsyon yan di diféran lanng ka itilizé menm lojisyèl di piblikasyon mediawiki é gen menm aparans men li ganyen tchèk varyasyon annan yé kontni yé èstrigtir ké yé modalité pou lédisyon épi pou jésyon lansiklopédi a ensi ki so lanvironnman sa ébèrjé asou entèrnèt grémési sèrvò ya ki finansé pa wikimedia foundation lòrganizasyon ké lòbjègtif ki pa likratif anmériken ki dépozitèr di mark wikipédia lansiklopédi sa an lib agsé an lègtir kou an lékritir a pou di ki nenpòrt ki moun pouvé lò i k alé asou sit a modifyé pratikman totalité a di artik ya ki pibliyé anba lisans cc by sa an ògtòb wikipédja sa senkyenm sit ki pli frékanté annan monn an é ka konstitchwé pli gran ké pli popilèr di ouvraj ya di référans jénéral d internet an févriyé i té gen mondjalman près milyon di vizitò chak mwè épi an mè milyon di kont pou éditò don pli di sa konsidéré kou agtif istorikman annglé a té prensipal lanng itilizé anvan ki roun miltitid di sit ouvri annan ròt lanng lanng an wikipédja an annglé toujou konsèrvé sa enpòrtans roulativ nonm di artik ka élvé sokò jouk pli di milyon william shakespeare batizé lou avril koté stratford upon avon é mouri lou mè avril annan menm vil a li konsidéré kou roun dé pli gran powèt dramatirj é markè palò di lakiltir anglèz a li sa répité pou so métriz di fòrm powétik ké litérèr ensi ki so kapasité pou rouprézanté laspè ya di lanatir di moun yan figir éminant di lakiltir òksidantal a shakespeare ka kontinwé di enfliyansé artis ya di jòdla li sa amòrfwazé annan roun gran nonm di lanng é soulon endèks a translationum ké roun total di amòrfwazaj i ka vini o trwazyèm ran dé otò pi amòrfwazé ya aprè agatha christie ké jules verne so pyès sa régilyèrman jwé toupatou annan monn an shakespeare sa roun dé rar dramatirj ki pratiké osi byen komédi a ki trajédi a shakespeare té ka marké trant sèt òv dramatik ant lannen yan é mè kronoloji ègzak a di so pyès sa òkò diskité soupannan volim di so kréyasyon pa ka aparèt kou ésèpsyonèl an gadé di kritèr di lépòk a nou ka mizouré enfliyans a di shakespeare asou kiltir anglo saksonn an an òbsèrvan nonbréz référans ya ki li sa fèt ki sa fika atravè dé sitasyon dé tit d òv oben inonbrab adaptasyon yan di so òv anglé a sa dayò kouraman dézigné pa périfraz a lanng an di shakespeare tèlman sa otò marké lanng an di so péyi an envantan di nonbré tèrm ké ésprésyon sèrtenn sitasyon dayò sa pasé tèl ki andan langaj kouran an world wide web www litéralman twèl di arengnen mondjal kominéman aplé web a é pafwè twèl a sa roun sistenm ipèrtèks piblik li ka fonksyonnen asou entèrnèt web a ka pèrmèt di konsilté ké roun navigatò dé paj aksésib asou dé sit imaj a di twèl a di arengnen ki ja vini dé ipèrlyen ki ka lyannen paj web ya ant yé web a pa sa renk ki roun dé aplikasyon d entèrnèt distenk di ròt aplikasyon kou kouryé élèktronik a mésajri enstantané a é partaj a di fiché an pèr à pèr web a té envanté o cern pa tim berners lee plizyò lannen aprè entèrnèt a égalman li ki té randé médja ya gran piblik atantif à entèrnèt dipi web a sa frékaman konfondou ké entèrnèt an partikilyé mo a twèl sa souvan itilizé annan tèks ya pa tèknik san dévwalé klèrman si li ka dézigné web a oben entèrnèt a yakoubo sa roun koumin fransé ki sitchwé annan départman an di lagwiyann oun enpòrtan kouminoté anmérendjen ka viv annan koumin an di yakoubo annan vilaj a di bellevue sispa ya ké kwak a ki konfègsyonnen pa kouminoté kriyòl di yakoubo sa répité atè lagwiyann koumin an ka sitchwé so kò an lanmérik di sid atè lagwiyann o nò di koumin an nou ka trouvé roun zonn kotché ki ka débouché asou loséyan atlantik a koumin limitròf ya ké yakoubo sa à lès sennmari o sid sentéli é à lwès mannan vilaj a ka konté plizyò zanmo don pli enpòrtan an sa òrgannanbo ròt zanmo ki nòtab satrou poson bellevue ké kounanmanman lévolisyon an di nonm di zabitan sa konnèt atravè rousansman yan di popilasyon an ki éfègtchwé annan koumin an dipi pronmyé rousansman pòstéryò à départmantalizasyon an di à pati di popilasyon légal ya dé koumin sa pibliyé anniyèlman pa insee a rousansman an ka roupozé dézòrmè asou roun kolèk di lenfòrmasyon anniyèl ki ka konsèrnen sigsésivman tout téritwè kouminal ya o kour di roun péryòd di senk lannen pou koumin yan di mwen di zabitan oun ankèt di rousansman ki ka poté asou tout popilasyon an fika réyalizé tout senk lannen yan popilasyon légal ya dé lannen lentèrmédjèr ki fika kant à yé èstimen pa entèrpolasyon oben èstrapolasyon pou koumin an pronmyé rousansman ègzostif ki ka antré annan kad a di nouvèl dispozitif té réyalizé an an koumin an té ka konté zabitan an diminisyon di pa rapò à lafrans rò mayòt prensipal rousours di yakoubo ka rété lagrikiltir lapèch ké lachas oun kouminoté monng ki enstalé o lyé nonmen rokokouwa ké kounanmanman ka pratiké maréchaj a bour a ka abrité légliz saint joseph ki konstrwi an finisman an di xixe syèk ki té antchèrman dékoré pa bangna pierre huguet di kan di yakoubo lapentir ya ka étann yé kò asou m ké èstil a sa répité nayf légliz a té fika klasé monnouman istorik an lékipman èspòrtif klòb èspòrtif zoroastre zarathushtra oben zarathoustra an persan an avertir zarautra an grèk an kurde zerdest sa roun profèt fondatò di zoroastrism i difisil akoz di lépòk a ké enpòrtans di pèrsonnaj sours di nonbréz afabilasyon di bay dé dat ké dé lyé prési à so sijè i né annan nò oben lès a di atchwèl iran an tradisyonèlman istwè a di so lavi sa prézanté kou déroulan so kò ant viie ké vie syèk anv j k mè di nouvèl étid ka tann jòdla à roupousé sa èstimasyon pou finalman sitchwé so lavi ant xve ké xie syèk anv j k zozo ya ki ka fòrmé laklas a dé av sa dé vèrtébré tétrapòd zélé si i ka ègzisté an pli di lèspès di zozo rousansé don pli di lanmotché a sa dé pasro trè diféran pa yé ékoloji ki pa yé konpòrtman yé chak ka prézanté oun ansanm komen di karaktéristik évidant ki ka pèrmèt di rougroupé yé an partikilyé dé zékay kòrné ké dé plim oun machwè san dan ki anvlopé di roun étchwi kòrné ki ja fòrmé roun bèk oun latcho oséz kourt dé manm antéryò ki transfòrmé an zèl fonksyonèl oben pa sa karaktéristik ki sa partikilyèrman rar koté vèrtébré ya ké dé manm pòstéryò ki ka sèrvi sèl nòrmalman pou progrésyon asou sòl a oben annan dilo a jé d échèk a prounonsé ek ka opozé dé jouwò di pa é di ròt di roun tabliyé raplé échikyé ki konpozé di swasant kat kaz klèr ké sonm nonmen kaz blanch ya ké kaz nwè ya jouwò ya ka jwé à tour di rol an déplasan roun di yé sèz pyès oben dé pyès an ka di rok klèr pou kan an dé blanng sonm pou kan dé nwè chak jouwò ka posédé o dépa roun rwa oun danm dé tout dé fou dé kavalyé épi lwit pyon lòbjèktif a di jé sa d enflijé à so advèrsèr oun échèk é mat oun sitchwasyon andan lakèl rwa a di roun jouwò sa an priz san ki li swé posib di chanjé sa jé a té entrodjwi annan sid di éròp a à partir di xe syèk pa arab ya mè nou ka ignoré koté li té envanté ègzakman sans pronmyé a di mo zétwèl sa sala di roun pwen liminé annan syèl nòktirn an ké pa ègstansyon dé figir jéyométrik ki ka rouprézanté dé réyon ki ka pati di roun sant an astronomi signifikasyon syantifik a pli réstren di zétwèl sa sala di roun kò sélès plasmatik ki ka réyonnen so pròp limyè pa réyaksyon di fizyon nikléyèr oben dé kò ki té annan sa léta à roun èstad di yé sik di lavi kou nenn blanch ya oben zétwèl ya ké nétron sala ka signifyé ki yé divèt posédé oun lamas minimal pou ki kondisyon yan di tanpératir ké di présyon osen di réjyon santral a tchò a ka pèrmèt lanmòrs a ké mentchen an di sa réyaksyon nikléyèr ya séy an deà dikèl nou ka palé di lòbjè sibstélèr nonm e sa roun konstant matématik ki ka val anviron é pafwè aplé nonm èksponansyèl nonm d euler oben konstant di néper an référans o matématisyen leonhard euler e john napier pa roun variant òrtografik di so non i pa divèt fika konfonn ké konstant d euler mascheroni ki noté sa nonm sa défini à finisman an di xviie siècle annan roun korèsponn ant leibniz é christian huygens kou sa baz a di logaritm natirèl ròtman di li sa karaktérizé pa rélasyon an ln e oben di fason ékivalant li sa imaj a di pa fonksyon èksponansyèl a koté nosyon an exp x ex tèrm an di ègistans answé sa anbigi li ka roukouvri di miltip sans annan langaj trivyal a li ka dézigné fèt a di fika di fika di mannyè réyèl li sa ensi itilizé annan roun izaj tout osi endétèrminé koté bokou di filozòf kou ékivalan o tèrm di fika out fèt a di ègzisté li ka entèrvini ka di nou petit larousse annan plizyò èsprésyon kourant pou signalé oun douré oun lonng ègzistans o sans di lavi fika fatigé di so ègzistans oun lanmòd di lavi chanjé di ègzistans etc an métafizik notaman koté thomas d aquin li ka fòrmé ké tèrm an di lésans oun koup konplémantèr lésans a sa lidé ya dé kichoz sa ki yé sa answé ké ègzistans a fèt a di fika annan réyalité a di avwar té kréyé pou krwayan yan èskélèt a di grèk skelets déséché sa roun charpant zannimo ki rijid ki ka sèrvi di sipò pou mousk ya ké lòrgann yan sa èstriktir ka pèrmèt à roun lòrganism plirisélilèr di protéjé so lòrgann yan é di gardé on sèrten fòrm malgré lafòs a ki ègzèrsé pa gravité térès i ka ègzisté dé prensipal tip di èskélèt ègzoskélèt à sirfas a di kò ké andoskélèt a à enteryò a di kò ègzoskélèt a ka routrouvé so kò koté sèrten envèrtébré kou molisk ya oben artropòd ya koté vèrtébré ya èskélèt a sa entèrn é sa kidonk roun andoskélèt konstitchwé di ansanm an dé zo é dé kartilaj di kò li sa konsolidé pa dé artikilasyon é sa aksyonnen pa mousk èskélètik ya èspangnòl a an èspangnòl espaol oben kastiyan an èspangnòl castellano sa roun lanng ronman ki palé atè lèspangn é annan patché péy di lanmérik ké ròt téritwè annan monn ki asosyé à roun monman di yé listwè ké lanpir èspangnòl a lanng èspangnòl a isou di laten vilgèr ki palé otour di réjyon kantabrik a o nò di pénensil ibérik a difizé so kò an swivan lèstansyon an di rwéyonm di kasti é fika mennen an lafrik annan lanmérik é an lazi pasifik ké lèspansyon an di lanpir èspangnòl a ant xve é xixe syèk sirkonstans istorik ki ka fè di li lanng ronman an ki pli palé a annan monn an atchwèlman èspangnòl a sa di manyen jénéral rété nétman arkayzan é ka doumòré ensi rélativman pròch di laten klasik é di italyen modèrn an ké lakèl li ka mentni roun sèrten dégré d entèrkonpréyansyon ki ka apartni à sib branche ibéro ronman kou potidjé a èspangnòl a ka pèrmèt égalman roun sèrten entèrkonpréyansyon ékri é annan roun mwenn mizou oral ké sala a èspangnòl a sa mòrfolojikman pròch di fransé di fè di yé lorijin laten koumen mé entèrkonpréyansyon an ka rété toutfwè limité byen ki fasilité à ékri pa karagtèr arkayzan an du lòrtograf fransé a èspangnòl a ka patajé ké ròt lanng ronman yan laplipa dé lévolisyon fonnolojik ké granmantikal karagtéristik di laten vilgèr tèl ki labandon an di kantité vòlkannik pédi a dé déklinézon ké disparisyon dé vèrb ka déponn di manyen jénéral sistenm an di konjigézon di èspangnòl a sa rété mòrfolojikman ki tré pròch di laten kat konjigézon laten yan sa rédjwi à trwè an èspangnòl lenfinitif laten an re re é re ka divini rèspègtivman an èspangnòl ar er é ir trwézyenm konjigézon laten an re sa roudistribiyé ant dézyenm ké trwézyenm konjigézon di èspangnòl a er ké ir legz facre hacer dicre decir èspangnòl a ka konsèrvé ké roun gran vitalité so pasé senp isou di parfè laten ki ka tann à fika ranplasé pa dé fòrm annalitik annan ròt lanng ronman kou ròt lanng ronman yan èspangnòl a adopté lalfabé laten an é ka roukouri à dé djakritik é di digranm pou konplété li lagsan ékri ki itilizé an èspangnòl modèrn pou marké vwéyèl tonnik a annan sèrten ka oben pou distengé sèrten onmonnim té fika itilizé di manyen èspontannen jouk èstandardizasyon an di yé lizaj à kréyasyon an di lakadémi rwèyèl èspangnòl o xviiie syèk di plis u ka poté roun tréma annan di rar lokazyon à savé annan laswit ya ge é gi pou endiké ki u ka prounonsé so kò pa lègzanp bilinge bilenng parmi modalité ya ki pli roumarkab ya di kastiyan ki palé an lèspangn nou pwé sité andalou notanman karagtérizé pa prézans a di seseo oben di ceceo soulon zonn yan mirsyen casto ké kannaryen atè léròp èspangnòl a sa lanng ofisyèl a di lèspangn koofisyèl ki ka swiv réjyon otonnonm koté li sa palé pa anviron milyon di lokitò annan rès a di linyon éropéyen an nou ka rousansé bò d milyon di ispannofonn an tré gran majorité parsyèl atè jibraltar li sa palé pa di popilasyon an kou lanng matèrnèl atè landò li sa lanng an ki itilizé pa près di popilasyon an tèrm an èspangnòl sa roukonmandé pa lakadémi rwèyèl èspangnòl real academia espaola rae ké lasosyasyon dé lakadémi di lanng èspangnòl a antan ki dénonminasyon entèrnasyonnal di lanng an toutfwè sa lapélasyon sa oun ti bi anplwayé menm roujité annan dé péy koté èspangnòl a was lanng ofisyèl a é koté tèrm an di kastiyan sa préféré pou ki roun échanj ka ègzisté a pour ki li gen omwen dé parti li pouvé gen plizyò kou annan komèrs triyangilèr ant lakèl té gen dé don swé dé flux swé dé mésaj résipròk pli kouraman mè an roun sans pli pròpman ékonomik oun échanj sa roun zak ant dé parti é dé échanj ka dézigné dé rélasyon ant dé moun fizik dé òrganizasyon dé léta oun échanj sa pozitif si dé parti ya gen roun avantaj li sa nét si sa pa ka chanjé anyen pou dé parti ya é li sa négatif si li sa dézavantajé pou dé parti li sa dézékilibré si dé parti ya pa ka gen menm avantaj édisyon di ba laten editio aksyon di pibliyé ka konsisté à prézanté rouprodjwi épi komèrsyalizé prodiksyon entélèktchwèl a di roun lotò édité o sans larj roukouvri tout fòrm di tèks litérèr syantifik partisyon mizikal kod enfòrmatik imaj etc sipò final a sa jòdla miltimédja é pa renk ki asou papyé parmi maniskri ya ki li sa propozé ouvraj ya ki présédaman édité ki li ka swété roupibliyé oben dé ouvraj ki ka anmòrfwézé annan ròt lanng éditò a ka chwézi òv ya ki ka korèsponn à lign éditoryal a di so kolèksyon oben kolèksyon yan oben i ka koumandé yé à dé lotò di so chwa ékolojism an oben anvironnmantalism an sa an menm tan oun kour di pansé idéyoloji oben filozofi oun corpus di valò é di propozisyon ki ka enkli notaman sa ya di mouvman ékoliis oryantasyon di aktivité politik a oben parapolitik ka vizé o rèspè à protèksyon an prézervasyon an oben réstorasyon an di anvironnman an annan roun fòrm ki trè pousé james lovelock pè di téyori gaa a sa roun dé rouprézantan pli sélèb ya di sa dòktrin sa mouvman éko santrik gen kou projè konsèrvasyon an di lanatir a é rèspè a dé lékilib natirèl anvironnmantalism an é mouvman ékolojis a té parmi yé priyorité konsèrvasyon an dé rousours natirèl prézèrvasyon an di lavi sovaj a wilderness lit a kont dégradasyon an fragmantasyon an ké dèstriksyon an dé labita ké dé ékosistenm o sans pli larj a oun ékwasyon sa an matématik oun rélasyon ki ka kontni oun oben plizyò varyab rézoud ékwasyon an ka konsisté à détèrminé valò ya ki pouvé pran varyab pou randé égalité vrè a varyab a sa osi aplé enkonnèt é valò ya pou lakèl égalité a sa vérifyé solisyon à diférans a di roun idantité oun ékwasyon sa roun égalité ki pas nésésèrman vrè pou tout valò posib ya ki pouvé varyab ékwasyon yan pouvé fika di natir divèrs nou ka trouvé yé annan dé branch diférant dé matématik tèknik ya ki asosyé à yé trétman diféran soulon yé tip aljèb a ka étidjé sirtou dé fanmi d ékwasyon ékwasyon polinomyal ya é parmi yé ékwasyon linéyèr ékwasyon polimonyal ya sa di fòrm an p x koté p sa roun polinom élèktron oun dé konpozan di atom an ké nétron yan é proton yan sa roun partikil élémantèr ki ka posédé oun charj élémantèr di sign négatif li sa fondamantal an chimi pas li ka partisipé à prèsk tout tip di réyaksyon chimik é la konstitchwé oun éléman primòrdjal dé lyézon prézant annan molékil ya an fizik élèktron ka entèrvini annan roun miltitid di réyonnman é di léfè so propriyété ki ka manifèsté yé kò à léchèl mikroskopik ka èspliké kondiktivité élèktrik kondiktivité tèrmik léfè vavilov tcherenkov enkandésans a entrodiksyon élèktromagnétik a limésans a magnétism an réyonnman élèktromagnétik réflèksyon òptik léfè fotovoltayik é siprakondiktivité a fénomenn makroskopik larjman èsplwaté annan péyi endistriyalizé ya élisabeth ié né sèptanm o palè di placentia atè lonn é mouri mars o palè di richmond atè lonn té renn d anglétèr é d irlann di à so lanmò élisabeth té tifi a di rwè henri viii d anglétèr so mè anne boleyn té ègzékité trwa lan aprè so nésans é li ka pédi so tit di prensès so dimi frè édouard vi té nonmen kou éritchèr so kouzin jeanne grey sa ki ka ékarté élisabeth ké so dimi sò marie di siksésyon o tronn testaman an d édouard vi té néyanmwen ignoré jeanne grey té ègzékité é marie divini renn an énèrji potansyèl a di roun sistenm fizik sa énèrji a ki lyannen à roun entéraksyon ki gen potansyèl a di transfòrmé so kò an ròt énèrji pli souvan an an énèrji sinétik yé sa roun fonksyon di sa sistenm ki ka dépann dé koòrdoné di lèspas é évantchwèlman di tan ki gen dimansyon an di roun énèrji é ki sa asosyé à roun fòrs dit konsèrvatris don èsprésyon an ka anrédjwi so kò pa dérivasyon diférans ya ant énèrji potansyèl ya ki asosyé à dé pwen di lèspas a sa égal à lopozé a di travay di lafòs a ki konsèrné pou alé di roun pwen à ròt a é sa ki swé chimen itilizé li pouvé fika di natir divèrs swivan sistenm ki étidjé é lafòs a ki an sa dédjwit énèrji rounouvab enr an abréjé sa dé sours d énèrji don rounouvèlman natirèl sa asé rapid pou ki yé pis fika konsidéré kou inépwizab à léchèl a di tan moun yé ka provini di fénomenm natirèl siklik oben konstitchwan ka endjwi pa zas ya solèy sirtou pou chalò a é limyè a mè osi lalin an maré é latè a jéyotèrmi yé karaktèr rounouvab ka dépann di roun pa di vitès à lakèl sours a sa konsomé é ròt pa di vitès a à lakèl li ka réjénéré so kò èsprésyon an énèrji rounouvab sa fòrm kourt é izwèl dé èsprésyon sours d énèrji rounouvab oben énèrji di lorijin rounouvab ki sa pli korèk di roun mannyè di wè fizik énerji sinétik di grek énergeia fòs an aksyon é kinesis mouvman noté ec oben k sa énèrji a ki ka posédé oun kò di fè di so mouvman pa rapò à roun référansyèl so valò ka dépann kidonk di chwa di sa référansyèl li ka èsprimé so kò an joul j pou roun pwen matéryèl di énèrji sinétik a sa égal o travay dé fòs apliké nésésèr pou fè pasé kò a di roupo à so mouvman si référansyèl a ki chwézi pa sa galiléyen i fodré tchenbé kont di travay dé fòs d inèrsi d anyrénman pa swit énèrji sinétik a pa sa an jénéral roun entégral pronmyèr di mouvman sof si travay a dé fòs èstéryò é entéryò pou roun sistenm di pwen matéryèl sa nil o kour di mouvman énèrji solèr sa fraksyon an di énèrji élèktromagnétik a ki ka provini di solèy é ka travèrsé latmòsfè a ki ka absòrbé roun parti di énèrji a é ka parvini à sirfas a di latè a asou latè énèrji solèr a sa à lorijin an di sik dilo a di van é si fotosentèz a réyalizé pa règn véjétal a don ka dépann règn zannimo a via chenn alimantèr ya solèy a sa à lorijin an di laplipa dé énèrji asou latè a à èsépsyon an di énèrji nikléyèr a é di jéyométri a profonn an sours ya d énèrji isou endirèkman di énèrji solèr notaman énèrji idrolik a dérivé di énèrji sinétik a dilo a don sik a ka dépann di solèy énèrji marémotris a isou prensipalman di léfè a dé fòs di gravitasyon di lalin an é pli fèbman di sala di solèy é ka dépann di ròt paramèt tèl ki jéyografi dé kot érédité a di laten hereditas sa don nou ka érité sa transmisyon an osen di roun lèspès vivant oben ligné di sélil di karaktéristik di roun jénérasyon à swivant a mékanism yan di érédité a sa annan mimisouk a di téyori a di évolisyon an pas yé ka pèrmèt akimilasyon an dé varyasyon o fil dé jénérasyon ki la kondjwi à aparisyon an di nouvèl lèspès an jénéral nou ka asosyé érédité a o jenn tèl ki yé té dékouvri pa gregor mendel mè ròt mékanism nonmen pa mendélyen ké épijénétik pouvé osi entèrvini annan transmisyon an dé karaktèr byolojik ki sa fika diven lèspès ya di zannimo mè osi fika moun yan érédité a pouvé konsèrnen dé trè fizik mè osi konpòrtmantak byen ki sa dannyé ya pouvé osi fika akéri pa anprantisaj oben imitasyon étik a di grèk ethos karaktèr koutim mèrs sa roun disiplin filozofik ki ka poté asou joujman di valò étik a ka défini so kò tèl oun réflèksyon fondamantal asou lakèl moral a ké établi so nòrm so limit é so dévwar so fòrmilasyon ka karaktérizé so kò pa dé énonsé nòrmatif prèskriptiv oben òkò évaliyatif parmi lakèl nou ka trouvé dé enpératif katégorik démarch étik a ka distengé so kò kidonk di démarch syantifik a ki li ka bazé so kò asou dé joujman di fè fòrmilé andan dé énonsé dèskriptif parmi lakèl nou ka trouvé dé enpératif ipotétik an absans d enpératif katégorik oun fòrmilasyon étik ka roulévé di roun fot di lojik entitilé paralojism natiralis pou dé filozòf tèl ki aristote é kant étik a gen pou but di défini sa ki divèt fika an byoloji évolisyon an ka dézigné transfòrmasyon an di monn vivan o kour di tan ki ka manifèsté so kò pa dé chanjman fénotipik dé òrganism atravè jénérasyon yan chanjman yan ki jénéralman gradjwèl mè pouvé fika rapid oben lan pouvé abouti à partir di roun sèl lèspès nonmen lèspès mè à fòrmasyon an di nouvèl varyété périférik ki ka divini progrésivman dé lèspès tifi envèrsman fizyon an di dé ligné pa inridasyon oben pa senbyojénèz ant dé popilasyon di lèspès diférant pouvé prodjwi oun trwazyenm lèspès nouvèl évolisyon an ka èspilké byodivèrsité a asou latè a listwè a dé lèspès pouvé ensi fika pansé é rouprézanté anba fòrm an di roun pyébwa filojénétik ké ròt chéma ké modèl ki ka pèrmèt di konprann fénomenn an di évolisyon an an mékanik sélès é an mékanik èspasyal oun òrbit bit sa kourb fronmen an ki ka rouprézanté trajèktwar a ki ka désiné annan lèspas a oun lòbjè sélès anba léfè a di gravitasyon an é di fòs d inèrsi oun tèl òrbit sa nonmen péryodik annan sistenm solèr a latè a ròt planèt ya astéroyid ya ké komèt ya sa an òrbit otour du solèy di menm dé planèt ka posédé dé satélit natirèl an òrbit otour di yé dé lòbjè artifisyèl kou satélit ya ké sonn èspasyal ya sa an òrbit otour di latè a oben ròt kò di sistenm solèr oun òrbit gen fòrm an di roun élips don roun dé fwayé ka kowensidé ké sant a di gravité di lòbjè santral a di roun mannyè di wè rélativis oun òrbit sa roun jéyodézik annan lèspas tan kourb a touloulou sa pi sélèb di pésonnaj tipik ya ké larenn di kannaval lagwiyann sa pésonnaj tipik di kiltir kriyòl gwiyannen ka rouprézanté fanm bourjwè ya di xviiie ké xixe syèk ki toujou abiyé di so tèt jouk so pyé touloulou a sa larenn di kannaval sa madanm ki abiyé ké djèz ké roun ganm byen chik di so tèt jouk so pyé nou pa divèt wè menm roun tibi yé lapo li ka poté roun tijip roun kagoul roun mask ki nou ka rélé lou ké gan lonng pou nou pa roukonnèt yé fanm yan té k alé jouk mété lanti koloré périk épi kanmouflé yé vwè yé ka mété roun parfen ki sa yé ka mété toulonng ka achté thcék pér di chosir pou lokazyon ki yé pa ké roumété ankò épi pa ka déplasé yékò ké yé loto pou nou pa roukonnèt yé yé ka défilé annan lari é ka patisipé o bal paré maské i ka ègzisté itou roun kòstim pou wonm ki nou ka aplé tololo annan dansinng ki nou ka rélé pou lokazyon linivèrsité a touloulou ya ki ka envité wonm yan pou dansé yé pa pouvé roufizé bag zo bwa tèt se katòzyèm estidyo album ameriken chantè wòch iggy pop la ki te pibliye an novanm chak tras sou album lan prezante pèfòmè envite yo pèfòmè yo se stooges yo trol yo green day sòm ak pèch pèfòmè yo sou pifò nan tren yo sou album lan se trol yo bann iggy a soti nan epòk la beat em up manm bann orijinal li stooges yo parèt tou sou kèk nan tren yo yon sèl moun ki pa marye ti konnen li tout te libere nan album lan e li te prezante sòm yon videyo mizik pou chante a te resevwa antèn siyifikatif sitasyon nesesè ti konnen li tout parèt tou nan jwèt videyo mashkar loraj la 
